વ્હાલમ, આવોને પળવાર!

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

તમે અમારા તિમિર ઘૂંટેલાં નયણાંનો ઝબકાર,

વ્હાલમ, આવોને પળવાર!

તમે અમારા તરસ મઢેલા કંઠ તણો ચિત્કાર,

વ્હાલમ, આવોને પળવાર!

તમે કહો તો પળભર જીવતા ઝાકળ થઈને ગાશું,

તમે કહો તો પગલે પગલે ધૂળ બની પથરાશું;

આવો નહિ તો આપો અમને આવ્યાનો અણસાર,

વ્હાલમ, આવોને પળવાર!

સાંકળ ભેગી છાતી ખખડે, પ્રગટી ઉઠે પ્રાણ,

પછી અજંપો બાથ ભીડીને રોજ થતો મહેમાન;

આંખ્યું અંતે પથ્થર થાશે, અમે થશું પગથાર…

વ્હાલમ, આવોને પળવાર!

– પ્રહલાદ જાની ‘તન્હા’

પ્રતીક્ષા — રાહ જોવી એ પ્રેમમાં મળતી સજા નથી, પણ પ્રેમનો એક રંગ છે. જેના વડે હૃૃદયના કેનવાસ પર રંગોળી કરવાની હોય છે. પ્રતીક્ષા અંતરના ઊંબરે દીવો મૂકવાની ઘટના છે, એ દીવાના અજવાળે રાહ જોનાર તો રોશન થાય જ છે, પણ જેની પ્રતીક્ષા છે, એના અંતરમાં પણ ઉજાસ થતો હોય છે. પ્રતીક્ષાના સરોવરની સપાટી પર આવકાર રૂપી તરાપા તર્યા કરે છે, પણ તેના તળિયે અનહદ વ્યથાનો લાવા ધરબાયેલો છે. લોકોને તરાપા દેખાય છે, જળની ચળકતી સપાટી દેખાય છે, પરંતુ અંદર ધરબાયેલો લાવા નહીં,

પ્રતીક્ષા પ્રણયની પરીક્ષા છે, અને પ્રતિજ્ઞા પણ. તેમાં આશા છે, નિરાશા પણ. ક્યારેક પ્રતીક્ષા પ્રેમરૂપી મુગટમાં મોરપિચ્છ જેમ શોભે છે, તો વળી ક્યારેક એ જ પ્રતીક્ષા હદયમાં ખીલા જેમ ભોંકાય પણ છે. કવિ પ્રહલાદ જાની ‘તનહા’એ વહાલમના પળભર અણસારને પામવા પગથાર થઈ જવા સુધીની તૈયારી બતાવી છે.

ઘણી વાર પ્રેમનું ઊંડાણ મિલન કરતા વિશેષ મિલનની ઇંતેઝારીમાં હોય છે. મંજિલ કરતા સફરમું મહત્ત્વ વધી જતું હોય છે. મિલન ઝંખના પ્રેમી મળતા પહેલા હજારો વાર વિચારે છે કે, આમ વાત કરીશું, તેમ કહીશું, પણ ખરેખર મળવાનું થાય તો એક શબ્દ સુધ્ધાં યાદ આવતો નથી. મરીઝે લખ્યું છે,

એ સૌથી વધુ ઉચ્ચ તબક્કો છે મિલનનો,

કહેવાનું ઘણું હો ને કશું યાદ ન આવે.

પ્રહલાદ જાનીની કવિતામાં વર્ણવાયેલ કાવ્યનાયિકા અથવા નાયક મિલન ઝંખે છે. રાહ જોઈ જોઈને તેની આંખે અંધારના ઓળા ઊતરવા લાગ્યા છે. તેની આંખોએ અંધકાર બરોબર ઘૂંટ્યો છે. તેમાં પ્રિય પાત્રનું આગમન અંધારી રાતે અચાનક થતા ઝબકાર જેવું છે. અને આ ઝબકાર પામવા માટે તે ઝાકળ થવા પણ તૈયાર છે, એવું ઝાકળ જેનું જીવન માત્ર સૂર્યના ઊગવા સુધી જ હોય છે, જેવો પૂર્વમાંથી સૂર્ય ઊગે, કિરણો ધરતી પર પડે કે તરત ઝાકળનું અસ્તિત્વ મટી જાય છે. કવિને ખબર છે, આ ઝાકળનું આયુષ્ય લાંબું નથી, પરંતુ જો પ્રિયતમની કિરણ ઝલક સાંપડતી હોય તો અમને ઝાકળ થવું પણ મંજૂર છે. એ જે રસ્તેથી આવવાના હોય તે રસ્તાની ધૂળ બનીને હું મારી જાત પાથરવા આતુર છું. તે છતાં પણ ન આવી શકે તેમ હોય તો વાંધો નહીં, માત્ર આવવાનો અણસારો આપી દો. આ અણસારો પણ અમારા માટે જીવાદોરી સમાન છે.

આપણે ત્યાં એક સુંદર શબ્દ છે — ભવસાગર. ભવ અર્થાત આખું જીવન અને સાગર અર્થાત દરિયો, સમુદ્ર. જીવનરૂપી આ વિશાળ સમુદ્રમાં કોઈની પ્રતીક્ષા દીવાદાંડી સમાન હોય છે. દરિયાની જેમ જીવનમાં પણ અનેક તોફાનો આવે છે, વાવાઝોડા ફુંકાય છે. એકાએક વીજળી ત્રાટકી પડે છે, ઝંઝાવાતો બધું હતું ન હતું કરી નાખે છે. આવા સમયે અંધકાર અને વ્યથાના વમળોમાં ઘેરાઈ જઈએ છીએ, કશું જ દેખાતું નથી, સૂજતું નથી. ત્યારે પેલી દીવાદાંડી દૂરથી પ્રકાશ ફેંકે છે. કવિએ કદાચ એટલા માટે જ કહ્યું હશે - આવો નહિ તો આપો અમને આવ્યાનો અણસાર.

ઘરની સાંકળ પણ ખખડે તો છાતીમાં સણકો ઊપડે છે કે એ આવ્યાં હશે? પરંતુ દ્વાર ઊઘાડીને જોઈએ તો કશું હોતું નથી, સિવાય કે હવા. કૈૈફ ભોપાલીનો એક અદ્ભુત શેર છે-

કૌન આયેગા યહાં, કોઈ ન આયા હોગા,

મેરા દરવાજા હવાઓને હિલાયા હોગા.

પ્રતીક્ષાના શિખર પર પહોંચ્યા પછી ક્યારેક એવું પણ લાગવા માંડે છે કે હવે કોઈ આવનાર નથી, રાહ જોઈને આંખો સૂકી પથ્થર જેવી થઈ જાય છે. કદાચ આ સમય, એ જ ખરી કસોટીનો સમય હોય છે.

લોગઆઉટઃ

આવકારો આ ઝરણ પામી ગયાં,

પ્હાડમાંથી સાંભળી જાગી ગયાં.

આવનારા કોઈ નવતર માફ કર,

આવનારા જે હતા આવી ગયા.

– રાવજી પટેલ

ગમે તે જીતશે, હારશે જનતા

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

લોકશાહીમાં ભલે જીતે ગમે તે પક્ષ પણ,

એટલું નક્કી કે જનતા હારવાની હોય છે.

- કિશોર બારોટ

આપણા દેશના નેતાઓ ખૂબ સેવાભાવી છે. પોતાના પક્ષમાં ટિકિટ ન મળે તો બીજા પક્ષમાંથી ચૂંટણી લડશે, પણ ધરાર સેવા કરીને જ રહેશે. આવા સેવાભાવી લોકો ચૂંટણીના પડઘમ વાગતાની સાથે પોતાની ચિલ્ડ એસી ઑફિસમાંથી નીકળીને સેવકોના કાફલા સાથે અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં નીકળી પડે છે — પ્રજાનો વિકાસ કરવા માટે. કેમેરા, રિપોર્ટરો અને ખાસ માણસો સાથે. ક્યાં ક્યાં શું શું કમી છે, તેને કેમ નિવારી શકાય અને પ્રજાનું કઈ રીતે ભલું કરી શકાય તે વાત તેમને ચૂંટણી આવવાના થોડા સમય પહેલા સાધુને આત્મજ્ઞાન લાધે, તેમ લાધે છે. પછી રાતોરાત વાયદાના પરબીડિયાંઓ છપાય છે. પબ્લિકમાં લાભોની લહાણી થાય છે. નવી નવી યોજનાની લોલીપોપો વહેંચાય છે. અને લોકો હોંશેહોંશે ચૂસે છે પણ ખરા. પણ જેવી જીત થાય — બધું સાડા ચાર વર્ષ માટે ક્યાંક ભોંયમાં ભંડારાઈ જાય છે, જેમ બર્ફીલા પ્રદેશમાં વસતા નાનાં પ્રાણીઓ બરફ પડવાની શરૂઆત થાય એટલે હુંફાળી જગ્યાએ છુપાઈ જાય તેમ. પછી ઠંડી ઋતુ જાય, બરફ ઓગળે એટલે આપોઆપ બહાર નીકળે. બસ આ જ ચક્ર વર્ષોથી ચાલ્યા કરે છે.

