જીવતરની લારીને આગળ ધકેલીએ

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

હળવેથી, ચાલ, ધની! લારીને આગળ ધકેલીએ,

જીવતરના માળામાં બેઠેલી ગૂંચને ઉકેલીએ.

કંતાને ઢાંકેલા રોટલાના ટૂકડામાં ફળફળતા ફોલ્લાના ડાઘા

લીલાંછમ્મ ઓરતાને અંધારું આપીને ભીતરથી હડસેલે આઘા

કમખાના આયનામાં વણજોયાં સપનાંને મેલીએ.

ચાલ, ધની! લારીને આગળ ધકેલીએ...

ઉન્નાળો, કડકડતી ઠંડી, ને વરસાદી મોસમના ખાધેલા ચાબખા

વસ્તરમાં સાચવીને કાઢી લે જન્મારો, ઢાળ હોય તોય લાગે આંચકા

ઓણસાલ દીકરીનું હૈયું ય ઉકેલીએ,

ચાલ, ધની! લારીને આગળ ધકેલીએ...

- અરવિંદ વેગડા

અરવિંદ વેગડાની કવિતામાં એક દંપતી લારીને સાથે ધકેલી રહ્યાં છે. લારીમાં કદાચ શાકભાજી, ફળ કે ઘરવખરીનો સામાન હશે; પરંતુ કવિની નજરે તેમાં આખો સંસાર છે… રોટલાની ચિંતા, હથેળીના ફોલ્લા, ઋતુઓએ મારેલા ચાબખા, સ્ત્રીનાં વણજોયાં સપનાં અને દીકરીના ભવિષ્યની ગૂંચ. સ્ત્રીનું નામ ‘ધની’ છે, અહીં આ નામ પર ધ્યાન આપવા જેવું છે. જેની પાસે ધન નથી તેનું નામ ધની કહીને કવિ અહીં કટાક્ષ કરતા હોય તેમ લાગે છે. પુરુષ સ્ત્રીને હળવેથી લારીને આગળ ધકેલવાની વાત કરી છે, તેની વાતમાં આદેશ નથી, અનુરોધ છે; ઉતાવળ નથી, કાળજી છે.

લારી અહીં માત્ર રોજગારનું સાધન નથી; જીવનનું પ્રતીક છે. તેનાં પૈડાં પતિ અને પત્ની છે. એક પૈડું અટકી જાય તો લારી આગળ જઈ શકતી નથી. ચઢાણ આવે ત્યારે બંનેએ જોર લગાવવું પડે અને ઢાળ આવે ત્યારે બંનેએ તેને સંભાળવી પડે. અગ્નિની સાક્ષીએ ફેરા ફરવા કરતાં જીવન આપણને ચકરડે ચડાવે ત્યારે મજબૂત રીતે હાથ પકડી રાખવો વધારે અગત્યનો હોય છે.

જીવનને કવિએ માળો કહ્યો છે. માળો તણખલાંથી બને છે. આ દંપતીનો માળો પણ નાની નાની વસ્તુઓથી બનેલો છે; પરંતુ તેમાં ચિંતાની ગૂંચ છે. એક સાંધો ત્યાં તેર તૂટે તેવી અગવડો છે. આજની કમાણી, ગઈ કાલનું દેવું, આવતી કાલની બીમારી, ઘરનું ભાડું અને દીકરીની ચિંતા. તેમ છતાં તેઓ ગૂંચને ઉકેલવા મથી રહ્યા છે. આ સહવાસપૂર્વકની મથામણ જ પ્રેમને અજવાળતી હોય છે.

શેકાયેલા રોટલા પર ચાઠા હોય છે, જે તાવડી પર શેકાતી વખતે થયા હોય છે. જિંદગી પણ આ રોટલા જેવી જ હોય છે, તે આપણને રોજ શેકે છે, તેના ચાઠા ક્યારેક દેખાય, ક્યારેક ના દેખાય. પણ અહીં કવિ રોટલા દ્વારા આ દંપતીના જીવન પર પડેલા ચાઠા આપણને બતાવે છે. શહેરોની સમૃદ્ધિ આવા અસંખ્ય ફોલ્લા પર ઊભી છે. આપણે લારીવાળા સાથે બે રૂપિયા માટે ભાવતાલ કરીએ છીએ, પણ મોટી હોટલોમાં મોંઘું બિલ ચુપચાપ ચૂકવી દઈએ છીએ. લારીમાં આપણને માત્ર શાકભાજી દેખાય છે; તેને અહીં સુધી લાવવામાં વેઠાયેલો તડકો, ભૂખ અને થાક દેખાતાં નથી. જોકે કવિ આપણને ઉપદેશ આપતા નથી, માત્ર રોટલાના ડાઘ પાસે લઈ જઈને ઊભા રાખે છે.

છોડને ઊગવા માટે હવા, પાણી, પ્રકાશ જોઈએ. અંધારામાં રહેલા છોડ લીલોતરી નથી પામતા. શ્રમજીવી પરિવારો અંધારામાં ઊગતા છોડ જેવા હોય છે. લીલોતરી તેમના ભાગ્યમાં હોતી નથી. ઘણીવાર તો આંખ સામે હોય, આસપાસ હોય, પણ જીવનમાં નથી હોતી. એકએક ઈંટ મૂકીને બંગલો ચણનાર મજૂરના નસીબમાં સારું ઝૂંપડું સૂધ્ધાં નથી હોતું. આ જ છે સમાજનો કડવો વિરોધાભાસ.કમખાના આયનામાં વણજોયાં સપનાં મેલવાની વાત ઘણું બધું કહી જાય છે.

ઘણાએ ઉનાળો, ઠંડી અને વરસાદ મુજબ પ્રવાસો ગોઠવેલા હોય છે. તેમના માટે ઋતુઓ આનંદની રીતો હોઈ શકે; પણ લારી ધકેલનારાઓ માટે તે ચાબખા સમાન છે. ઉનાળો પીઠ બાળે, શિયાળો હાડકાં ધ્રુજાવે અને વરસાદ બધા કર્યા કારવ્યા પણ પાણી ફેરવી નાખે. વરસાદ બધાં પર સરખો પડે છે, પરંતુ છત બધાની સરખી હોતી નથી. પ્રકૃતિ ભેદભાવ ન કરતી હોય, પણ પ્રકૃતિના પ્રહારથી બચવાની શક્તિમાં સમાજે મોટો ભેદ ઊભો કર્યો છે.

ગરીબના જીવનમાં સારો સમય પણ નિશ્ચિંતતા લઈને આવતો નથી. થોડા પૈસા બચ્યા હોય ત્યાં બીમારી આવી પડે; દેવું ચૂકવાય ત્યાં છત ટપકે; ઘરમાં જરાક સ્મિત ઊગે ત્યાં ચિંતા બારણું ખખડાવે. એટલે ગરીબીએ ચઢાણમાં જ નહીં, ઢાળમાં પણ હાથ મજબૂત રાખવો પડે છે. આ બધાની વચ્ચે સંતાનોની ચિંતા પણ ઉકેલવાની હોય છે. દીકરીને ભણાવવી, લગ્નલાયક થાય ત્યારે વળાવવી.

આ કવિતાની સાચી સુંદરતા એ છે કે તેમાં દુઃખ છે, પણ પરાજય નથી; ગરીબી છે, પણ દીનતા નથી; થાક છે, પણ અટકી જવાની ઇચ્છા નથી. પતિ-પત્ની પાસે જીવન બદલવાની મોટી શક્તિ નથી, છતાં તેઓ એકબીજાનો હાથ છોડતા નથી. તેઓ રાજમહેલ ઊભો કરવાનું સપનું નથી જોતા; ફક્ત લારી થોડી આગળ જાય, ગૂંચ થોડી ઉકલાય અને દીકરીનું હૈયું હળવું થાય એટલું જ ઇચ્છે છે. જીવનની લારી કોઈ એક મોટા ધક્કાથી આગળ વધતી નથી; તે પ્રેમ, ધીરજ અને પરસ્પર સહકારના નાના નાના ધક્કાઓથી આગળ વધે છે.

લોગઆઉટઃ

ખીલવું છે તોય હવે ખીલીએ રે કેમ?

અમે તૂટેલી ડાળખીનાં ફૂલ.

