ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ
લોગઈન:
કેવી રીતે આ વાડના વશમાં પવન રહે?
વાદળ તો વરસે એમ ઉભયનું જતન રહે;
સરહદની આ લકીર જરૂરી ભલે ને હોય,
સરહદની બંને બાજુ મહેકતું ચમન રહે!
– રઈશ મનીઆર
આજનો માણસ વિકસિત યુગમાં જીવે છે, અને વિભાજિત યુગમાં પણ. દેશોની સરહદો પહેલાં હતી, આજે પણ છે, પરંતુ આજે મનની સરહદો વધારે ઊંડી છે. આજે ભાઈચારાના વાઘા પહેરીને નફરત ફરી રહી છે. પહેલાં વાડ જમીનમાં પર હતી, હવે સંબંધોમાં છે. પહેલાં નકશા વહેંચાતા, આજે માણસો વહેંચાય છે. આવી ઘડીમાં આ કવિતા આશ્વાસન જેવી છે.
વાડનું કામ રક્ષણ કરવાનું છે, મતભેદ કરવાનું નહીં. જ્યારે વાડ જીવનનું કેન્દ્ર બની જાય, ત્યારે માણસ પોતે જ પોતાનો કેદી બની જાય છે. માણસે પહેલા ઘરની આસપાસ વાડ ઊભી કરી, પછી સમાજની, પછી ધર્મની, પછી ભાષાની, પછી વિચારધારાની. અંતે એવું બન્યું કે ચારેબાજુ વાડ જ વાડ રહી ગઈ અને વહાલ ખોવાઈ ગયું. આજે લોકો વિચાર, વસ્તુ કે વાણી, બધી જગાએ વાડ બાંધવા લાગ્યા છે. એટલા માટે જ આજે દુનિયાને વિજેતાઓ કરતાં વધારે સંરક્ષકોની જરૂર છે. એવા લોકોની જરૂર છે જેઓ પોતાના હિસ્સાનું સુખ વહેંચી શકે.
સોશિયલ મીડિયાએ આપણને જોડ્યા ઓછા અને જુદા વધુ કર્યા છે. વિચારોની જગ્યાએ પક્ષો ઊભા થયા છે. સંવાદની જગ્યા વિવાદે લઈ લીધી છે. કોઈ આપણાં જેવું ન વિચારે તો આપણે તેને શત્રુ ગણી લઈએ છીએ. આ જ કારણે સુવિધા વધી હોવા છતાં સ્નેહ ઘટ્યો છે.
વાદળનું સૌંદર્ય એમાં નથી કે તે ક્યાંથી ઊઠ્યું; એમાં છે કે તે ક્યાં વરસ્યું. વાદળ જ્યારે વરસે ત્યારે પોતાનું પાણી કોઈ એક ખેતર માટે સાચવી રાખતું નથી. તેને ખબર છે કે તરસનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો. કુદરતનું દરેક દાન સમાન હોય છે; અસમાનતા તો માણસની રચના છે.
આ કવિતાની સૌથી મોટી શક્તિ તેની છેલ્લી પંક્તિમાં છે. સરહદ વ્યવસ્થા માટે જરૂરી છે. પરંતુ સરહદ એવી ક્યારેય ન હોવી જોઈએ કે તે સુગંધને રોકી દે. આપણે સમજવું જોઈએ કે કાયદા દેશોને બચાવે છે, અને કરુણા દુનિયાને. નકશા રાષ્ટ્રો બનાવે છે, પરંતુ પ્રેમ માનવતા.
આજના વિશ્વને હથિયારો કરતાં વધુ હૃદયોની જરૂર છે. ટેક્નોલોજી કરતાં વધુ વિશ્વાસની જરૂર છે. વિકાસ કરતાં વધુ સહઅસ્તિત્વની જરૂર છે. કારણ કે જ્યારે માણસ માણસને મળવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે માનવતા મરવાનું શરૂ થાય છે.
કદાચ આ જ કારણે કવિતાઓ સદીઓ સુધી જીવતી રહે છે. કારણ કે તે કોઈ પક્ષની નથી હોતી, કોઈ સીમાની નથી હોતી. કવિતા પવન જેવી હોય છે, એ જ્યાં પહોંચે ત્યાં થોડી ઠંડક મૂકી જાય છે. કદાચ જીવનનો સાચો અર્થ પણ એટલો જ છે કે પોતાની ઓળખ જાળવી રાખીને બીજા સુધી સુગંધની જેમ પહોંચતા રહેવું. કારણ કે દુનિયાને આજે સરહદો કરતાં, શાંતિની વધુ જરૂર છે.
કવિ સરહદની જરૂરિયાત સ્વીકારે છે. દરેક દેશને સુરક્ષા જોઈએ. દરેક ઘરને દરવાજો જોઈએ. દરેક સમાજને વ્યવસ્થા જોઈએ. જરૂર મુજબની સરહદ રહે તો ભલે રહે, પણ માનવતાની સુગંધ અટકવી ન જોઈએ. વ્યવસ્થા રહે, પણ વહાલ ન મરી જવું જોઈએ. રાષ્ટ્રપ્રેમ રહે, પણ માનવપ્રેમ ખતમ ન થવો જોઈએ. દેશપ્રેમ માનવપ્રેમને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવો ન જોઈએ કેમકે ગોળી પહેલા માણસને વાગે છે પછી દેશને.
દુનિયામાં સરહદો રહે તો રહે, પરંતુ માણસની અંદરનું ચમન ક્યારેય સૂકાઈ ન જવું જોઈએ. કારણ કે જ્યાં સુધી બંને બાજુ ફૂલ ખીલતા રહેશે, ત્યાં સુધી આશા જીવતી રહેશે. અને જ્યાં સુધી આશા જીવતી રહેશે, ત્યાં સુધી માનવતા હારશે નહીં.
લોગઆઉટઃ
ઓ હિંદ! દેવભૂમિ! સંતાન સૌ તમારાં!
કરીએ મળીને વંદન! સ્વીકારજો અમારાં!
હિંદુ અને મુસલ્મિન : વિશ્વાસી, પારસી, જિન:
દેવી! સમાન રીતે સંતાન સૌ તમારાં!
પોષો તમે સહુને, શુભ ખાનપાન બક્ષી:
સેવા કરે બને તે સંતાન સૌ તમારાં!
રોગી અને નીરોગી, નિર્ધન અને તવંગર,
જ્ઞાની અને નિરક્ષર: સંતાન સૌ તમારાં!
વાલ્મીકિ, વ્યાસ, નાનક, મીરાં, કબીર, તુલસી,
અકબર, શિવાજી, માતા! સંતાન સૌ તમારાં!
સૌની સમાન માતા, સૌએ સમાન તેથી:
ના ઉચ્ચનીચ કોઈ સંતાન સૌ તમારાં!
ચાહો બધાં પરસ્પર : સાહો બધાં પરસ્પર
એ પ્રાર્થના કરે આ સંતાન સૌ તમારાં!
– કવિ કાન્ત