શેખાદમ આબુવાલાએ લખ્યું છે-

રાજનીતિને કરી કેટલી ખૂબીથી શહીદ,

રાજ રાખીને તમે નીતિની ગરદન કાપી.

નીતિનું ગળું કાપીને રાજ કરાનારા શાસકો પાસે આપણે વિકાસ અને ન્યાયની આશા રાખીએ છીએ. ખરી દાદ તો આટઆટલા નિષ્ફળ ગયા પછી પણ નેતાઓ પાસે આશા રાખીનારી પબ્લિકને આપવી જોઈએ. નેતાઓ તો જીતીને પોતાનો વિકાસ કરી લે છે, પણ પ્રજા બાપડી એ જ ધૂળિયા રસ્તા, ગટરો, કચરાના ઢગલા, અને ગંદકીમાં સબડ્યા કરે છે. તેમની માંગણી અને લાગણી ધૂળ ને ધાણી થઈ જાય છે. તેમણે કરેલી રજૂઆતો અને અરજીઓને કોકે સ્ટેચ્યુ કહ્યું હોય તેમ, જ્યાં હોય ત્યાં જ ચોંટી જાય છે. નથી હાલતી, ચાલતી, આગળ વધતી. અરે એ અરજીઓ તો કોઈને દેખાતી પણ નથી. લોકો નોકરી માટે, સુવિધા માટે, ઝઝૂમ્યા કરે છે. તેમને ખબર છે કે કશો ખાસ ફેર પડવાનો નથી, છતાં આશા રાખે છે કે કશુંક બદલાશે. મત આપીને રાજી થાય છે.

કિશોર બારોટે સહજ રીતે, પણ કડવા સત્ય જેવી વાત કરી છે. પક્ષ કોઈ પણ જીતે, નેતા ગમે તે જીતે, પણ હાર તો બિચારી પબ્લિકની જ થાય છે. જે સત્તામાં નથી તે નીતિ, પ્રામાણિકતા, સેવાભાવ, કાયદા અને વાયદાની વાતો કરશે. એમને સાંભળીને આપણને પણ થાય કે આ માણસ જો ચૂંટાઈ જાય તો ધરતીને સ્વર્ગ બનાવવાથી કોઈ રોકી શકવાનું નથી. અને નવાઈની વાત તો એ કે એ માણસ ચૂંટાઈ પણ જાય, પણ પેલું સ્વર્ગ ક્યાંય દેખાય નહીં જ નહીં ને. એ તો હતું ત્યાં ને ત્યાં જ — ધારણામાં જ રહે છે.

દરેક મંદિરમાં દીવો ધરવો પડે છે, બાધા-આખડીઓ કરવી પડે છે, તપ, પૂજા, આરાધના કરવા પડે છે, ત્યારે પ્રભુની કૃપા સાંપડે છે. આપણી સરકારી કચેરીઓ આવાં જ મંદિરો છે. જ્યાં સુધી લાંચરુશ્વતનો દીવો ન પ્રગટે ત્યાં સુધી કચેરીમાં બેઠેલા દેવતાઓની આંખો ખૂલતી નથી. જ્યાં સુધી પગાર સિવાયની એક્સ્ટ્રા કમાણીના રૂપિયાનો ખણખણતો અવાજ તેમના કાનમાં ન પડે, તેમની અંદર પ્રસન્નતાનો પારો ચડતો જ નથી. તમે ગમે તેટલા સાચા હોવ, ગમે તેટલા લીગલી પેપર્સ હોય, બધું જ કાયદા મુજબ હોય છતાં, તમારે રૂપિયાનો રૂડો દીવો તો ધરવો પડશે, તો જ શાસકદેવ પ્રસન્ન થશે, અને તેમને આશીર્વાદ મળે.

રાવજી પટેલની પ્રસિદ્ધ કવિતા મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા, કાવ્યમાં એક પંક્તિ આવે છે, “મારી વેલ શંગારો વીરા, શગને સંકોરો, રે અજવાળા પહેરી ઊભા શ્વાસ…” સરકારી કામની વેલ શણગારવી હોય તો શગ નહીં, વગ વાપરવી પડે છે. તો જ કાગળિયામાં અજવાળા થાય છે. બાકી તમે તૂટીને ત્રણ થઈ જાવ, અંધારા ઊલેચી નહીં શકો.

લોગઆઉટઃ

‘તપ’ નહીં પણ ‘વગ’ પ્રભુનું ડોલતું આસન કરે,

આ હકીકત જે ન સમજે તે ભજનકીર્તન કરે.

– ‘મસ્ત હબીબ સારોદી’ (મુલ્લા રમૂજી)

ફળીનાં બાંકડે હાંફ્યા કરે મકાન

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

ચાલ્યા કરે હળુ હળુ થાક્યા કરે મકાન,

અંતે ફળીનાં બાંકડે હાંફ્યા કરે મકાન.

ઊડી ગયા છે જ્યારથી ટહુકા વિદેશમાં,

બે ચાર લીલી ડાળખી માંગ્યા કરે મકાન.

પોતું કરેલ ઓસરી; ધોયા વગરના પગ,

એકાદ પગલું ફર્શ પર વાંછ્યા કરે મકાન.

નક્કી કશુંક તો હતું સામેની બારીએ,

અમથું સવાર-સાંજ ના તાક્યા કરે મકાન.

જે નેમપ્લેટ પર હતો એ જણ ગયો છે ક્યાં?

મૂંગી હજાર અટકળો બાંધ્યા કરે મકાન.

— પારુલ ખખ્ખર

ગુજરાતી ભાષામાં એક સુંદર ભજન છેઃ જીવ શાને ફરે છે ગુમાનમાં, તારે રહેવું ભાડાના મકાનમાં. શરીર ભાડાનું મકાન છે, અને મકાન ખંડેર થાય છે. પણ ખંડેર થતા પહેલાં તેમાં અનેક ઉમંગો જિવાય છે, રંગો છલકાય છે. સંબંધોની સુવાસ પથરાય છે. અનુભવનું નાણું એકઠું થાય છે. એ નાણાના જોરે જ આપણી આંતરિક સમૃદ્ધિ કે પાયમાલી નિશ્ચિત થતી હોય છે. પારૂલ ખખ્ખરે ઈંટ-પથ્થરના મકાનને પ્રતિક બનાવી ઉંમરની અમુક અવસ્થાઓને ખૂબ બારીકાઈથી કંડારી છે.

વૃદ્ધાવસ્થા જીવનની અંતિમ અવસ્થા છે, પણ અંત નથી. ત્યાં કાયા જીર્ણ થાય છે, માયા તો એટલી જ યુવાન હોય છે, જેટલી પહેલા હતી. શરીર થાકે છે, પણ મન તો અગાઉ જેટલું જ ઊર્જામય હોય છે. જે મકાન કાયમ હર્યુંભર્યું રહેતું હોય, ત્યાં એકએક સન્નાટો સુસવાટા મારવા માંડે ત્યારે ઉદાસી સિવાય બીજું શું બચે? વૃદ્ધાવસ્થાએ પહોંચેલ વ્યક્તિએ જીવનભર જે ચાર દીવાલોમાં શ્વાસ લીધા હોય, સપનાં ઉછેર્યાં હોય તે સપનાંને પાંખો આવતા દૂર જઈ વસે ત્યારે થાકેલા દેહ સાથે ફળિના ઓટલા પર બેસીને એમની સાથેની યાદો વાગોળ્યા સિવાય બીજો કશો હોય પણ ક્યાંથી! તેમાં શરીરના હાંફની સાથે મનનો થાક પણ હોય છે. કોઈ નથી-નો વસવસો પણ હોય છે. તેમની આંખો સતત ઝંખ્યા કરતી હોય છે કે ઊડી ગયેલાં પંખીઓ માળામાં પાછાં આવે, ફરીથી મકાન હર્યું ભર્યું થાય, ફરીથી ટહુકાઓથી રેલાય.