– અરવિંદ વેગડા

સોરી, અમે તમારી ચીસનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

અમે તમારું દૂધ પીએ છીએ

માંસ ખાઈએ છીએ

તમારાં હાડકાં પાંસળીઓનાં

બેલ્ટ, બટન બનાવીએ છીએ

તમારી નસે નસને કચરી નાખીએ છીએ

પણ અમને મનુષ્યોને

આ વાતનું ઘણું દુઃખ છે

કે તમને કાપતી વખતે નીકળતી

તમારી ચીસનો કશો ઉપયોગ અમે કરી શકતા નથી

– અક્ષય જૈન (અનુ. ગણપતલાલ ઝવેરી)

સવારે ચાનો પહેલો ઘૂંટ લેતાં આપણે ભાગ્યે જ વિચારીએ છીએ કે કપમાં આવેલું દૂધ કોઈ વાછરડાના ભાગનું હતું. ભોજનની થાળીમાં પીરસાયેલા માંસને જોઈને પણ આપણને જીવતું શરીર યાદ આવતું નથી. ચીજવસ્તુઓ આપણા ઘરમાં પ્રવેશે એ પહેલા તેમની પાછળની કથા બદલી નાખવામાં આવે છે. દૂધને પૅકેટ મળે છે, માંસને વાનગીનું નામ, હાડકાંને બટનનો આકાર અને ચામડાની ઓળખ બેલ્ટ કે પર્સ તરીકે થાય છે. જે જીવ પાસેથી આ બધું આવ્યું, તેનું આપણા જીવનમાં વસ્તુથી વિશેષ કોઈ સ્થાન નથી. અક્ષય જૈનની આ કવિતા એ રહેંસાઈ ગયેલા જીવને આપણી સામે ઊભા કરે છે.

કવિતાની શરૂઆતમાં કવિ તમારું દૂધ પીએ છીએ, માંસ ખાઈએ છીએ, જેવી સરળ યાદી આપે છે. અહીં ચોંકાવનારી વસ્તુ યાદી નથી; ચોંકાવનારી વસ્તુ એ છે કે આ બધાથી આપણે કેટલા બધા ટેવાઈ ગયા છીએ.

આ કવિતામાં “અમે” કોણ? કવિ કોઈ એક માણસ તરફ આંગળી ચીંધતા નથી. પોતાને પણ એ શબ્દની અંદર રાખે છે. તેથી વાચકને બચવાનો રસ્તો રહેતો નથી. બીજાના જીવનનો ઉપયોગ કરવાની વ્યવસ્થા આપણા ખેતરોમાં, રસોડાંમાં, બજારોમાં અને કારખાનાંમાં ફેલાયેલી છે. તેમાં દરેક માણસનો હિસ્સો સરખો હોય એવું જરૂરી નથી; દરેકની પસંદગી અને પરિસ્થિતિ પણ એકસરખી નથી. કવિતા વ્યક્તિગત નિર્દોષતાનો ચુકાદો માગતી નથી. તે એટલું પૂછે છે કે આ વ્યવસ્થાની અંદર જીવતાં જીવતાં આપણે બીજા જીવને વસ્તુથી કંઈ વિશેષ જોઈએ છીએ ખરા?

આપણે બટન બંધ કરીએ, બેલ્ટ બાંધીએ, પર્સ ઊંચકીએ, ધાબળો ઓઢીએ ત્યારે એ વસ્તુ પાછળની કથા યાદ નથી હોતી. એટલા માટે જ કવિ તેને સામાન્ય ચીજોની જેમ ગણાવે છે. ભયાનકતા ક્યારેક એટલી પરિચિત થઈ જાય છે કે આપણને ખ્યાલ જ નથી રહેતો.

કવિ જ્યારે એમ કહે કે અમને આ વાતનું દુઃખ છે, ત્યારે થાય કે હવે તે આપણને દયા રાખવા કહેશે. પણ તે ઊલટાના ઊંડો ઘા આપે છે. “તમારી ચીસનો કશો ઉપયોગ અમે કરી શકતા નથી.” એમ કહીને એક વાક્યમાં જ આખી કવિતા પલટી નાખે છે. આપણું કહેવાતું દુઃખ પ્રાણીની વેદના માટે નથી. દુઃખ એનું છે કે તેની વેદનામાંથી આપણને કશું મળતું નથી.

આપણે પ્રાણીઓનાં દૂધ. માંસ, હાડકાં, ચામડું, વાળ — જે મળે તેનો ઉપયોગ કરી લઈએ છીએ. પણ ચીસ? તેને ક્યાં રાખવી? કઈ વાનગીમાં ઉમેરવી, કયા વસ્ત્રમાં સીવવી? કયા તાલ તરીકે ખપમાં લેવી? એ આપણા હિસાબમાં બંધબેસતી નથી. એટલે તેને ટાળી દઈએ છીએ.

આ કવિતાનો સૌથી અસહ્ય શબ્દ ‘ઉપયોગ’ છે. દરેક વસ્તુ આપણાં ઉપયોગ માટે જ અસ્તિત્વમાં નથી. આજકાલ કોઈનું દુઃખ આપણને લાભ આપે તો જ સાંભળવા યોગ્ય લાગે છે.

ઘણી વાર ક્રૂરતા માટે ગુસ્સો જરૂરી હોતો નથી. માણસ પોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય, વસ્તુ ખરીદે, પૈસા ચૂકવીને તેને ઘરે લાવે — આ બધું કોઈને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રક્રિયાથી દૂર છે. અંતર આપણને નિશ્ચિંત રાખે છે. કવિતા એ અંતર ઘટાડે છે. તે કપને વાછરડાની નજીક, બટનને પાંસળીની નજીક અને થાળીને જીવતા શરીરની નજીક લઈ આવે છે. એ પછી નિર્ણય વાચકનો છે, પરંતુ પહેલાં જે અજાણ્યું લાગતું હતું તેને હવે સાવ અજાણ્યું કહી શકાય તેમ નથી.

અક્ષય જૈનની કવિતાનું બળ એ છે કે તે આપણને સારા માણસ બનવાની જાહેરાત કરવાનો અવસર આપતી નથી. તે માત્ર એક ચીસ સંભળાવે છે અને તેની સામે આપણું દુઃખ કેટલું ખોખલું હોઈ શકે તે બતાવે છે. વાંચન પૂરું થાય પછી પણ છેલ્લી પંક્તિ મનમાં અટકી રહે છે. કદાચ બીજા દિવસે ચાનો કપ હાથમાં લેતાં, ભોજન સામે બેસતાં, બટન બંધ કરતાંં કે પર્સ ઊંચકતા તે ફરી યાદ આવે એવું બને.

લોગઆઉટઃ

ઓફિસ જતા દરરોજ નાખો માછલીને લોટ,

ટિફિનમાં જેણે માછલી સાઇડમાં મૂકી છે.

– ભાવિન ગોપાણી

શાયરી એ સંજીવની છે

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

અમૃતથી હોઠ સહુના એંઠા કરી શકું છું

મૃત્યુના હાથ પળમાં હેઠા કરી શકું છું

આ મારી શાયરી એ સંજીવની છે ‘ઘાયલ’

શાયર છું પાળિયાને બેઠા કરી શકું છું

– અમૃત ‘ઘાયલ’

માણસ મૃત્યુ પામે ત્યારે માત્ર શરીર નાશ પામે છે; તેણે ઉચ્ચારેલા શબ્દો, વેઠેલી પીડા, વહેંચેલો પ્રેમ અને પ્રગટાવેલું અજવાળું ક્યાંક ને ક્યાંક જીવતું રહે છે. ક્યારેક એ સ્મૃતિ બનીને પાંપણ પર બેસે છે, ક્યારેક પ્રસંગ બનીને હોઠ પર ઊગે છે, તો ક્યારેક કવિતા બનીને આખા યુગની છાતીમાં ધબકે છે. સમય શરીરને સ્મારકમાં ફેરવે, પણ સાચો શબ્દ સ્મારકને ફરી શરીર આપી શકે. અમૃત ‘ઘાયલ’નું આ મુક્તક શાયરીની આવી જ શક્તિનો શંખનાદ છે.

શાયરનું નામ પણ અમૃત છે અને તેમની કવિતાનું સ્વરૂપ પણ અમૃત! અહીં નામ અને કર્મ વચ્ચે સુંદર સંગમ રચાય છે, જાણે નદી પોતાનું નામ સાગરમાં લખી રહી હોય. અમૃત એટલે જેના સ્પર્શથી મૃત્યુ પાછું વળી જાય, કરમાયેલું જીવન ફરી લીલું થાય અને સમયના કપાળ પર પડેલી કરચલીઓમાં વસંતની કૂંપળો ફૂટે. શાયર અમૃતથી હોઠ એંઠા કરવાની વાત કરે છે. આ અત્યંત જીવંત પ્રયોગ છે. અમૃત પીધા પછી હોઠ પર રહી ગયેલા સ્વાદને માણસ જીભથી ફરી ફરી માણે, એવી રસસભર અનુભૂતિ આ શબ્દોમાં છુપાયેલી છે.

જીવનનાં સંઘર્ષો માણસની સંવેદનાને પથ્થર બનાવી દે છે. જવાબદારીઓની ધૂળમાં લાગણીઓનાં અરીસા ઝાંખા થઈ જાય છે. દિવસો દોડતાં રહે, વર્ષો પસાર થતાં રહે, એમાં માણસ જાતને મળવાનું ભૂલી જાય છે. એવામાં કોઈ કવિતા અચાનક આવે, હૃદયના દ્વારે ટકોરા મારે અને અંદર સૂતેલા માણસને જગાડે ત્યારે આંખ ભીની થાય, હોઠ પર સ્મિત કે જૂની વેદના સળવળે... ત્યારે સમજવું કે શાયરીની સંજીવનીએ કામ શરૂ કરી દીધું છે.

