ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ
લોગઇન:
આમ તો જગમાં બધુ કેવું સરસ બદલાય છે
આ નદી બદલાય છે પણ ક્યાં તરસ બદલાય છે
જિંદગીમાં કંઈક તો બદલાવ હોવો જોઈએ
વાત એ સમજાવવા માટે વરસ બદલાય છે.
– કિરણસિંહ ચૌહાણ
નવું વર્ષ કોઈ દિવસ નગારાં વગાડીને આવતું નથી. તે તો ધીમે પગલે ચુપચાપ આવે છે. જેમ શિયાળાની સવારમાં ધુમ્મસ રસ્તા પર ઉતરે, કોઈ અવાજ વગર. જૂનું વર્ષ પણ એવી જ શાંતિથી વિદાય લે છે; ન કોઈ વિદાયસભા, ન કોઈ ભાષણ. બસ, થોડા પડછાયા છોડીને, થોડાં સ્મરણોની ગડી વાળીને.
વર્ષનું બદલાવું એ કેલેન્ડરની પાનખર નથી; એ તો મનની ઋતુ બદલાય તેવું છે. ક્યારેક મનમાં ફૂલ ખીલે છે, તો ક્યારેક એ જ ડાળ પર મૌન બેસી જાય છે. ગયા વર્ષે તમે ઘણું ગુમાવ્યું હશે. કોઈ ગમતી વ્યક્તિ, કોઈ સ્વપ્ન, કોઈ વિશ્વાસ, સંબંધ, કદાચ પોતાનો જ એક અંશ. અને કદાચ ઘણું મેળવ્યું પણ હશે… અનુભવ, સમજ, થાક, સહનશક્તિ. વર્ષ કદી ખાલી હાથે નથી જતું; પ્રશ્ન માત્ર એટલો જ છે કે આપણે તેની થેલીમાં શું જોઈ રહ્યા છીએ.
જૂનું વર્ષ ઘણીવાર કોઈ પુરાણા ઘર જેવું લાગે છે, જ્યાં જૂનું સ્મિત નિરંતર પડઘાતું હોય છે, પણ છત પરથી વસવસાઓની ધૂળ પણ ખરતી હોય છે. આપણે એ ઘરને છોડીએ ત્યારે દરવાજા પર ઊભા રહીને પાછું જોઈએ છીએ. એ વખતે મન કહે છે, “હજી થોડું રોકાઈ જાઉં,” અને કોઈ અંદરથી કહે છે, “હવે આગળ વધ.” આ બે અવાજ વચ્ચે જ મનુષ્ય ઊભો રહે છે… ન પૂરો ભૂતકાળમાં, ન પૂરો ભવિષ્યમાં.
નવું વર્ષ કોઈ ચમત્કાર લઈને નથી આવતું. એ કોઈ જાદુઈ દરવાજો નથી, જ્યાં પગ મૂકતાં જ દુઃખ ગાયબ થઈ જાય. તે તો એક ખાલી પાનું છે, જેમ વહેલી સવારે રસ્તો સાફ હોય, પણ પગલાં તો આપણાં જ પડવાનાં હોય. કેટલીક વાર આપણે એ પાનાં પર બહુ જ ઉતાવળે લખી નાખીએ છીએ; ક્યારેક તો ભૂતકાળની શાહી હજુ સુકાઈ પણ નથી હોતી, અને નવા શબ્દો ઉમેરવા માંડીએ છીએ. પછી પ્રશ્ન કરીએ છીએ કે શા માટે અક્ષરો ગૂંચવાઈ ગયા?
સમય આપણને કશું શીખવાડતો નથી, એવું લાગે છે; તે માત્ર આપણને સામે ઊભા રાખે છે… આપણા જ પ્રતિબિંબ સાથે. જે પોતાનું પ્રતિબિંબ જોવાની હિંમત રાખે છે, એ શીખી જાય છે. જે આંખો મીંચી લે છે, એ ફરી ફરી એ જ વળાંક પર અટવાઈ જાય છે. વર્ષ બદલાય છે, પણ માણસ ત્યાં જ ઊભો રહે છે, જો તે અંદરથી આગળ ન વધે.
નવા વર્ષની શરૂઆત ઘણીવાર સંકલ્પોથી થાય છે. જેમ કોઈ નદી પાસે ઊભા રહીને આપણે કહીએ, “આ વખતે હું વહેતા શીખીશ.” પણ નદી આપણને શીખવાડતી નથી કે કેવી રીતે વહેવું; તે તો બસ વહે છે. વહેવાની કળા આપણે પોતે શીખવી પડે છે… પથ્થરો સાથે અથડાઈને, કિનારા શોધતાં, ક્યારેક ડૂબીને. કદાચ આ જ જીવનનું સૂક્ષ્મ રહસ્ય છે: શીખડાવેલું જ્ઞાન નહીં, પણ અનુભવથી ઊપજેલી સમજ.
જૂનું વર્ષ આપણને એક દર્પણ આપી જાય છે. તેમાં આપણા ડર દેખાય છે અને આપણાં સપનાં પણ. કેટલાક ડર આપણે સાથે લઈ જઈએ છીએ, કારણ કે તે આપણને સાવધાન રાખે છે. કેટલાક સપનાં આપણે છોડીને આવીએ છીએ, કારણ કે તે હવે આપણા બરનાં નથી રહ્યાં હોતાં. જીવન કદાચ આ જ છે… છોડતા શીખવું અને રાખતા શીખવું, બંને વચ્ચે સંતુલન સાધવું.
નવું વર્ષ વચન નથી આપતું કે બધું સારું જ થશે. પણ તે એક તક આપે છે—શાંતિથી શ્વાસ લેવાની, પાછું જોયા વિના આગળ વધવાની, અને પોતાને ફરી એક વાર પૂછવાની કે, “હું જે છું, તે પૂરતું છે?” આ પ્રશ્નનો જવાબ કદાચ હા કે ના નથી; કદાચ એ એક લાંબી ચુપ્પી છે, જેમાંથી ધીમે ધીમે સમજ જન્મે છે.
અને અંતે, વર્ષ બદલાય ત્યારે ફટાકડા ફૂટે કે ઘડિયાળમાં બાર વાગે, બધું બહારનું છે. અંદર તો એક નાનો દીવો પ્રગટે છે, જે કહે છે: “હજી બધું પૂરું થયું નથી.” એ દીવો જ આપણને ચાલવા પ્રેરે છે, કારણ કે જીવન કોઈ દોડ નથી, કોઈ સ્પર્ધા નથી; તે તો એક યાત્રા છે. જ્યાં દરેક પગલું, ભલે ધીમું હોય, પોતે જ એક પ્રાર્થના બની જાય છે.
આથી, નવા વર્ષને આવકારો કોઈ શોરબકોર વગર, કોઈ તામજામ વિના. એને બેસવા દો તમારા મનના ઓટલા પર. અને જ્યારે તે પૂછે, “તમે શું ઈચ્છો છો?”ત્યારે કોઈ મોટું વચન ન માગશો. માત્ર એટલું કહો: “હું સાચેસાચું જીવવા માંગું છું.”
લોગઆઉટઃ
કંઈક યાદો લઈ અને વીત્યું વરસ,
જોત જોતામાં નવું આવ્યું વરસ,
હાસ્ય આપ્યું, તો ભીંજાઈ આંખ પણ,
ને ફરીથી સ્વપ્ન કંઈ લાવ્યું વરસ.’’
– નયન દેસાઈ