ફળિયાની ધૂળમાં રમતાં બાળકો ગમે ત્યારે ઘરમાં દોડી આવે, તેમનાં ધૂળમાટીમાં રજોટાયેલી નાની પગલીઓથી ઘરને મેલુંદાટ કરી મૂકે. હજી કચરાંપોતાં કરીને માંડ નવરાં થયા હોઈએ ત્યાં તો ઘર ઘર હતું ન હતું થઈ જાય. ત્યારે ચીડ તો ચડે, પણ જ્યારે એ બાળકો ચાલ્યાં જાય, ઘર ખાલી થઈ જાય, ત્યારે સ્વચ્છ ઘર ખાવા દોડે. મન સતત ઝંખ્યા કરે કે ક્યારે એ તોફાની પગલાંઓ પાછાં આવે અને ઘરને મેલું કરે. તેમના કિલ્લોલથી ભરી દે. જે ઘર બાળકોનાં માટીવાળા ગંદા પગથી ખરડાય છે, તે ઘર ખૂબ નસીબદાર છે.

મકાન માત્ર અભાવનું સાક્ષી નથી હોતું, તે ભાવ અને ભાવનાની છબીઓ પણ ઝીલે છે. એક ઘરમાં ધબકતું યુવાન હૈયું સામેના ઘરની બારીના ધબકારા પોતાની છાતીમાં ઝીલતું હોય છે. કારણ-અકારણ આંખો એ બારી તરફ દોરવાઈ જાય છે. શરીર ભલે ગમે ત્યાં હોય, મન ચોવીસે કલાક એ બારીની આસપાસ જ હોય છે.

જે ઘરમાં વર્ષો સુધી જીવ્યા હોઈએ તે ઘરનું ફર્નિચર નહીં, ભીંતનો કણેકણ આપણને ઓળખતો હોય છે. ઘરમાં અન્ય કોઈ હોય ન હોય, ખાલી દીવાલને જોઈને પણ સાંત્વના મળતી હોય છે. પણ જ્યારે ઘરમાં જ કોઈ ન હોય તો ભીંતો બાપડી સાંત્વના પણ કોને આપે? મકાનમાં — જિવાયેલી જિંદગીની ઊર્જા હોય છે. એ ઊર્જાના ચાલ્યા જવાથી નિર્જીવ ભીંતો સુધ્ધા વસવસો અનુભવતી હોય, પણ તેને વાચા નથી કે વ્યક્ત કરી શકે. એને વ્યક્ત કરવા માટે તો પારૂલ ખખ્ખર જેવા સજ્જ કવિઓ જોઈએ.

લોગઆઉટઃ

પથ્થરને ઈંટનું ભલે પાકું મકાન છે,

એ ઘર બને ન ત્યાં સુધી કાચું મકાન છે.

વાતોનાં છે વિસામાને મીઠા છે આવકાર,

પૂછે છે પગરવો મને કોનું મકાન છે?

મારા મકાનનું તને સરનામું આપું, લખ,

ખુલ્લા ફટાક દ્વાર તે મારું મકાન છે.

તારા જ ઘર સુધી મને કેડી લઈ ગઈ,

પહેલા હતું જ્યાં ઘર ત્યાં તો ઊચું મકાન છે.

કોયલ કમાડે આવીને ટહુક્યાં કરે છે રોજ,

અફ્સોસ ના રહ્યો કે આ નાનું મકાન છે.

એક બે ફલાગેં બહાર હું જઈ શકું છું પણ,

ભીતરની ભીંત ઠેકતા લાંબું મકાન છે.

- ગૌરાંગ ઠાકર

નદી જેવા લોકોને મળવા, નદીકિનારે જઈશ

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

જે મારા ઘરે ક્યારેય નહીં આવે,

તેમને મળવા હું તેમની પાસે જઈશ

એક છલકાતી નદી ક્યારેય નહીં આવે મારા ઘરે

નદી જેવા લોકોને મળવા, નદીકિનારે જઈશ

થોડુંક તરીશ, થોડો ડૂબી જઈશ.

પહાડ, ટેકરા, મેદાનો, તળાવો,

અસંખ્ય વૃક્ષો, ખેતરો…

ક્યારેય સામેથી નહીં આવે મારા ઘરે

ખેતર-ખળા જેવા લોકોને મળવા

ગામેગામ, વન-ગલીઓમાં જઈશ

જે નિરંતર કામમાં ડૂબેલા છે તેમને

નવરાશ માફક નહીં,

એક જરૂરી કામ માફક મળતો રહીશ

તેને હું મારી એકમાત્ર અંતિમ ઇચ્છાની જેમ

સૌથી પહેલી ઇચ્છા ગણીશ

- વિનોદ કુમાર શુક્લ

કાચની બોતલમાં નદીનું પાણી ભરીને, રોજ તેને જોવાથી નદીને નિહાળવાનું સુખ પ્રાપ્ત થતું નથી. આપણે રોજ પોતાની જાતને સંજોગો નામની બોતલમાં બંધ કરીને મુક્તિનું ગીત ગાઈએ છીએ. આપણે જ બનાવેલી સાંકળથી આપણે બંધાઈ જઈએ છીએ. નવાઈની વાત એ છે કે તેની ખબર પણ નથી હોતી. આ સાંકળ ક્યારેક નોકરી સ્વરૂપે હોય છે, ક્યારેક જવાબદારી રૂપે, ક્યારેક પરંપરા, પ્રથા, રિવાજો રૂપે પણ હોય. જોકે એવું નથી કે નોકરી, જવાબદારી આ બધું જરૂરી નથી, કહેવાનો અર્થ એટલો જ કે એ સાંકળ ન બનવી જોઈએ. એ સાંકળને તોડવા માટે જ આપણે બહાર નીકળવું જરૂરી છે. મિત્રો, સ્વજનો, પર્વતો, નદીઓ, ખેતરો, વૃક્ષો સુધી જવું જરૂરી છે. વિનોદ કુમાર શક્લ આપણને એ જ જણાવે છે કે રાહ જોઈને બેસી ન રહો કે મારી પાસે કોઈ આવે, કોઈ મને સમજે, કોઈ મારી માટે કશુંક કરે. વિનોદ કુમાર શુક્લ એટલે ‘દિવાર મેં એક ખિડકી રહેતી થી’ નવલકથાના સિદ્ધહસ્ત લેખક, જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કારથી સન્માનિત સર્જક. અનેક હૃદયસ્પર્શી કાવ્યોના રચયિતા.

આપણને ખબર પણ નથી હોતી, પણ આપણે રોજ, ધીમે ધીમે, આપણા દૃષ્ટિકોણને રંગીએ છીએ. પરિણામે અમુક વર્ષો પછી આપણી આંખ મોટાભાગની ચીજોને આપણે રંગેલા દૃષ્ટિકોણથી જુએ છે. જેમ, કાયમ બારીમાંથી જોનારને આકાશ ચોરસ લાગે છે. તેની વિશાળતા પામવા માટે ઘરમાંથી નીકળીને આકાશ તરફ નજર કરવી પડે છે.

એક નદી વહે છે ત્યારે માત્ર પાણીનો પ્રવાહ નથી ખેંચતી. તે માર્ગમાં આવતા દરેક પથ્થર,વૃક્ષ અને નાનામાં નાના રજકણને પણ ભીનાશપૂર્વક સ્પર્શે છે. તેનો પ્રવાહ અને ગતિ એ જ તેનું જીવન છે, અને સ્પર્શ તેની અનુભૂતિ. જો થંભી જાય તો પાણી કોહવાવા લાગે. વહેતા રહેવામાં જ તેની સુંદરતા છે. પ્રકૃતિની દરેક ચીજ એક ગતિમાં છે. તમે કંઈ નહીં કરો તો પણ સમય આગળ ધપવાનો જ છે, સાંજ પડવાની જ છે, અંધાર ઘેરાવાનો જ છે, સૂર્યનુંં અજવાળું પથરાવાનું જ છે. આ બધું થાય છે, કેમ કે પૃથ્વી નિરંતર ગતિમાં છે. ગતિ એ જ જીવન છે. આપણે સ્થાયી થઈ જઈએ ત્યારે ન રહે છે ગતિ, ન રહે છે અનુભૂતિ. જિંદગીના પ્રવાહને નિરંતર વહેતો રાખવા માટે, નિરંતર કશુંં નવુંં કરતા રહેવું પડે છે.

દરેક અનુભવ સામે ચાલીને આવતો નથી, ક્યારેક આપણે તેમના તરફ જવું પડે છે. શહેરમાં જીવતો માણસ ઘણી વાર ભૂલી જાય છે કે જીવન ખેતરમાં ઊગે છે, જંગલોમાં શ્વાસ લે છે, અને નદીરૂપે ગાય છે. આ ત્રણ ચીજો બાદ કરીએ તો કશું બચતું નથી. ખેતરમાં ઊગતા અનાજ વિના નથી ચાલવાનું, કે નથી વૃક્ષો વિના જીવન સંભવ, પાણી વગર તો જિંદગીની કલ્પના પણ ન કરી શકાય. આ બધું જાણતા હોવા છતાં આપણે રોજ કોંંક્રિટની સેંકડો ઊંચી બિલ્ડિંગો ચણવામાં વ્યસ્ત છીએ. વૃક્ષો કાપીને ડામર પાથરવામાં મગ્ન છીએ.