મૃત્યુના હાથ જિંદગી ઝૂંટવે, પણ શાયર પોતાની કાવ્યશક્તિથી એ હાથ હેઠા પાડી શકે છે. અહીં સજીવારોપણ, અતિશયોક્તિ અને રૂપક ત્રણેય અલંકારો એકબીજાનો હાથ પકડીને ઊભા છે. કવિતા દેહના મૃત્યુને રોકી ના શકે, પરંતુ માણસને અંદરથી મરતો ચોક્કસ અટકાવી શકે.

મૃત્યુ દેહને મારી શકે, શબ્દને નહીં. મીરાં દેહથી હયાત નથી, પણ તેમનાં પદ છે. કબીરનો દેહ કાળના પ્રવાહમાં વિલીન થઈ ગયો, પણ તેમના દોહાઓ આજે પણ સમાજની જડતાને ચીરી રહ્યા છે. નરસિંહ મહેતાનાં પગલાં ભૂંસાઈ ગયાં, પણ તેમનાં પ્રભાતિયાં રોજ સવારે અંધકારના ખભા પરથી સૂર્યને ઉતારે છે. ઝવેરચંદ મેઘાણીનો અવાજ સમયમાં ઓગળી ગયો, પણ તેમના શબ્દો આજે પણ પહાડોમાં પડઘા બની રહ્યા છે. દીવો ઓલવાય છે, અજવાળું યાત્રા ચાલુ રાખે છે.

મૃત્યુ શરીરનો અંત લાવી શકે, અર્થનો નહીં. તે શ્વાસ છીનવી શકે, સ્વપ્નો નહીં. તે શાયરની આંગળીઓ સ્થિર કરી શકે, અક્ષરો નહીં. તેથી જ સારો શાયર મૃત્યુનો વિરોધ તલવારથી નહીં, કલમથી કરે છે.

રામાયણમાં સંજીવની ઔષધિ મૂર્છિત લક્ષ્મણને જીવન આપે છે. અહીં શાયર પોતાની કવિતાને સંજીવની કહે છે. પૌરાણિક સંજીવની શરીરને જીવાડે છે, જ્યારે શાયરીની સંજીવની સંવેદનાને. માણસની અંદર કરુણા, પ્રેમ, સ્મૃતિ, સ્વપ્ન અને પ્રતિકાર પણ જીવંત હોવાં જોઈએ. જે માણસ શ્વાસ લે, પણ કશું અનુભવે નહીં, તે જીવતેજીવત પથ્થર સમાન છે. કવિતા આવા માણસના પથ્થરપણાને ધબકતો કરવાનું કામ કરે છે.

અહીં ‘ઘાયલ’ તખલ્લુસનો ઉપયોગ પણ અત્યંત અર્થસભર થયો છે. પોતે ઘાયલ હોય, તે જ શાયરીને સંજીવની રચી શકે. જે હૃદયે કદી વેદના જોઈ ન હોય, તેની ભાષામાં ચમક હોઈ શકે, ઊંડાણ નહીં. સાચા શાયર પાસે શબ્દકોશ કરતાં પીડાકોશ વધારે હોય છે. તે પોતાની વ્યથાને પંક્તિમાં ઓગાળે છે. પછી એ જ પંક્તિ બીજાના દુઃખ પર મલમ બને છે.

કવિ વિચિત્ર કીમિયાગર છે. તે પોતાનાં આંસુમાંથી બીજાનું સ્મિત બનાવે છે. પોતાના અંધકારમાંથી બીજા માટે દીવો ઘડે છે. હૃદય પર પડેલા ઘાવને તે છુપાવતો નથી; તેમાંથી ઝરૂખો બનાવે છે, જેથી ત્યાંથી મનુષ્યતાનું આકાશ જોઈ શકાય.

પાળિયો એટલે કોઈ વીરની સ્મૃતિમાં ઊભેલો પથ્થર. પણ કવિએ અહીં પથ્થર જેવા જડ થઈ ગયેલા માણસોની પણ વાત કરી છે. સમય જે માણસને પથ્થરમાં ફેરવી દે, શાયર એ પથ્થરને માણસમાં ફેરવવાની વાત કરે છે.

સાચી કવિતા વીતેલી ઘટનાને વર્ણવતી નથી, તેને ફરી રચે છે. આ જ શાયરીની સંજીવની છે. પણ દરેક લખનાર પાળિયાને બેઠો કરી શકતો નથી. એ માટે માત્ર ભાષા જાણવી પૂરતી નથી; જીવન વાંચવું પડે. છંદ શીખવો પૂરતો નથી; માણસની અંદર ચાલતો લય સાંભળવો પડે. કાફિયા મેળવવા પૂરતા નથી; આંસુ અને આશા વચ્ચેનો સંબંધ મેળવવો પડે. અલંકારો ભાષાને સુંદર બનાવી શકે, પણ સંવેદના વિના એ સૌંદર્ય કાચનાં ફૂલ જેવું રહે, ચમકે ઘણું, મહેકે નહીં. જે શબ્દમાં અનુભવનું રક્ત વહેતું હોય, તે જ શબ્દ જીવંત બને છે. કવિતાની સાચી શાહી શીશીમાંથી નહીં; ઘાવમાંથી ટપકતી હોય છે.

લોગઆઉટઃ

મોતની તાકાત શી મારી શકે?

જિંદગી તારો ઈશારો જોઈએ

જેટલે ઊંચે જવું હો માનવી

તેટલા ઉન્નત વિચારો જોઈએ

– ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી

મૃત્યુ પહેલા દીકરીને....

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

મઝધારમાં ડૂબી રહ્યું હો વ્હાણ, દીકરી,

એવું જ મારું જીવવું તું જાણ, દીકરી!

હું ક્યાં રમી શકું છું તારી સાથ સ્હેજ પણ

શય્યામાં થનગને છે મારા પ્રાણ, દીકરી!

મારા વિના તું જીવવાનું લાગ શીખવા

ટૂકું છે બહુ મારું અહીં રોકાણ, દીકરી!

ભૂલી નથી શક્તો હું ઘડીકે ય કોઈને,

જબરું છે બહુ કુટુંબનું ખેંચાણ, દીકરી!

સાકાર હું કરતો હતો એક સ્વપ્ન આપણું,

એમાં પડ્યું છે અધવચે ભંગાણ, દીકરી!

જો પ્રાર્થના કરે તો તું એમાં ઉમેરજે:

મારું પ્રભુ પાસે બને રહેઠાણ, દીકરી!

– જગદીશ વ્યાસ

૪૭ વર્ષની ઉંમરે કેન્સરને લીધે અવસાન પામનાર કવિએ પોતાની દીકરીને સંબોધીને આ ગઝલ લખેલી. કવિ જગદીશ વ્યાસની આ ગઝલ વાંચતી વખતે શય્યા પર પડેલા એક પિતા દેખાય છે, મૃત્યુ ધીમેધીમે તેમની નજીક આવી રહ્યું છે અને તેની બાજુમાં નાનકડી દીકરી ઊભી છે.

કવિ પોતાના જીવનને ડૂબતા વહાણ સાથે સરખાવે છે. તે એક દૃશ્ય બતાવે છે, મઝધાર અને તેમાં ડૂબતું વહાણ. પિતા દીકરીને પોતાની વિદાય સમજાવવા માટે મૃત્યુની ભાષા નહીં, રૂપકની ભાષામાં વાત કરે છે.

પરંતુ આ ગઝલની સૌથી કરુણ બાબત મૃત્યુ નથી. કરુણ બાબત છે અધૂરું રહી જતું પિતૃત્વ. નાનકડી દીકરીને પિતા પાસેથી શું જોઈએ? કોઈ વારસો, મિલકત કે બોધપાઠ? ના, તેને તો રમવું છે. પપ્પાની આંગળી પકડીને બહાર જવું છે. કોઈ ઢીંગલી બતાવવી છે. ફરિયાદ કરવી છે. બાળકનો પ્રેમ બહુ સરળ હોય છે, તેને માત્ર સમય જોઈએ છે. અને માણસ જ્યારે મૃત્યુની નજીક પહોંચે ત્યારે તેને પહેલી વાર સમજાય છે કે દુનિયાની સૌથી મોંઘી વસ્તુ સમય જ હતો.

પિતા પથારીમાં છે. શરીર ઊઠી શકતું નથી, પરંતુ પ્રાણ ‘થનગને’ છે. આ એક શબ્દ આખી પરિસ્થિતિને અસહ્ય બનાવી દે છે.