મનુષ્ય હોવાની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ કડી એ છે કે તે બીજા પાસે જાય — વ્યક્તિ પાસે, ખેતરો, જંગલો, પહાડો, નદીઓ, ખીણો પાસે… નવા અનુભવો પાસે. જીવનના અંતે કદાચ જો મનમાં કંઈ ઊભરાતુંં હોય તે માત્ર અનુભવો છે, કોને મળ્યા,કોની સાથે રહ્યા, શું કામ કર્યુંં, કેવા સંબંધો બાંધ્યા… અંતિમ ક્ષણે આ બધું જ સાક્ષીભાવે આંખ સામે તરવરતું રહે છે. જ્યારે કોઈને સમજાઈ જાય કે દરેક મિલન એક સાધના છે, દરેક કામ એક પ્રાર્થના, દરેક યાત્રા એક પરિક્રમા, તો જીવન ખૂબ સરળ થઈ જાય.

જ્યારે પણ જિંદગી સ્થિર થવા લાગે, બધું થંભી જાય, કોઈ આસપાસ ન હોવાની અનુભૂતિ થાય, ત્યારે સમજી જવું કે ચાલવાનો સમય થયો છે. કોઈકની પાસે જવાનો સમય થયો છે.

લોગઆઉટઃ

મેં નદીને જીવવાની રીત પૂછી’તી,

એ કશું બોલી નહીં, વહેતી રહી ખળખળ.

- જાતુષ જોશી

જીવન માટે સદા પ્રત્યેક ક્ષણ સંદેશ આપે છે

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

જીવન માટે સદા પ્રત્યેક ક્ષણ સંદેશ આપે છે,

નથી કાયમ અહીં કોઈ – મરણ સંદેશ આપે છે;

જે જન્મે રમ્યતા લઇને એ વિકસે છે પ્રભા થઇને,

ઉષાનું ઊગતું પહેલું કિરણ સંદેશ આપે છે.

– ઇજન ધોરાજવી

જીવન એક અદૃશ્ય સંગીત છે, જે સતત વાગતું રહે છે, ક્યારેક ધીમું, ક્યારેક ઉગ્ર, ક્યારેક રોમેન્ટિક, ક્યારેક વિયોગી, ક્યારેક આનંદિત, ક્યારેક કરૂણ. કોઈ ક્ષણ નિષ્ક્રિય નથી; પૃથ્વી પર ચાલેલું દરેક પગલું જીવતા હોવાની સાબિતી છે. દરેક શ્વાસ, દરેક ઝરમર, દરેક ટીપું, દરેક અંધકાર પોતાની અંદર કોઈ ગુપ્ત સંદેશ લઈને આવે છે. વૃક્ષનું પ્રત્યેક પર્ણ સુધ્ધાં કશુંક કહી રહ્યું હોય છે, આપણા બરછટ બહેરાં કાન એને સાંભળે ન સાંભળે, પ્રકૃતિ સાંભળતી હોય છે. પવન તેની લાગણી પિછાણતો હોય છે. દરેક ક્ષણ અને દરેક રજકણ સુધ્ધાં પોતાનો આગવો અર્થ ધરાવે છે, તેને જોવા માટેની આંખ હોવી જરૂરી છે.

નિરાશામાં ગરકાવ થયેલા માણસ સામે ગમે તેટલું અર્થસભર જીવન મૂકો, તેને બધું વ્યર્થ જ લાગશે. તેને મન વરસાદનો રોમાંચ શું, કે શું તાજી ખીલતી કૂંપળની હળવાશ? તેને મન નવજાત શિશુએ કરેલું સ્મિત પણ દુર્ઘટના સમાન હોય છે. તેને નથી ગમતા પંખીના ટહુકા કે ઝરણાનું ખળખળ. તે નિરાશાની ખાઈમાં એટલો ઊંડો દટાઈ ગયો હોય છે કે આસપાસનું કશું જ દેખાતું નથી. તેની આંખો ચારેબાજુ દુઃખ, છળ,અને ભ્રમણા રૂપી અંધકારને જ જુએ છે. તેની આંખો એ ગાઢ અંધકાર સામે ખુમારીથી પ્રગટી રહેલા દીવાનું અજવાસભર્યું યુદ્ધ નથી જોઈ શકતી, તેના કાન બાળકનું ખીલખીલાટ નથી સાંભળી શકતા. તેને નથી સ્પર્શતી વરસાદની ભીનાશ સુધ્ધાં. તે પ્રકૃતિના સંદેશાને વાંચવા માટેની ઋજુતા ગુમાવી ચૂક્યો હોય છે. કેમ કે તે પોતે જ પોતાની આસપાસ એક અદૃૃશ્ય દીવાલ ચણી લીધી હોય છે, જ્યાં સુધી આ સંકુચિતતાની, નિરાશાની, અહમની દીવાલ છે, ત્યાં સુધી સવાલ છે. દીવાલ તૂટશે, ઉત્તર આપોઆપ ધસી આવશે — હળવા પવનની લહેરખી માફક. પછી આપોઆપ પંખીના કલરવથી લઈને સૂકા પર્ણ સુધ્ધામાં એક સંદેશ વંચાશે — જિંદગીનો હર્યોભર્યો, અર્થસભર સંદેશ.

મૃત્યુ અંતિમ મુકામ ન હોઈ શકે, શક્ય છે એ નવોન્મેશની શરૂઆત પણ હોય. સંભવ છે કે મૃત્યુ આપણને નવપલ્લવિત કરવા માટેની વિધિ હોય, એક સ્વરૂપમાંથી બીજા સ્વરૂપમાં લઈ જવાની કેડી. જેમ જીર્ણ વસ્ત્રો તૂટતાં આપણે નવાં ધારણ કરીએ છીએ, તેમ, શક્ય છે કે આપણી અંદરની કોઈ ઊર્જા નવું સ્વરૂપ ધારણ કરવા માટે મૃત્યુની વિધિમાંથી પસાર થતી હોય. જીવન સતત પોતાનાં આવર્તન બદલે છે, પાનખરનાં પાંદડાં જેમ જમીન પર પડે છે, પણ એ જ પાંદડાં માટીને પોષણ આપે છે, જેથી ફરી નવા અંકુર ફૂટે. આ ચક્રમાં એક અનંત સત્ય છુપાયેલું છે, કોઈ પણ વસ્તુ નાશ પામતી નથી, એ માત્ર રૂપ બદલે છે, અવાજ બદલે છે, આકાર બદલે છે.

પ્રત્યેક નવજાત શિશુના પ્રથમ રુદનમાં એક દિવ્ય સંદેશ હોય છે. એ કહે છે કે જીવન ફરી આવી ગયું છે, ફરી લડવા, ફરી પ્રેમ કરવા, ફરી સ્વપ્ન જોવા. મરણનું શાંત સ્મિત પણ એ જ કહે છે, “હું જતો નથી, ફક્ત સ્વરૂપ બદલું છું.” જ્યારે આપણા આકાશમાં સૂર્ય ઊગી રહ્યો હોય, ત્યારે, એ જ ક્ષણે, પૃથ્વીના કોઈ ખૂણે, કોઈની માટે સૂર્ય આથમી રહ્યો હોય છે. આપણાં સ્થાન અને સ્થિતિ આપણા પ્રકાશ અને અંધકાર નક્કી કરે છે. જીવનમાં હંમેશાં પ્રકાશ અને અંધકાર હોય જ છે, બસ આપણે ક્યાં છીએ તે આપણે જોવાનું છે. આટલું સમજાય તો તો દરેક ક્ષણ આપણા માટે શિક્ષક બની જાય. દુઃખ પછી દુઃખ ન રહેતા; એ અનુભૂતિનું સ્વરૂપ ધારણ કરે. આનંદ પછી ક્ષણિક નથી રહેતો; એ શાશ્વત બની જાય છે. જીવન માત્ર જીવવા પૂરતું નથી રહેતું, એ યાત્રા બની જાય છે.

લોગઆઉટઃ

જરા કાન દઈને સાંભળજો આ પર્વતની

ભીતર ભીતર ક્યાંક કશીક તૈયારી ચાલે,

પ્હેલાં લીલીછમ ઘટનાઓ પછી અચાનક

ખળખળ વ્હેતા જળની એક સવારી ચાલે.

- કૃષ્ણ દવે

હજી હિમ્મત નથી પડી હેઠી

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

જોઈ લીધી ખુશી, વ્યથા વેઠી,

તોય ક્યાં જિંદગીની ગડ બેઠી.

ભોંયભેગો ભલે થયો છું હું,

હજી હિમ્મત નથી પડી હેઠી.

સૌના જીવનના પ્રશ્નપત્ર અલગ,

એમાં ચાલે નહીં નકલ બેઠી.

મન છલોછલ છે એની યાદોથી,

એમાં ગમગીની કઈ રીતે પેઠી?

હું જ્યાં બે પાંદડે થયો ન થયો,

ઋતુ બદલાઈ, પાનખર બેઠી.

– હેમંત પૂણેકર

જિંદગી એક એવું પાત્ર છે, જેમાં સુખની સુગંધ છે, તો દુઃખની કડવાશ પણ. તેમાં સ્મિતની શરણાઈ સંભળાય છે, તો રુદનની વીણા પણ. ત્યાં આશાનું અમી છે, નિરાશાની ખાઈ પણ. ઘણી વાર આનંદ અને વ્યથા એક જ ટ્રેનના બે પાટાની જેમ સાથોસાથ ચાલતી હોય છે — વર્ષો સુધી. પરંતુ જીવનનું વાદ્ય વાગતું રહે છે, ક્યારેક મધુર, ક્યારેક કરૂણ, પણ હંમેશાં જીવંત. તેના તાલ, રાગ, લયની ગડ બેસે ત્યાં તો જીવનનું ગીત સમાપ્ત થવા આવ્યું હોય છે. કવિએ આ વાતને કેટલી સરળ, છતાં ધારદાર રીતે સમજાવી દીધી છે. અચ્છા કવિની એ જ તો નિશાની છે, કલમના આછા લસરકે એવું ચિત્ર દોરી આપે કે તમે તેમાં પોતાનો વ્યાપ શોધી શકો. હેમંત પૂણેકરની કલમમાં એ તાકાત છે કે તે માનવમનના ઊંડાણમાં ડૂબકી મારીને આનંદ અને વલોપાતને શબ્દોમાં પરોવી શકે.

જ્યાં સુખ કે દુઃખ નથી, ત્યાં જીવન નથી. પછી એ માનવ હોય કે પશુ, વૃક્ષ સુધ્ધાં ટાઢ, તડકો, વરસાદ, વાવાઝોડા અને પાનખર વેઠે છે. આ બધું વેઠ્યા પણ પણ જીવનનું વાદ્ય સૂરમાં વાગતું રહે તે જરૂરી છે. ઘણી વાર દુઃખ એ દંડ નહીં, દિક્ષા સાબિત થતું હોય છે. જે માણસે વ્યથાની આગમાં પોતાની જાતને તપાવી હોય તે બીજાના દુઃખ સામે નિર્વિકાર નથી થઈ શકતો. તેના હૃદયમાં એક અદૃશ્ય કરૂણા જન્મ્યા વિના નથી રહી શકતી. અને આ કરૂણા જ તેની માનવતાને મુઠ્ઠી ઊંચી બનાવેા છે. વિપરિત સંજોગોના સણસણતા તીર ઝીલીને પણ સ્મિતપૂર્વક અડગ ઊભા રહેવું તે કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં સાહસપૂર્વક લડતા યોદ્ધાથી જરાકે કમ નથી. જિંદગી ભલે થાકે, જુસ્સો ન થાકવો જોઈએ. ખલીલ ધનતેજવીએ લખેલું,

વૃક્ષ ઝંઝાવાત નહીં ઝીલી શકે, તરણું ઊખડી જાય તો કહેજે મને,

જિંદગી તારાથી હું થાક્યો નથી, તું જો થાકી જાય તો કહેજે મને.

થાક એ જીવનનો ભાગ છે, પડાવ છે. આપણે જે રસ્તે ચાલી રહ્યા છીએ, ત્યાં અગાઉ કોણ ચાલી ગયું, કેવા મુકામ હાંસલ કર્યા, એ જોઈને આપણી મુસાફરી નક્કી કરતા હોઈએ છીએ. ક્રિકેટ રમનાર વ્યક્તિ સચિન, ધોની, કોહલી જેવા બનવાની આશા રાખે. ગાયક બનવા ઇચ્છતા માણસો લતા, કિશોર, રફી, અરિજિત જેવા સિંગર બનવાનું ધ્યેય, એક્ટર બનવા ઇચ્છતી વ્યક્તિ અમિતાભ, શાહરૂખ, સલમાન બનવાની હામ રાખે. પણ એ સમજવું જરૂરી છે કે આપણે જેમને ધ્યેય બનાવીએ છીએ, તે બધાના જીવનના પ્રશ્નપત્રમાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો અલગ હતા, તમારા અલગ. પરીક્ષા કોઈ પણ હોય, પ્રશ્નો સમજવા જરૂરી છે. ક્ષેત્ર ભલે એક હોય, ભલે એકસરખું કાર્ય હોય, છતાં તમારા પ્રશ્નો એ બીજાના પ્રશ્નો કરતાં હંમેશાં અલગ હોવાના, તમારા પ્રશ્નો માત્ર તમારા જ હોવાના. તેને સમજવા પડશે, તો જ સરખો જવાબ આપી શકાશે.

આપણી પ્રિય વ્યક્તિથી અલગ થઈ જઈએ ત્યારે સ્વાભાવિક છે તેની યાદોની અલાયદી ગલીઓમાં મન આપોઆપ ફરવા જતું રહે છે. હૃદય રાતદાડો છલકાતું રહે છે તેનાં સ્મરળનાં ઊછળતાં મોજાંથી. મિલનની આશા મુખ પર એક મીઠું સ્મિત પણ લઈ આવે છે. પરંતુ ક્યારેક ક્યાંક આછી તિરાડમાંથી ચુપાચાપ અભાવ અને ઉદાસી પણ પ્રવેશી જતા હોય છે. જેની આપણને પોતાને પણ ખબર નથી રહેતી હોતી. કદાચ, પ્રિય વ્યક્તિથી દૂર રહેનાર વ્યક્તિની આ જ નિયતિ હશે. અને નિયતિનાં નાણાથી જ તો જીવન પોતાનું મૂલ્ય આંકતું હોય છે. સંજોગોના સિક્કા ઊછળતા હોય છે. શું સુખ, શું દુઃખ, શું સ્વજન, શું દુર્જન, પોતાનું-પરાયું, સફળતા-નિષ્ફળતા, સંબંધ-નિર્બંધ, ઉત્સવ-શોક આ બધું સમજીએ ત્યાં સુધીમાં જીવનનું વટવૃક્ષ પાનખરથી ઘેરાઈ ગયું હોય છે. આપણા વૃક્ષત્વ પર આવી બેસેલા પંખીઓ, ટહુકાઓ, ફૂલ, ફળને સમજીએ ત્યાં સુધી ડાળીઓ જીર્ણ થવા લાગે છે, મૂળ મજબૂતાઈ ગુમાવવા લાગે છે. કદાચ આ જ જીવન છે, જેને દરરોજ શીખવું પડે છે.

લોગઆઉટઃ

સત્ય પીરસો છો ત્યારે ધ્યાન રહે,

સામાએ તે પચાવવાનું છે.

કોને છોડે છે દુઃખ કદી ‘હેમંત’?

દુઃખને તારે જ છોડવાનું છે.

– હેમંત પૂણેકર

અંધકારના અંગ ઉપર દે તેજ-થીગડું સીવી

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

નાનકડી ઓ દીવી

અંધકારના અંગ ઉપર દે તેજ-થીગડું સીવી

ના માગું કે રાત મહીંથી પળમાં કરી દે દિન

કે રેલાવી દે શીતળ ચાંદની રાત બનાવ રંગીન

હું તો એટલું જ કહું છું બાપુ સવાર સુધી જા જીવી

નાનકડી ઓ દીવી

છો ને ઊછળે વિશ્વ આવરી તિમિર તણા આ લોઢ

તારી તેજ આંગળીએ વળગી દેખીશ જરૂર પરોઢ

શ્રદ્ધાની અંજલિએ મારે વસમી વેદનાઓ પીવી

નાનકડી ઓ દીવી

- જયંત પલાણ

ભારતીય ભાષાના ગૌરવસમા કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું એક સુંદર કાવ્ય છે. તેનો ભાવાર્થ કંઈક એવો છે કે- સાંજનો સમય છે, સૂર્ય આથમી રહ્યો છે. આથમતી વેળાએ ચિંતિત નજરે તે ધરતીને પૂછે છે કે મારા આથમ્યા પછી ધરતીને કોણ પ્રકાશ આપશે? કોણ મારી ગેરહાજરીમાં કર્તવ્ય નિભાવશે અવનિને અજવાળવાનું? આ પ્રશ્ન સાંભળીને સૌ સ્તબ્ધ થઈ જાય છે, બધાનાં મોં કાળાં પડી જાય છે. એવે વખતે ક્યાંક ખૂણામાં પડેલું એક નાનકડું કોડિયું બોલી ઊઠે છે, હે પ્રભુ, મારી એટલી બધી ત્રેવડ નથી કે જગત આખાને રોશન કરી શકું, પણ હું જ્યાં છું તે ખૂણાને અજવાળવા માટે મારાથી થાય તે બધું કરી છૂટીશ.