પિતા પોતાની દીકરીને દુનિયાનો સૌથી અઘરો પાઠ શીખવી રહ્યા છે, ‘મારા વિના જીવવાનું શીખ.’ એક ક્રૂર, છતાં કેટલું વહાલભર્યું વાક્ય! સામાન્ય રીતે પિતા દીકરીને સાઇકલ ચલાવતાં, રસ્તો ઓળંગતાં, વસ્તુઓ સાચવતાં, દુનિયાથી સાવચેત રહેતાં શીખવે છે. પણ અહીં એક પિતા પોતાની દીકરીને પોતે ન હોય એવી દુનિયામાં જીવતાં શીખવવા માગે છે. મૃત્યુ નજીક આવે ત્યારે માણસને પોતાના મરવાનું દુઃખ ઓછું અને પોતાના પછી જીવતા રહેનારાઓની ચિંતા વધારે થતી હોય છે. કદાચ પ્રેમની આ જ છેલ્લી અવસ્થા છે.

માણસની સૌથી મોટી ગેરસમજ કદાચ એ જ છે કે તે ‘રોકાણ’ને ‘માલિકી’ માની બેસે છે. આપણે કહીએ છીએ મારું ઘર, મારી જમીન, મારી કાર, મારું કુટુંબ, મારું જીવન. પરંતુ એક દિવસ એવો આવે છે જ્યારે મારું મટી જાય છે ને ‘મરું‘ રહી જાય છે. મૃત્યુ માણસને શરીરમાંથી બહાર લઈ જઈ શકે, સંબંધોમાંથી નહીં. માણસ એકલો જન્મે છે અને એકલો જાય છે એવું કહેવાય છે; પરંતુ માણસ એકલો જાય છે ખરો? તેની સાથે કેટકેટલું જતું રહે છે, અને પાછળ કેટકેટલું રહી જાય છે!

દરેક પિતા દીકરી માટે ઘણાં સ્વપ્ન જોતા હોય છે. દીકરી મોટી થશે. ભણશે. સફળતા મેળવશે. લગ્ન કરી નવજીવન શરૂ કરશે. પણ આ પિતાને ખબર છે કે એ બધાં દૃશ્યોમાં તે નહીં હોય. દીકરી મોટી થશે, પરંતુ તેને જોનાર આંખો નહીં હોય. દીકરી જીતશે, પણ પીઠ થાબડનાર હાથ નહીં હોય. દીકરી પાનેતર પહેરશે, પણ વહાલથી નિરખતી પિતાની આંખો નહીં હોય.

કેટલી વિચિત્ર વાત છે મૃત્યુ માત્ર ભવિષ્યથી વંચિત નથી કરતું; તે પ્રિયજનો સાથે જોવાયેલા સપનાથી પણ વંચિત કરે છે. મૃત્યુ આવે ત્યારે માત્ર માણસ નથી મરતો; તેની સાથે અનેક અધૂરાં ભવિષ્યો પણ મરી જાય છે. પહેલાં પિતાનું રહેઠાણ ઘર હતું; હવે પ્રભુ પાસે થશે. સરનામું બદલાશે, સ્નેહ નહીં.

આ ગઝલ વાંચ્યા પછી એક અસ્વસ્થ કરતો વિચાર મનમાં રહે છે. આપણે આપણા સ્વજનો સાથે એવું વર્તીએ છીએ જાણે આપણી પાસે અખૂટ સમય છે. બાળક કહે, ‘પપ્પા, રમો ને!’ આપણે કહીએ, ‘પછી.’ પત્ની કહે, ‘થોડી વાર બેસો.’ આપણે કહીએ, કામ કરી લઉં. માતા ફોન કરે, તો કહીએ, વ્યસ્ત છું.’ મિત્ર મળવાનું કહે, આપણે પછી કહીએ. આપણું આખું જીવન ‘પછી’ નામના એક એવા ખાતામાં જમા થતું રહે છે, જેની કોઈ ગેરંટી નથી. એક દિવસ પૈસા, ઘર, પ્રતિષ્ઠા, સિદ્ધિની દોડમાં જીવન ખતમ થઈ જાય છે, પણ ‘પછી’ નથી આવતું.

જીવનની સૌથી મોટી વિડંબના મૃત્યુ નથી; જે જીવવાનું હતું તે જીવ્યા વિના મરી જવું તે છે. જગદીશ વ્યાસની આ ગઝલ આપણને મૃત્યુથી ડરાવતી નથી. તે આપણને જીવન તરફ ધકેલે છે.

લોગઆઉટઃ

દીકરીએ પ્હેરતાં પ્હેરી લીધાં

મારાં ચંપલ, માપ ખોટું નીકળ્યું

એનું પગલું, સ્હેજ મોટું નીકળ્યું

– ઉદયન ઠક્કર

શિષ્ટતાના પાટિયા સામે અસંસ્કારી વિદ્રોહ

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

હર સુંવાળા શબ્દ પર પેશાબ કર,

બેધડક પેશાબ કર, પેશાબ કર.

હો બુઝુર્ગી બોર્ડ – ‘મૂતરવું નહીં’-

એ જ સ્થળ પર તાઉમર પેશાબ કર.

શ્વેત અધિવેશન થશે કર્બુર જરા,-

મંચ પર તું રાત ભર પેશાબ કર.

આ પરબ! આહા પરબ! ઓહો પરબ!

મન થયે શામોસહર પેશાબ કર.

બાઅદબ મધુમેહિયા સાહિત્ય પર

યૂરિયાથી તરબતર પેશાબ કર.

– શિલ્પીન થાનકી

કેટલીક કવિતાઓ સુગંધ ફેલાવે, કેટલીક આંખ ભીની કરે; કેટલીક આપણને આપણા સમયની દુર્ગંધનો અનુભવ કરાવે. કવિ જ્યારે વ્યવસ્થાની દુર્ગંધને ઓળખી લે ત્યારે તેની પર ઢાંકપિછોડો નથી કરતો, પણ તે જેવી હોય તેવી આપણી સામે ધરી દે છે. શિલ્પીન થાનકીએ આજથી પિસ્તાળીસ વર્ષ પહેલાં લખેલી આ ગઝલ આજે પણ એટલી જ સટીક લાગે છે.

તેમની ભાષા કદાચ અશિષ્ટ લાગી શકે, પણ તેમાં શિષ્ટતાના નામે ચાલતી સદીઓ જૂની છેતરપિંડી સામેનો વિદ્રોહ છે. અહીં ‘પેશાબ’ કોઈ શારીરિક ક્રિયા નથી; તે બનાવટી પવિત્રતાનો અસ્વીકાર છે. કવિ આ ગઝલ દ્વારા પાખંડનાં પડ ઉખાડે છે. કવિનું નિશાન એ સૌંદર્ય છે, જે ઘાવની ઉપર ગુલાબ મૂકીને, પછી ગુલાબની ચર્ચામાં ઘાવને ભુલવાડવાનું કામ કરે છે. સમાજ અશિષ્ટતાથી ડરે છે. લોકો ગાળ બોલનારને અસંસ્કારી કહે છે, પરંતુ સેંકડોની જિંદગી રફેદફે કરી નાખનારને માનનીય કહીને મંચ પર બેસાડે છે. સૌથી મોટી કરુણતા એ છે કે અપરાધ કરતાં અપરાધનું ઉચ્ચારણ વધારે અશ્લીલ માનવામાં આવે છે. આપણને ગંદકી સામે વાંધો નથી; ગંદકી બતાવતી આંગળી સામે વાંધો છે. અન્યાય ગમે તેવો ચાલશે, પણ અન્યાય સામેનો અવાજ શિષ્ટ હોવો જોઈએ! જાણે આગને સૂચના આપવામાં આવી રહી હોય કે ઘર સળગાવે, પણ ધુમાડો શિસ્તપૂર્વક કરે!

બુઝુર્ગ શુબ્દ અહીં ઉંમર માટે નહીં, પણ વ્યવસ્થાથી ઊભા થતા અંતરાય માટે છે. પરંપરા મૂળ આપે ત્યાં સુધી વાંધો નથી, પણ પગમાં સાંકળ બાંધે ત્યારે તે પૂજવા જેવી નહીં, તપાસવા જેવી બની જાય છે. જોકે માણસે દરેક પ્રતિબંધનો વિરોધ ન કરવો જોઈએ; પ્રથમ પ્રતિબંધનું કારણ જાણવું જોઈએ. કારણ વિનાનું આજ્ઞાપાલન જડતાને દૃઢ બનાવે છે. ક્રાંતિ સૂત્ર બોલવાથી જન્મતી નથી; સૂત્રની કિંમત ચૂકવવાથી જન્મે છે. ક્ષણિક બળવો તસવીર બને, આજીવન બળવો ઇતિહાસ.