આપણી ચેતના પણ એક દીવા જેવી છે. ભલે જગતને ના અજવાળી શકીએ, જ્યાં છીએ તે એક ખૂણાને રોશન કરી શકીએ તોય આપણા હોવાનું સાર્થક થાય. રાજેન્દ્ર શુક્લએ લખ્યું છે,

“એક ને એક જ સ્થળે મળીએ અમે, હોઈએ જ્યાં ત્યાં જ ઝળહળીએ અમે,

પિંડ ક્યાં પેટાવવા પડીએ અમે, હોઈએ જ્યાં ત્યાં જ ઝળહળીએ અમે!”

જયંત પલાણે એક નાનકડી દીવીનું દર્શન કરાવીને આપણી સામે કેટલી બધી શક્યતાઓ અજવાળી આપી છે. એક નાની દીવી પ્રગટે ત્યારે ગમે એટલો ગાઢ અંધકાર કેમ ન હોય, તેને પરાસ્ત કરે છે. એક નાનકડી હથોડી પણ મહાકાય પર્વતને તોડી નાખવા સક્ષમ હોય છે. નાનકડી દીવડી જાણે છે કે પ્રકાશ ગમે તેટલો વિશાળ આકારથી નહીં, સાહસથી પ્રગટે છે. આપણા અસ્તિત્વનું કોડિયું કપરા સંજોગો સામે સાહસપૂર્વક બળે છે, ત્યારે આપોઆપ અજવાળું પ્રગટે છે.

જીવનમાં કોડિયા જેવો એક સારો મિત્ર હોય તો જિંદગીભર અજવાળાની કમી નથી વરતાતી. પણ આપણે હંમેશાં એવું ઇચ્છીએ છીએ કે કોઈક આપણા માટે બળે, કોઈ બીજું કોડિયું થઈને આપણને રોશન કરતું રહે. જેના સહારે આપણે ગાઢ અંધકારને હરાવતા રહીએ, પણ ક્યારેય એવું નથી વિચારતા કે આપણે કોઈકના માટે કોડિયું થઈ શકીએ. કેમ કે તેમ કરવામાં બળવાની તૈયારી રાખવી પડે છે, જે નથી હોતી. આપણી ઝંખના અજવાળા પૂરતી સીમિત હોય છે. પ્રકાશ જોઈએ છે, પણ બળવું નથી. કોક આપણને રોશન કરે તેવી કામના સાથે અંધારા ખૂણામાં બેસી રહીએ છીએ. આમ કરવા પાછળનું એક કારણ એ છે કે આપણામાંથી અજવાળું લઈ લીધા પછી નકામા કોડિયાની જેમ ફેંકી દેનારા માણસો આસપાસમાં ઓછા નથી. કોડિયું થવામાં બળવાની તૈયારી તો રાખવી પડે છે, પરંતુ તેલ પત્યા પછી, વાટ બળી ગયા પછી, ફેંકાવાની તૈયારી પણ રાખવી પડે છે.

દીવાળી આપણને શીખવે છે કે દુઃખોને ફટાકડાની જેમ ફોડી નાખો, દર્દનો ધુમાડો કરી નાખો. અને જિંદગીને મિઠાઈને જેમ વહેંચો. એક દીવડા જેવા બનો, કેમ કે તેનો પ્રકાશ ક્યારેક નથી જોતો સારું નરસું, ઊંચું-નીચું, મારું તારું. દીવાને તમે ઉકરડા પર પ્રગટાવો કે સોનાના મહેલમાં — અજવાળું જ આપવાનો છે. જગ્યા જોઈને પ્રગટે તે દીવો નહીં, દીવાનો ભ્રમ હોય છે. અંધકાર ગમે તેટલી તાકાત બતાવે, પણ એક દીવા સામે તે હંમેશાં લાચાર હોય છે.

લોગઆઉટઃ

અંધકારની વેલ પર

ખીલે છે એક કળી

તે કળી પ્રકાશની.

– દુર્ગાચરણ પરિડા | અનુ. ભોળાભાઈ પટેલ

મેં જાણ્યું હોત કે પ્રેમ આટલો જંગલી છે તો…

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

જો મેં જાણ્યું હોત કે

પ્રેમ આટલો જંગલી છે

તો મેં પ્રેમના મકાનના દરવાજા

બંધ કરી દીધા હોત !

પીટીને, બરાડ્યો હોત ‘દૂર રહેજો !’

પણ હું મકાનમાં છું… અસહાય…

- રૂમી (અનુવાદઃ સુરેશ દલાલ)

પ્રેમ અગ્નિકુંડમાં ઊગેલા ફૂલ જેવો છે, તેમાંથી તમને મહેક તો મળશે, પણ તેને પામવામાં દાઝવાની તૈયારી રાખવી પડશે. રુમીની ઉપરોક્ત કાવ્યપંક્તિઓ વાંચીને તરત મીરાં યાદ આવે-

जो मैं ऐसा जानती, प्रीत करे दुख होय,

नगर ढिंढोरा पीटती, प्रीत ना करिये कोई।

આ જ મીરાંએ એમ પણ લખેલું, “પ્રેમની પ્રેમની પ્રેમની રે, મુને વાગી કટારી પ્રેમની રે…” પ્રેમ મીઠી છરી જેવો હોય છે, તે હૃદયની આરપાર ઊતરી જાય તો પુષ્કળ પીડા થાય છે, પરંતુ એ પીડાના ઊંડાણમાં ક્યાંક કોઈ મીઠું દર્દ પણ હોય છે. દર્દમાં રહેલી એ મીઠાશ જ વારંવાર પ્રેમ તરફ ખેંચે છે. ફૂલમાંથી મધુરસ ગ્રહણ કરનાર ભમરાને ખબર છે કે પુષ્પ બડાઈ જશે, તો હું અંદર કેદ થઈ જઈશ. પરંતુ તે મધુરસને નથી છોડી શકતો. કમળમાં કેદ થઈ ગયેલા ભમરો કમળની પાંદડી તોડીને બહાર નથી આવતો, તે એમાં જ પ્રાણ ત્યાગે છે. પ્રેમ જીવ સાથે જડાઈ ગયેલું તત્ત્વ છે.

માણસો પ્રેમ કરે છે, ત્યારે માત્ર કોઈ વ્યક્તિને નહીં, એક વિચારને પ્રેમ કરે છે. એવી કલ્પનાને, જે કલ્પના તેમણે પોતાની ભીતર ઊછેરી હોય છે. અને સામેના પાત્રમાં એ કલ્પનાને સાકાર થતી જુએ છે. પ્રેમમાં મોટું દુઃખ વ્યક્તિ બદલાઈ જાય તેનું નથી હોતું, પણ એનું હોય છે કે આપણી કલ્પના ભાંગી પડી. આપણી શ્રદ્ધા એળે ગઈ. શ્રદ્ધાનું મરવું એ કોઈ પ્રિયજનના મૃત્યુ કરતાં પણ વિશેષ દુઃખદ હોય છે. પ્રણયનો માર્ગ કાંટાળો છે. ડગલે ને પગલે દુઃખ છે. સંઘર્ષ છે, વ્યથા છે, છતાં તેનાથી બચવું સંભવ નથી. જેમ રાત્રીના અંધકારમાં અજવાસને જોઈને પતંગું જ્યોતને સ્પર્શવા લલચાય છે, તેમાં જ બળીને પ્રાણ ત્યાગે છે, છતાં તેના તરફ આકર્ષાય છે, તેમ આપણે માનવીઓ પણ, દાઝવાની સંભાવનાથી પૂરા પરિચિત હોવા છતાં, પ્રેમના પ્રકાશ તરફ આકર્ષાયા કરીએ છીએ.

ઘણા લોકો કહે છે કે પ્રેમમાં પડવું મૂર્ખતા છે. પરંતુ એ મૂર્ખતા જ આપણને ખરા મનુષ્ય બનાવે છે. પ્રેમમાં રહેલી પીડા જ આપણને અંદરથી જાગૃત કરે છે. પ્રેમની આગથી શેકાઈને જ આપણે વધારે પક્વ થતા હોઈએ છીએ. પ્રેમ કુંભારના હાથ જેવો હોય છે, જે તમને વારંવાર ટપલીઓ મારીને આકાર આપે છે, ઘાટ આપે છે. તમે તમારા અસ્તિત્વના પીંડને એક આકારમાં ઢાળી શકો છો — જેમ કુંભાર માટલાને. પછી એ આકારમાં તમારા અંદરનું અમૃત એકઠું થાય છે.