કવિ સાહિત્યનાં ‘શ્વેત અધિવેશન’ સુધી પહોંચે છે. શ્વેત અર્થાત્ સ્વચ્છતાનો દાવો. પરંતુ દરેક સફેદ પડદો ચોખ્ખાઈનું પ્રતીક નથી હોતો; કેટલાંક પડદાઓ પર લોહીના ડાઘ વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. બહારથી ધોળાં દેખાતાં અધિવેશનોની અંદર કાળી ગણતરીઓ ચાલતી હોય છે. કોણ મંચ પર બેસશે, કોની પ્રશંસા થશે, કોને પુરસ્કાર મળશે, કોનું મૌન ખરીદાશે અને કોનો અવાજ અટકાવી દેવાશે. મંચ વિચારને ઊંચાઈ આપવા માટે હોય છે, પણ ઘણીવાર એ માણસને ઊંચો કરીને વિચારને નીચો કરી દે છે.

જે મંચ માત્ર પરસ્પર પ્રશંસાનાં પુષ્પો જ વહેંચે, તે સાહિત્યનો ઉત્સવ નહીં, અહંકારની ઉજવણી બની જાય છે. ત્યાં દરેક વ્યક્તિ શિરોમણિ હોય છે અને સત્ય ક્યાંક ખૂણામાં બેઠું હોય છે. સાચો સર્જક મંચને નહીં; મંચ પરથી બોલાતા સત્યને પવિત્ર માને છે. મંચ ભવ્ય હોવો જરૂરી નથી, મંચ પરથી બોલાયેલો શબ્દ દિવ્ય હોવો જોઈએ. જ્યાં સત્ય બોલવા માટે મુહૂર્ત જોવામાં આવતું હોય ત્યાં અસત્ય સત્તા પર બેસી જાય છે.

વધારે પડતી મીઠાશ ડાયાબિટિસ નોતરે છે. સાહિત્યમાં પણ જ્યારે પ્રશંસા, પીઠથાબણ પ્રવૃત્તિ અને ખોખલા સૌજન્યની મીઠાશ વધી જાય ત્યારે કલાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે. અતિમીઠું સાહિત્ય સમાજના ઘા ભરી શકતું નથી; ઊલટાનું ઘાવ રુઝતા અટકાવે છે. ભાષા દરેક દુઃખને શણગારવા લાગે, વિસંગતિને રૂપકોમાં છુપાવવા લાગે અને સત્તા સામે નમવા લાગે ત્યારે સમજવું કે સાહિત્યની નસોમાં ખાંડ વધી ગઈ છે. એવા સાહિત્યને કડવી પ્રામાણિકતા જોઈએ. સમાજ જે વસ્તુને કચરો કહે છે, કુદરત ત્યાં ફૂલ ઉગાડે છે. સાહિત્યનો વિદ્રોહ પણ એવો જ હોવો જોઈએ, દુર્ગંધને ઢાંકે નહીં, તેને રૂપાંતરિત કરે.

જોકે વિદ્રોહનો અર્થ દરેક મૂલ્યને અપમાનિત કરવાનો નથી. સાચો બળવાખોર મંદિર તોડતો નથી; મંદિરમાં ચાલતા વેપારને પડકારે છે. તે વડીલને નકારતો નથી; વડીલપણાની આડમાં જીવતી જડતાને નકારે છે. તે સાહિત્યનો તિરસ્કાર કરતો નથી; સાહિત્યના નામે ચાલતા અહંકારનો ધિક્કારે કરે છે. સાચું સાહિત્ય હંમેશાં સુગંધિત નથી કરતું; ક્યારેક તે આપણને આપણી જ દુર્ગંધનો પરિચય કરાવે છે.

લોગઆઉટઃ

કદી પૂછે જો કોઈ મારી ‘આખરી ખ્વાહિશ’

કહું કે ‘કરવો છે પેશાબ આ હયાત ઉપર!’

– ભાવેશ ભટ્ટ

વાડ ઊભી કરવાથી પવન રોકાતો નથી

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

કેવી રીતે આ વાડના વશમાં પવન રહે?

વાદળ તો વરસે એમ ઉભયનું જતન રહે;

સરહદની આ લકીર જરૂરી ભલે ને હોય,

સરહદની બંને બાજુ મહેકતું ચમન રહે!

– રઈશ મનીઆર

આજનો માણસ વિકસિત યુગમાં જીવે છે, અને વિભાજિત યુગમાં પણ. દેશોની સરહદો પહેલાં હતી, આજે પણ છે, પરંતુ આજે મનની સરહદો વધારે ઊંડી છે. આજે ભાઈચારાના વાઘા પહેરીને નફરત ફરી રહી છે. પહેલાં વાડ જમીનમાં પર હતી, હવે સંબંધોમાં છે. પહેલાં નકશા વહેંચાતા, આજે માણસો વહેંચાય છે. આવી ઘડીમાં આ કવિતા આશ્વાસન જેવી છે.

વાડનું કામ રક્ષણ કરવાનું છે, મતભેદ કરવાનું નહીં. જ્યારે વાડ જીવનનું કેન્દ્ર બની જાય, ત્યારે માણસ પોતે જ પોતાનો કેદી બની જાય છે. માણસે પહેલા ઘરની આસપાસ વાડ ઊભી કરી, પછી સમાજની, પછી ધર્મની, પછી ભાષાની, પછી વિચારધારાની. અંતે એવું બન્યું કે ચારેબાજુ વાડ જ વાડ રહી ગઈ અને વહાલ ખોવાઈ ગયું. આજે લોકો વિચાર, વસ્તુ કે વાણી, બધી જગાએ વાડ બાંધવા લાગ્યા છે. એટલા માટે જ આજે દુનિયાને વિજેતાઓ કરતાં વધારે સંરક્ષકોની જરૂર છે. એવા લોકોની જરૂર છે જેઓ પોતાના હિસ્સાનું સુખ વહેંચી શકે.

સોશિયલ મીડિયાએ આપણને જોડ્યા ઓછા અને જુદા વધુ કર્યા છે. વિચારોની જગ્યાએ પક્ષો ઊભા થયા છે. સંવાદની જગ્યા વિવાદે લઈ લીધી છે. કોઈ આપણાં જેવું ન વિચારે તો આપણે તેને શત્રુ ગણી લઈએ છીએ. આ જ કારણે સુવિધા વધી હોવા છતાં સ્નેહ ઘટ્યો છે.

વાદળનું સૌંદર્ય એમાં નથી કે તે ક્યાંથી ઊઠ્યું; એમાં છે કે તે ક્યાં વરસ્યું. વાદળ જ્યારે વરસે ત્યારે પોતાનું પાણી કોઈ એક ખેતર માટે સાચવી રાખતું નથી. તેને ખબર છે કે તરસનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો. કુદરતનું દરેક દાન સમાન હોય છે; અસમાનતા તો માણસની રચના છે.

આ કવિતાની સૌથી મોટી શક્તિ તેની છેલ્લી પંક્તિમાં છે. સરહદ વ્યવસ્થા માટે જરૂરી છે. પરંતુ સરહદ એવી ક્યારેય ન હોવી જોઈએ કે તે સુગંધને રોકી દે. આપણે સમજવું જોઈએ કે કાયદા દેશોને બચાવે છે, અને કરુણા દુનિયાને. નકશા રાષ્ટ્રો બનાવે છે, પરંતુ પ્રેમ માનવતા.

આજના વિશ્વને હથિયારો કરતાં વધુ હૃદયોની જરૂર છે. ટેક્નોલોજી કરતાં વધુ વિશ્વાસની જરૂર છે. વિકાસ કરતાં વધુ સહઅસ્તિત્વની જરૂર છે. કારણ કે જ્યારે માણસ માણસને મળવાનું બંધ કરે છે, ત્યારે માનવતા મરવાનું શરૂ થાય છે.

કદાચ આ જ કારણે કવિતાઓ સદીઓ સુધી જીવતી રહે છે. કારણ કે તે કોઈ પક્ષની નથી હોતી, કોઈ સીમાની નથી હોતી. કવિતા પવન જેવી હોય છે, એ જ્યાં પહોંચે ત્યાં થોડી ઠંડક મૂકી જાય છે. કદાચ જીવનનો સાચો અર્થ પણ એટલો જ છે કે પોતાની ઓળખ જાળવી રાખીને બીજા સુધી સુગંધની જેમ પહોંચતા રહેવું. કારણ કે દુનિયાને આજે સરહદો કરતાં, શાંતિની વધુ જરૂર છે.

કવિ સરહદની જરૂરિયાત સ્વીકારે છે. દરેક દેશને સુરક્ષા જોઈએ. દરેક ઘરને દરવાજો જોઈએ. દરેક સમાજને વ્યવસ્થા જોઈએ. જરૂર મુજબની સરહદ રહે તો ભલે રહે, પણ માનવતાની સુગંધ અટકવી ન જોઈએ. વ્યવસ્થા રહે, પણ વહાલ ન મરી જવું જોઈએ. રાષ્ટ્રપ્રેમ રહે, પણ માનવપ્રેમ ખતમ ન થવો જોઈએ. દેશપ્રેમ માનવપ્રેમને જડમૂળથી ઉખાડી ફેંકવો ન જોઈએ કેમકે ગોળી પહેલા માણસને વાગે છે પછી દેશને.

દુનિયામાં સરહદો રહે તો રહે, પરંતુ માણસની અંદરનું ચમન ક્યારેય સૂકાઈ ન જવું જોઈએ. કારણ કે જ્યાં સુધી બંને બાજુ ફૂલ ખીલતા રહેશે, ત્યાં સુધી આશા જીવતી રહેશે. અને જ્યાં સુધી આશા જીવતી રહેશે, ત્યાં સુધી માનવતા હારશે નહીં.

લોગઆઉટઃ

ઓ હિંદ! દેવભૂમિ! સંતાન સૌ તમારાં!

કરીએ મળીને વંદન! સ્વીકારજો અમારાં!

હિંદુ અને મુસલ્મિન : વિશ્વાસી, પારસી, જિન:

દેવી! સમાન રીતે સંતાન સૌ તમારાં!

પોષો તમે સહુને, શુભ ખાનપાન બક્ષી:

સેવા કરે બને તે સંતાન સૌ તમારાં!

રોગી અને નીરોગી, નિર્ધન અને તવંગર,

જ્ઞાની અને નિરક્ષર: સંતાન સૌ તમારાં!

વાલ્મીકિ, વ્યાસ, નાનક, મીરાં, કબીર, તુલસી,

અકબર, શિવાજી, માતા! સંતાન સૌ તમારાં!

સૌની સમાન માતા, સૌએ સમાન તેથી:

ના ઉચ્ચનીચ કોઈ સંતાન સૌ તમારાં!

ચાહો બધાં પરસ્પર : સાહો બધાં પરસ્પર

એ પ્રાર્થના કરે આ સંતાન સૌ તમારાં!

– કવિ કાન્ત

અનહદ અપાર વરસે!

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

આ ધોધમાર વરસે, ચોમેર ધાર વરસે,

હું કેટલુંક ઝીલું? અનહદ અપાર વરસે!

ના શ્રાવણી અષાઢી વરસાદના દિવસમાં,

એ તો અકળ અમસ્તું બસ વારવાર વરસે!

ભીંજાઉં ન્હાઉં ડૂબું આઘે તણાઉં એવું,

આ નેહના ગગનનો સઘળોય સાર વરસે!

હા જો કહું તો વરસે, ના પણ કહું તો વરસે,

કૈં ના કહું તો આવી આવી ધરાર વરસે!

છલકી જવાય એવું કે છોળ થઈ જવાતું,

ઘેઘૂરને ઘુઘવતો એવો ખુમાર વરસે!

– નયના જાની

વરસાદ અને પ્રેમ સરખા હોય છે. એક વાદળરૂપે બહાર બંધાય, એક સ્નેહરૂપે ભીતર. એકને પવન ખેંચી લાવે, બીજાને સ્મરણ. એક વીજળીના ચમકારે ઓળખાય, બીજું આંખના પલકારે. એકનો ગડગડાટ ગામ સાંભળે, બીજાનો હૃદય. ક્યારેક બંને વરસાદ એકસાથે આવે છે. બહારનો વરસાદ બારી ખખડાવે અને ભીતર કોઈનું વહાલ વીણા વગાડે. બહારની છાલક શરીરને ભીંજવે, અંદરની ધાર અસ્તિત્વને. પછી માણસ નક્કી કરી શકતો નથી કે તેની પર વાદળ વરસે છે વહાલ.

કવયિત્રી નયના જાનીએ ઉપરોક્ત કવિતામાં ધોધમાર, અનહદ, અપાર વરસતા વહાલ અને વરસાદથી ભાવકોને ભીંજવ્યા છે.

માણસનું હૃદય સમુદ્ર જેવું હોય છે. તેમાં લાગણીની નદી ભળે છે. રોજિંદા જીવનમાં તેનો ખ્યાલ આવતો નથી. માણસ કામ કરતો રહે, બોલતો રહે અને દુનિયાના હિસાબો કરતો રહે. પણ કોઈ ક્ષણે અંદર ભરાયેલું બધું બાષ્પ બનીને ઊંચે ચડે છે. હૃદયના નભમાં વાદળો બંધાય છે. પછી સ્મરણનો પવન ફુંકાય છે, કોઈનો અવાજ વીજળીની જેમ ચમકે છે, અને અંદર સચવાયેલો સમુદ્ર વરસાદ બનીને પાછો આવે છે.

વરસાદ શરીર પરથી વહી જાય, પણ વહાલ ક્યાંથી વહે? તે આંખમાં આવે તો આંસુ થાય, હોઠ પર આવે તો સ્મિત, હાથમાં આવે તો સ્પર્શ અને પ્રતીક્ષામાં આવે તો ઝંખના. સ્વરૂપ બદલાતાં રહે છે, પરંતુ ભીનાશ એ જ રહે છે.

પ્રથમ વરસાદમાં ધરતીમાંથી આવતી સુવાસ આકાશની નહીં, ધરતીએ લાંબા સમયથી સાચવેલી તરસની હોય છે. વરસાદ તો માત્ર એને જગાડે છે. પ્રેમમાં પણ આવું જ બને છે. કોઈ માણસ આપણામાં પ્રેમ મૂકતો નથી; તે આપણી અંદર વર્ષોથી સૂતેલી સ્નેહક્ષમતાને જગાડે છે. આપણે સમજીએ કે આ સુગંધ તેના આવવાથી જન્મી. હકીકતમાં એ આપણી જ ધરતીમાં દટાયેલી હોય છે.

વહાલનો વરસાદ અકળ હોય છે, કેમકે લાગણી બુદ્ધિના રસ્તે ચાલતી નથી. બુદ્ધિ પૂછે કે, અત્યારે શા માટે? આટલું શા માટે? એ જ વ્યક્તિ માટે શા માટે? હૃદય પાસે આ પ્રશ્નોના ઉત્તર હોતા નથી. વાદળને પૂછીએ કે આ જ જગ્યાએ કેમ વરસવું છે, તો કદાચ તે પણ જવાબ નહીં આપી શકે. વરસાદ કે વહાલ બંનેને માત્ર વરસતાં આવડે છે.

બહારના વરસાદથી બચવા માણસે રેઇનકોટ, છત્રી વગેરે શોધ્યાં. અંદરના વરસાદથી બચવા વ્યસ્તતા, તર્ક, વિસ્મરણ વગેરે શોધ્યાં. પણ કેટલાંક ચોમાસાં સામે આવરણ ટકતાં નથી. તમે કામમાં ડૂબો તો એ કાગળની વચ્ચે કોઈના નામની જેમ ઊગી આવે. ભીડના અવાજોમાંથી કોઈ પરિચિત સૂર બનીને સંભળાય. ઊંઘો તો સ્વપ્નના દરવાજેથી પ્રવેશે; જાગતા રહો તો પ્રતીક્ષા બનીને પધારે.

અંતે કોઈ ક્ષણે માણસ છત્રી બંધ કરી દે છે, બહારની પણ અને અંદરની પણ. તે પોતાના અસ્તિત્વના દરવાજા ખોલીને ઊભો રહે છે. પહેલાં તે ભીંજાય છે. પછી ન્હાય છે. પછી ડૂબે છે. છેવટે તણાય છે. વહાલના પ્રવાહમાં પોતાની જાતને વહેવા દે છે. કેમકે પ્રેમમાં ‘ડૂબવું’નો અર્થ તરવું થાય છે. ટીપું સમુદ્રમાં પડે ત્યારે એમ કહી શકાય કે ટીપું ખોવાઈ ગયું, પણ બીજી રીતે જોઈએ તો એ જ ક્ષણે ટીપું સમુદ્ર થઈ ગયું હોય છે.

હૃદય ભાષા નહીં ભાવ સાંભળે છે. એ નકારનો અર્થ હકાર કરી શકે, અને હકારનો અર્થ સ્વીકાર. પરંતુ વહાલનો અર્થ કબજો નથી. વાદળો ધરતી પાસેથી પાણીનો હિસાબ માગતાં નથી. પ્રેમ જ્યારે હિસાબ રાખવા માંડે ત્યારે વેપાર બની જાય છે. મેં આટલું આપ્યું, તેં કેટલું આપ્યું? મેં તારી રાહ જોઈ, તેં મારી કેટલી જોઈ? આવા હિસાબો વહાલના ઝરણાને નાળામાં ફેરવી નાખે છે. સ્નેહનું ગગન પૂછતું નથી; તે વરસે છે, કારણ કે વરસ્યા વિના તેને પોતાના ભરાવામાંથી મુક્તિ મળતી નથી.