પ્રેમમાં હુંપણાને સ્થાન નથી. ત્યાં હું અને તું, તારું અને મારું — ન હોઈ શકે. ત્યાં બે વ્યક્તિ સંભવ જ નથી. ત્યાં એટલી જગા જ નથી બે વ્યક્તિ સમાઈ શકે. એક વાર કૃષ્ણએ રાધાને હળવા મજાકમાં પૂછ્યું, હું તારા જીવનમાં ક્યાં છું? રાધાએ કહ્યું, “તમે તો મારા રોમેરોમમાં છો.” કૃષ્ણએ ફરી પૂછ્યું, “તો ક્યાં નથી?” રાધાએ કહ્યું, “મારા નસીબમાં.” પછી રાધાએ પૂછ્યું, “કૃષ્ણ તમે પ્રેમ મને કર્યો, પણ લગ્ન તો રુક્મણિ સાથે કર્યા, આવું કેમ?” ત્યારે કૃષ્ણએ જવાબ આપ્યો, “રાધા, લગ્ન માટે બે વ્યક્તિની જરૂર પડે. અને આપણે તો એક જ છીએ.”

લોગઆઉટઃ

પ્રેયસીના દ્વાર પર પ્રેમીએ ટકોરા કર્યા,

અંદરથી અવાજ આવ્યો, કોણ?

દરવાજાની બહાર ઊભી રહેલી વ્યક્તિ બોલી, ‘હું છું’

અંદરથી અવાજ આવ્યો,

‘આ ઘર હું અને તું, બંનેને સાચવી શકે તેમ નથી.’

બંધ દરવાજો બંધ જ રહ્યો.

પ્રેમી આખરે થાકીને જંગલ તરફ ચાલ્યો ગયો.

ત્યાં જઈને તેણે પ્રેમીને પામવા ખૂબ તપ કર્યું, પ્રાથનાઓ કરી, ઉપવાસ કર્યા.

અનેક દિવસો પછી એ પાછો ફર્યો

ફરીથી તેણે પ્રેમીકાનું દ્વાર ખખડાવ્યું.

ફરીથી એ જ પ્રશ્ન, ‘કોણ છો?’

પ્રેમીએ જવાબ આપ્યો, ‘તું’

અને તરત જ દરવાજો ખૂલી ગયો.

- રુમી

ઝળુંબે સૂર્ય, દેશી નળિયે ને રેલાય ચાંદરડું

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

ઝળુંબે સૂર્ય, દેશી નળિયે 'ને રેલાય ચાંદરડું,

અહો..! આ ખોરડેથી ઓરડે ઝિલાય ચાંદરડું!

કદી સીધું પડે, ત્રાસું પડે, શૈશવથી શું પકડાય?

હથેળી જ્યાં ઝીલે, મુઠ્ઠીમાં ભાગી જાય ચાંદરડું!

ખૂણે અંધારિયે આ કોણ બેઠું છે, ખૂણો પાળી?

'ઉતારે સોગ!' એવી લાલચે લલચાય ચાંદરડું!

જુઓ જ્યાં ત્યાં થયાં છે ફલેટ, ધાબાબંધ આવાસો,

ખપેડો કે ના નેવા-મોભ! શું દેખાય, ચાંદરડું?

'સિકંદર' ત્યાં..ભલે ઘર નાનું પણ જલસો હશે મોટો!

કે રે' અફળાતું, દી' આખો, છે ઠેબા ખાય ચાંદરડું!

- સિકંદર મુલતાની

ફ્રીજ આવતા માટલાં ગયાં. માટલાંની સાથે વપરાતી બીજી કેટલીયે ચીજો પણ ગઈ. આખું પાણિયારું જ ગાયબ થઈ ગયું. તેની સાથે બુઝારું, દેગડું, ઘડો, હેલ, માણ, મટકી, ગોળી, હાંડો, હાંડી, જેવા અનેક શબ્દો પણ અદ્રશ્ય થવા માંડ્યા. કવિ રાજેશ મિસ્કીને તો આવી ભુલાતી ચીજોને ગઝલમાં ખૂબ માર્મિક રીતે વ્યક્ત કરી છે.

ક્યાં ગયા ચકચકતાં બેડાં પાણિયારાં ક્યાં ગયાં?

ફ્રીઝવાસીઓ! તરસના એ સહારા ક્યાં ગયાં?

વીજળી ન્હોતી ઘરેઘર માણસાઇના દીવા,

કોળિયાં બળતાં હતાં જે એકધારાં ક્યાં ગયા?

‘ચાંદરણું‘ પણ આવો જ, ભુલાતો જતો શબ્દ છે. ધાબાવાળાં ઘર બનવા લાગ્યાં તો નળિયામાંથી તડકાનું કિરણ ઘરમાં પડતું અને નાની બંગડી જેવા આકારનું પ્રકાશનું વર્તુળ રચાતું, એ વર્તુળ, તકકાની લાકડી જેવું લાગતું. આ તડકીલું ટપકું એ જ ચાંદરણું. અંદરના આછા અંધારામાં દિવસના સમયે છતમાં પડેલા કાણામાંથી ઘરમાં પડતો તડકો અનોખું સૌંદર્ય રચતો. કદાચ એની સુંદરતાને લીધે જ તેને ચાંદરણા જેવો સરસ શબ્દ મળ્યો છે.

કવિ સિકંદર મુલતાનીએ પોતાની ગઝલમાં વિસરાઈ ગયેલા ચાંદરણાને ફરી જીવંત કર્યું છે. ગામનાં કાચાં મકાનો, છત પર લાંબા વાંસ, ને ઉપર દેશી નળિયાં. એ દેશી નળિયાં પર સૂર્ય ઝળુંબે ત્યારે છતની કોઈ તિરાડમાંથી ઘરમાં પડતું કિરણ — જાણે સૂરજ ઘરમાં ઢોળાઈ રહ્યો હોય એવું લાગે, જાણે કાણામાંથી તડકાની ધાર થતી હોય, સૂરજ ઢોળાઈ રહ્યો હોય. સૂરજની દિશા મુજબ એ ચાંદરણું પણ સ્થાન બદલતું રહે. સવારે ત્રાંસુ લાગતું ચાંદરણું બપોરે ઊભું થઈ જતું, સાંજે વળી જુદી દિશામાં પહોંચી જતું. ઘણા અનુભવી વૃદ્ધો તો આ ચાંદરણાનું સ્થાન જોઈને સમય પણ કહી દેતા કે કેટલા વાગ્યા હશે. ઝાડનાં પર્ણો વચ્ચેથી ચળાઈને આવતો તડકો ઝાડ નીચે ચાંદરણાની સુંદર ચાદર રચતો. બાળકો તો ખોબો ધરીને તેને ઝીલવા પ્રયત્ન કરતા. ચાંદરણાના સ્થાને બિલોરી કાચ મૂકી અગ્નિ ઉત્પન્ન કરવા મથતાં. પછી કશુંક મોટો વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ કર્યાનો ગર્વ પણ લેતા. હવે ચાંદરણા સાથેની બાળસહજ રમતો જતી રહી, કેમકે ચાંદરણાં જ નથી રહ્યાં.

વિધવા થયેલી સ્ત્રી સોગ પાળતી, નિરંતર ઘરમાં એક ખૂણામાં એકલા રહેવાનું થતું, ત્યારે ચાંદરણું તેનો મૂક સાથી બનતું. તે વખતે તે માત્ર ઘરને જ નહીં, તેની ઓકલતાને પણ અજવાળું પૂરું પાડતું.

ધાબાવાળા ધર બનતાની સાથે મોભ, મોભારો, ટોડલા પણ ગયા. મોભ પરથી જ મોભી શબ્દ બન્યો. ઘરની ડિઝાઈન બદલાતા મોભ શબ્દનું મોભીપણું પણ ઓસર્યું. હવે વિવિધ ફ્લેટના લીધે ઘરની કેટલીક દેશી નામાવલીનું સૌંદર્ય હતું તે સૌંદર્ય હવે અદ્રશ્ય થઈ ગયું. હવે તો ધીમે ધીમે ઓસરી, ઊંબરો, આંગણું જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ પણ ઘટવા માંડ્યો છે. કદાચ આ સમયની જરૂરિયાત હશે. કશું સ્થાયી નથી, સિવાય પરિવર્તન.

કવિ સિકંદર મુલતાનીએ ‘ચાંદરણા‘ની ગઝલ રચીને તેની સાથે જોડાયેલાં કેટલાંક મર્મસ્થાનો તરફ અંગુલિનિર્દેશ કર્યો છે.