છલકાઈ જવું નબળાઈ નથી, ભરપૂરતાનું પ્રમાણ છે. પરંતુ અહીં માત્ર છલકાવાની નહીં, છોળ થઈ જવાની વાત છે. પ્રેમની પરાકાષ્ઠા કદાચ એ છે કે માણસ પોતે વહાલ થઈ જાય.

લોગઆઉટઃ

રેઇનકોટ, છત્રીઓ, ગમ શૂઝ, વોટરપ્રૂફ હેટ્સ,

માનવીએ કેટલી ભીંતો ચણી વરસાદમાં!

– આદિલ મન્સૂરી

રોટલી સાથે રમતો ત્રીજો માણસ

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

एक आदमी

रोटी बेलता है

एक आदमी रोटी खाता है

एक तीसरा आदमी भी है

जो न रोटी बेलता है, न रोटी खाता है

वह सिर्फ़ रोटी से खेलता है

मैं पूछता हूँ-

'यह तीसरा आदमी कौन है ?'

मेरे देश की संसद मौन है।

- धूमिल

ખેતરથી શરૂ થયેલી રોટલીની સફર બજાર, મિલ, ગોદામ, દુકાન અને રસોડું પાર કરીને થાળી સુધી પહોંચે છે. આ લાંબી સફરમાં કોઈ રોટલી વણે છે, તો કોઈ ખાય છે. કોઈ એવો પણ છે, જે ભૂખ્યો નથી છતાં લાખો લોકોની ભૂખને આંગળીએ નચાવે છે. ધૂમિલની આ કવિતા એ ત્રીજા માણસના ચહેરા પરથી નકાબ હટાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

રોટલી વણવાનો અર્થ માત્ર રસોડામાં બેસીને લોટને આકાર આપવાનો નથી. તેની પાછળ દેશનો આખો શ્રમજીવી વર્ગ ઊભો છે. છતાં કરુણતા એ છે કે જે હાથ સૌથી વધુ રોટલી બનાવે છે, એ જ ખાલી પેટે સૂઈ જાય છે. અનાજ ઉગાડનાર ખેડૂત દેવામાં ડૂબે છે, મકાનો બનાવનાર મજૂર ઝૂંપડામાં સબડે છે. ઉત્પાદન કરનારો માણસ સમૃદ્ધિ સર્જે છે, પરંતુ સમૃદ્ધિની ચાવી હંમેશાં કોઈ બીજાના ખિસ્સામાં રહે છે.સમાજની અસમાનતા મહેલ અને ઝૂંપડી વચ્ચે નહીં, બે થાળીઓ વચ્ચે દેખાય છે. એક થાળીમાં રોટલી વધે છે, બીજીમાં ભૂખ.

રોટલી બનાવનાર અને ખાનાર સિવાય ત્રીજો માણસ પણ છે, જે અનાજના ભાવ નક્કી કરે છે, ગોદામોને તાળાં મારે છે, બજારમાં અછત ઊભી કરે છે, સબસિડીની જાહેરાત કરે છે, યોજનાઓનાં નામ બદલે છે અને ચૂંટણી આવે ત્યારે ગરીબની થાળીમાં મૂકેલી રોટલી સાથે પોતાનો ફોટો પડાવે છે. તે જાણે છે કે ભૂખ માણસની સૌથી મોટી મજબૂરી છે. એટલે તે રોટલીને અધિકાર નહીં, ઉપકાર બનાવી દે છે. જે હકથી મેળવી જોઈએ, તે રોટલી માટે હાથ જોડવા પડે છે.

ત્રીજો માણસ કોઈ વ્યક્તિ નથી. એ વૃત્તિ છે, વ્યવસ્થા છે, એક એવું જાળું છે જેમાં વેપારીનો લોભ, વચેટિયાની ચાલાકી, અમલદારની ઉદાસીનતા અને રાજકારણીની સત્તાલાલસા છે. ક્યારેક, એ માણસ અનાજ સંઘરી રાખતો સંગ્રહખોર છે, ક્યારેક મજૂરી કાપતો માલિક, ક્યારેક ગરીબીના આંકડા સાથે રમતો અધિકારી અને ક્યારેક ભૂખને ચૂંટણીના ભાષણમાં વાપરતો નેતા. તેનો ચહેરો બદલાતો રહે છે, પરંતુ વૃત્તિ એ જ રહે છે. તે રોટલીને ક્યારેક વચન બનાવે છે, ક્યારેક જાહેરાત, ક્યારેક યોજના, ક્યારેક ધર્મ અને ક્યારેક મતપેટી.

આ ત્રીજો માણસ કોણ છે તે રોટલી વણનાર અને ખાનીર બંને જાણે છે. છતાં પ્રશ્ન પૂછવો જરૂરી છે, કેમકે અન્યાયની ભીંતમાં ગાબડું પાડવા માટે પ્રશ્ન હથિયાર સમાન છે.

જ્યાં પ્રશ્ન નાગરિકની ભૂખનો હોય, ત્યાં સત્તાનું ચૂપ રહેવું તટસ્થતા નથી. આગ લાગે ત્યારે પાણી ધરાવનાર ઊભો રહીને જોયા કરે તો તે માત્ર દર્શક રહેતો નથી; આગનો ટેકેદાર બની જાય છે. રોટલી સાથે રમતા માણસ વિશે પૂછવામાં આવે ત્યારે સત્તામાં બેઠેલા જવાબ ન આપે, ત્યારે તેનું મૌન જવાબ બની જાય છે.

લોકશાહી માઇકમાંથી નહીં, છેલ્લી હરોળમાં બેઠેલા માણસની થાળીમાંથી સંભળાય છે. થાળી ખાલી હોય ત્યારે સંસદનાં ભરપૂર ભાષણો ખોખલાં લાગે છે. જે માણસ દેશ બનાવે છે તે નિર્ણય લેતો નથી અને જે નિર્ણય લે છે તે દેશ બનાવનાર માણસના દુઃખથી અજાણ હોય છે. એક માણસ જમીન પર ઝૂકીને બી વાવે છે, બીજો ફાઈલ પર ઝૂકીને ભાવ નક્કી કરે છે. પહેલાની પીઠ પર પરસેવો છે, બીજાના ટેબલ પર ફાઇલ. પરંતુ રોટલી કોને કેટલી મળશે એનો નિર્ણય ફાઇલ કરે છે, પરસેવો નહીં. અહીંથી જ ત્રીજો માણસ જન્મે છે.

આ કવિતા આપણને ત્રીજા માણસની ઓળખ પૂછતી નથી; તે આપણું સ્થાન પણ પૂછે છે. અન્યાય માત્ર ગુનેગારના કારણે નહીં; આસપાસના લોકોની નિષ્ક્રિયતાના કારણે પણ બળુકો બને છે. જ્યારે કોઈ મજૂરને યોગ્ય વેતન ન મળે, ખેડૂતને પાકનો ભાવ ન મળે, કોઈ બાળક ભૂખ્યું સૂઈ જાય, અને આપણે એને માત્ર સમાચાર સમજીને આગળ વધી જઈએ ત્યારે સંસદનું થોડું મૌન આપણી અંદર પણ ઊગે છે. દેશની પ્રગતિ ઊંચી ઇમારતો, પહોળા રસ્તાઓથી નહીં, પણ ગરીબ માણસની થાળીથી માપવી જોઈએ. કારણ કે જે વિકાસ ભૂખ્યા માણસ પાસેથી પસાર થઈ જાય છે, તે વિકાસ નહીં, શોભાયાત્રા છે.

જ્યાં સુધી રોટલી વણનારને રોટલી નહીં મળે, જ્યાં સુધી ભૂખને મતમાં અને અનાજને નફામાં ફેરવવામાં આવશે, ત્યાં સુધી આ કવિતા જૂની નહીં થાય. દરેક યુગમાં ત્રીજો માણસ નવા કપડાં પહેરીને આવશે, નવી ભાષા બોલશે અને પોતાના ખેલને વિકાસનું નામ આપશે.

લોગઆઉટઃ

તાવડી પર ધૂળ ચડતી જાય છે,

ઝૂંપડી માટીમાં ભળતી જાય છે.

સૂર્ય સાથે ભૂખ ઊગતી જાય છે,

ને અમર આશા ય મરતી જાય છે.

— મધુસૂદન પટેલ

મારું જીવન વંદા જેવું

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

પૂછો તો સબ ચંગા જેવું,
મારું જીવન વંદા જેવું

કેટલી લીધી એક્ઝામો ને કેટલાં ભર્યા ફોર્મ ખબર નહીં

ખોલે એવો થાય ધડાકો, પેપર છે કે બોમ્બ ખબર નહીં

કરિયર લાગે કાવતરું ને ફ્યૂચર લાગે ફંદા જેવું

મારું જીવન વંદા જેવું

સાપ વસે છે સિસ્ટમમાં ને સમાજ પાછળ ભમરો છે,

હાલતા ચાલતા એક જ લમણું. 'જોબ મળી કે નવરો છે?'