કવિ લાભશંર ઠાકરે ‘ચાંદરણું’ શીર્ષકથી જ એક સુંદર કવિતા લખી છે, જેમાં ઑફિસમાં કામ કરતા અચાનક ટેબલ પર ચાંદરણું પડે છે, અને એ ચાંદરણું જૂની સ્મરણગલીમાં લઈ જાય છે. અનેક યાદો તાજી થાય છે. એ કાવ્યથી વિરમીએ.

લોગઆઉટઃ

હું વ્યસ્ત હ્યાં ટેબલ પે કચેરીમાં

ત્યાં

આવી પડ્યું ચાંદરણું રૂપેરી.

મૂગું મૂગું એ હસીને મને ક્યાં

તેડી ગયું દૂર? - પ્રદોષવેળા

ઝૂકેલ શો ઘેઘૂર આંબલો, ને

વહી જતી પાછળ રમ્યઘોષા

નદી; ભરીને જલ-કેશ ભીના

કપોલની શી સુરખી ભીની ભીની! –

જતી હતી તું; નીરખી મને ને

અટકી જરા; ચાંદરણું રૂપેરી

ગર્યું નીચે ઘેઘૂર વૃક્ષમાંથી

ભીના ભીના રક્તકપોલની પરે...

આજે હશે ક્યાં અહ કેવી

જાણું ના...

જો ક્યાંકથી આ કવિતા કદીયે

વાંચે ભલા તો લઈ તું જજે હવે

(નદીતટે વૃક્ષ નીચે ઊભેલા

કુમારને જે દીધ તેં) રૂપેરી

ભીનું ભીનું ચાંદરણું.....

- લાભશંકર ઠાકર

ટહુકાનું એક નામ સખીરી ગરબો ગરબો

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઇન:

ટહુકાનું એક નામ સખીરી ગરબો ગરબો

કરવા જેવું કામ સખીરી ગરબો ગરબો

પરોઢિયાનું સરનામું છે ચહેરા ઉપર

મધરાતે મુકામ સખીરી ગરબો ગરબો

જીવવાનું છે જેમાં પળપળ ઝળહળ ઝળહળ

સૂરજનું એક ગામ સખીરી ગરબો ગરબો

ત્રણ તાળીના લયમાં જડ ને ચેતન ધબકે

ધબકારાનું ધામ સખીરી ગરબો ગરબો

મૈયાની મમતાનો મીઠો રસ છલકાતો

પીવા જેવું જામ સખીરી ગરબો ગરબો

– રિષભ મહેતા

ગરબો ગુજરાતી સંસ્કૃતિની ગરિમા છે. તે વિશ્વભરતમાં ગુજરાતીઓનું પ્રતિનિધિત્વ જ નથી કરતો, ઓળખ પણ આપે છે. ‘ગરબો’ સંસ્કૃત શબ્દ ‘ગર્ભદીપ’માંથી વ્યુત્પત્તિ પામ્યો છે. ગર્ભ અર્થાત્ કોખ, જીવનનો સ્રોત. દીપ એટલે દીવડો. માટલાના ગર્ભમાં દીવડો મૂકવામાં આવે છે, એ માટલાને નાના કાણા કરેલા હોય છે, જેમાંથી ચોમેર અજવાળું પથરાય છે. એ અજવાળાનો અર્થ છે અંધકાર પર પ્રકાશનો વિજય. માતાજીએ નવ નવ દિવસ આસુરી શક્તિ સામે લડીને વિજય મેળવ્યો એ સંદર્ભ પણ ખરો. એટલા માટે જ તો નવ નવ રાત સુધી આ તહેવારને ઉજવવામાં આવે છે. આ વિજયનો મહોત્સવ છે. આ મહોત્સવને કવિઓએ વિવિધ સ્વરૂપે ગાયો છે, જે સાહિત્યની ભાષામાં ગરબો કે ગરબી થઈને પ્રગટ્યો. વલ્લભ મેવાડા, દયારામ વગેરેએ માતાજીની સ્તૂતિને ભક્તિમય થઈને ગાઈ તે ગરબામાં પરિણમી. ગરબો બીજી કવિતાની જેમ માત્ર કાગળ પર છપાવા માટે નથી રચાતો, તેના સર્જનનો ખરો યથાર્થ એમાં જ છે, જ્યારે તે ગવાય, લોકો તેના તાલે ઝૂમે.

અશરફ ડબાવાલા જેવા સક્ષમ કવિએ તો ગઝલ અને ગરબીને એકરૂપ કરી ગઝલગરબીનો સફળ પ્રયોગ કર્યો છે. અહીં રિષભ મહેતાએ ગરબાને ગઝલના ચોકમાં મૂક્યો છે.

ગરબો એક રીતે આધ્યાત્મિકતા અને ધાર્મિકતાનો પડઘો પણ છે. અને એ પડઘો માત્ર શબ્દો સુધી સીમિત નથી રહેતો, નૃત્યથી પણ વ્યક્ત થાય છે. કેમ કે તેમાં શ્રદ્ધા છે અને શક્તિ પણ. પૂજા છે અને પ્રાર્થના પણ. સ્તુતિ છે અને સ્તવન પણ. તેમાં આલાપ છે અને ઉલ્લાસ પણ.

સમય બદલાયો છે, હવે ગરબાઓ પોતાનું રૂપ-સ્વરૂપ બદલી રહ્યા છે. આજકાલ નવરાત્રી નૃત્યોત્સવ બની ગયો છે. અને માતાજીની સ્તુતિમાં થતા ગરબાનું સ્થાન ફિલ્મીગીતોએ લઈ લીધું છે. હવે નવરાત્રીનો અર્થ પૂજા-આરાધના નથી રહ્યો. ભક્તિ કે આરતી પણ નહીંં. કોઈક જવાનિયાને તમે પૂછશો કે નવરાત્રી એટલે શું તરત કૂદકો મારીને કહેશે કે ગરબા. તેમને મન દાંડિયા ઉછાળીને નાચવાનો અર્થ છે — નવરાત્રી. પણ નવરાત્રી માત્ર ગીતોના તાલે થતો નાચ નથી. તેમાં ભક્તિનું નૃત્યમય સાચ બિરાજે છે.

રિષભ મહેતાએ પ્રિય પાત્રને ઉદ્દેશીને ગરબાને ગાયો છે, એ પણ ગઝલના સ્વરૂપમાં. તેમની ગઝલમાં આવતો ગરબો શબ્દ માત્ર આરાધના કે નૃત્ય પૂરતો સીમિત નથી રહેતો. તે સખીને આહ્વાન આપે છે. આહ્વાનમાં પરોઢિયાનો ઉલ્લાસ છે અને મધરાતના ગરબાનું ગૂંજન પણ. ગરબામાંથી પ્રગટ થતા સૂર્યકિરણ જેવા ઊર્જાવાન પ્રકાશની ઝળહળ છે, અને એ ઝળહળમાં શોભી ઊઠતા માનવહૃદય પણ. ગરબામાં રમાતી ત્રણ તાલીમાં જડ અને ચેતન સુધ્ધા ધબકી ઊઠે છે. એ ધબકારાના તાલમાંથી જે રસ છલકે છે, એ રસમાં અનન્ય આનંદ છે — નૃત્ય, ભક્તિ, પ્રેમ, અને પવિત્રતાનો આનંદ.

નવરાત્રીમાં થતા ગરબા માત્ર ઉછાંછળા કૂદકા ન રહેતા સાધના બને તો નૃત્ય પણ પ્રાર્થના બની જાય. અશરફ ડબાવાલાની એક પ્રયોગશીલ ગઝલગરબીથી વિરમીએ.

લોગઆઉટઃ

માએ મનને ગજાવ્યાં ગઝલગોખમાં રે!

માએ અમને તેડાવ્યા શબદચોકમાં રે!

લાય લોહીમાં જગાવી અલખ નામની ને;

અમને રમતા મેલ્યા છે ગામલોકમાં રે!

મારું ઉપરાણું લઈને આ આવ્યું છે કોણ?

હૈયું છલકે ને હરખ ઊડે છોળમાં રે!

પહોંચું પહોંચું તો ઠેઠના ધામે હું કેમ?

લાગી લાગીને જીવ લાગ્યો પોઠમાં રે!

રહે જાતરા અધૂરીને ને ફળતો જનમ;

એવો મંતર મૂક્યો છે કોણે હોઠમાં રે!

મારે પીડાની મા કેવી હાજરાહજૂર!

કાં તો ડૂમે દેખાય કાં તો પોકમાં રે!

જેની નેજવાના ગઢ ઉપર દેરી બાંધી;

એની ગરબી ગવાય રોમેરોમમાં રે!

– અશરફ ડબાવાલા