બેઉ વગાડે વારા ફરતી મંદિરના કોઈ ઘંટા જેવું

મારું જીવન વંદા જેવું

મહિના બે મહિનામાં મારો બધ્ધો ગુસ્સો થૂંકી દઉં છું,

નેતાએ આપેલી ગૌરવની ગોળી લઈ ઊંઘી જઉં છું,

માનું છું તલવાર, મગર છે ધાર વગરના રંધા જેવું,

મારું જીવન વંદા જેવું

– દર્શન દક્ષા

આ કવિતામાં આજના લાખો યુવાનોની ભારે વ્યથા દબાયેલી છે. ‘વંદો’ અહીં એક એવી જિંદગીનું પ્રતીક છે જેને કોઈ પસંદ કરતું નથી. જેને વારંવાર કચચવાના પ્રયત્નો થાય છે, છતાં તે બચી જાય છે અને ફરી દોડવા લાગે છે. આજના યુવાનનું જીવન કંઈક આવું જ છે. સપનાં કચડાય છે, અરજીઓ નકારાય છે, પરિણામો અટવાય છે, ભરતીઓ રદ થાય છે, છતાં બીજા દિવસે તે ફરી નવી જાહેરાત શોધે છે, નવું ફોર્મ ભરે છે અને ફરીથી આશાનો એક નાનો ટુકડો ખિસ્સામાં મૂકી આગળ વધે છે.

પહેલાં શિક્ષણને સફળતાની ચાવી કહેવામાં આવતું હતું. હવે યુવાનોના હાથમાં ચાવીઓનો આખો ઝૂડો છે. ડિગ્રી, ડિપ્લોમા, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તાલીમ, કમ્પ્યુટર કોર્સ, ભાષાકૌશલ્ય… પરંતુ કયું તાળું કઈ ચાવીથી ખૂલશે, તેની કોઈ ખાતરી નથી. એક સમય હતો જ્યારે પરીક્ષાનું પેપર જ્ઞાન માપવાનું સાધન ગણાતું; હવે ઉમેદવારને સતત ચિંતા હોય છે કે પેપર ફૂટશે તો નહીં? પરિણામ અટવાશે તો નહીં? બોમ્બનો ધડાકો એક ક્ષણમાં બધું તોડી નાખે છે, જ્યારે અનિશ્ચિત પરીક્ષાનું પેપર ધીમે ધીમે ઉમેદવારનાં કેટલાંય વર્ષોને તોડે છે.

કરિયરનો અર્થ સામાન્ય રીતે ઉજ્જવળ આવતીકાલ સાથે જોડાય છે, પરંતુ હવે કરિયર એક કળણ જેવું થઈ ગયું છે, જેમાં માણસ જેટલો બહાર નીકળવા પ્રયત્ન કરે એટલો વધુ ફસાય છે. આજે એક સામાન્ય નોકરી માટે હજારો અરજીઓ આવે છે. યુવાનને કહેવામાં આવે છે કે કૌશલ્ય વધારો. તે કૌશલ્ય વધારે છે. પછી કહેવામાં આવે છે અનુભવ જોઈએ. તે પૂછે કે તક વગર અનુભવ ક્યાંથી લાવવો? જવાબમાં ફરી નવો કોર્સ, નવી ફી અને નવું પ્રમાણપત્ર તેની સામે મૂકવામાં આવે છે. આ રીતે કરિયર સીડી રહેતું નથી, ગોળગોળ ફેરવતી ભુલભુલામણી બની જાય છે. ભવિષ્ય ફંદા જેવું એટલા માટે લાગે છે કે દરેક આશા સાથે કોઈ શરત બાંધેલી છે અને દરેક તકની પાછળ અનિશ્ચિતતા.

સિસ્ટમ બહારથી નિષ્પક્ષ દેખાય છે, પરંતુ અંદર વિલંબ, ગેરવહીવટ, ઓળખાણ અને અસમાન તકોથી ખદબદે છે. ઉમેદવારને ખબર જ પડતી નથી કે તેની મહેનતને કયો સાપ ડંખી ગયો છે. બીજી બાજુ સમાજ ભમરાની જેમ સતત કાનમાં ગણગણ્યા કરે છે. નોકરીનું શું? ક્યાં સુધી બેસી રહીશ? ઘંટ એક બાજુથી વાગે તો બીજી બાજુ ઝૂકે અને બીજી બાજુથી વાગે તો પહેલી તરફ ઝુકે. યુવાનોની સ્થિતિ પણ આવી જ છે. સિસ્ટમ તેને એક તરફથી આઘાત આપે છે, સમાજ બીજી તરફથી.

સફળતા વિશે સૌ વાતો કરે છે, પરંતુ કોઈ એમ પૂછતું નથી કે સતત નિષ્ફળતાઓ પછી તું અંદરથી કેવો છે. તારાં સપનાં તારાં જ છે કે સમાજે તને આપેલાં છે? આપણો સમય સાંભળવામાં ગરીબ અને સલાહ આપવામાં સમૃદ્ધ છે. આપણે વિરોધને પણ ક્ષણિક બનાવી નાખ્યો છે.

નેતાએ આપેલી ‘ગૌરવની ગોળી’ લઈને ઊંઘી જવાની વાત ધારદાર છે. માણસના વર્તમાનમાં સુખ ન હોય ત્યારે તેને ભૂતકાળનું ગૌરવ પીરસવામાં આવે છે. રોજગાર નથી, તો કહેવાશે કે તું મહાન સંસ્કૃતિનો વારસદાર છે. આવક નથી, તો કહેવાશે કે દેશ વિશ્વમાં ગૌરવ મેળવે છે. પોતાના દેશ, ભાષા, સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસ માટે ગર્વ હોવો સ્વાભાવિક છે. પરંતુ જ્યારે એ ગૌરવનો ઉપયોગ ઘેનમાં લઈ જતી ગોળી તરીકે કરવામાં આવે એ ખતરનાક છે.

આ પેઢી ઓનલાઈન ફોર્મ ભરે છે, ઓફલાઇન લાઇનોમાં ઊભી રહે છે, તે વિશ્વ સાથે જોડાયેલી છે, પણ પોતાના ભવિષ્યથી કપાયેલી છે. તેની પાસે માહિતીનો મહાસાગર છે, પણ તરવા માટે હોડી નથી. જે દિવસે ગૌરવની ગોળીને બદલે રોજગારનો રસ્તો અને ઉપદેશને બદલે અધિકાર આપવામાં આવશે, એ દિવસે કદાચ આ વંદાઓ ફંદામાંથી બહાર આશે.

લોગઆઉટઃ

“પગ તળે કચડાતો નાનામાં નાનો કીડો પણ એક દિવસ પ્રતિકાર કરે છે; અને પોતાનાં બચ્ચાંને બચાવવા કબૂતર પણ ચાંચ ઉગામે છે.”

— વિલિયમ શેક્સપિયર

એક ચોમાસું તારા વિનાનું

ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ

લોગઈન:

એક ચોમાસું કે, તું તું-થી સભર;

એક ચોમાસું કે, હું મારા વગર.

એક ચોમાસું કે, ઉનાળાઉં હું;

એક ચોમાસું કે, તું છે તરબતર!

એક ચોમાસું કે, તું બસ પર્ણ-પર્ણ;

એક ચોમાસું કે, હું છું પાનખર.

એક ચોમાસું કે, તું અલકાપુરી,

એક ચોમાસે હું રામાદ્રિ ઉપર!

– કરસનદાસ લુહાર

ટૂંકી બહેરની આ ગઝલ પરીક્ષા કરે તેવી છે. બહેર ટૂંકી છે, વળી આગળના ત્રણ શબ્દો બધી જ પંક્તિઓમાં સરખા છે, કવિતાનું કૌવત બતાવવા માટે પાછળ માંડ ગણ્યાગાંઠ્યા અક્ષરો રહે છે, એવી સ્થિતિમાં કવિતાનું મોતી લઈને બહાર આવવું મુશ્કેલ હોય છે. પણ કરસનદાસ લુહાર જેવા સક્ષમ કવિને આ કૌવત હાથવગું છે.

કવિ અહીં દરેક પંક્તિમાં ‘એક ચોમાસું’ એમ કહે છે. પણ એ એક ચોમાસું નથી. કવિ જે ચોમાસાની વાત કરે છે, તે આભમાંથી ઝરમરતા પાણીની નહીં, પણ બે હૈયામાંથી ઝરમર વરસતી સરવાણીની વાત છે. કવિતામાં બે પાત્રો છે - તું અને હું. જેમાં એકની સ્થિતિ સભર છે, બીજું ખાલીખમ. એક તરબતર છે, તો બીજું પાત્ર સૂકું ભઠ. એક લીલોતરીથી છલકાય છે, તો બીજું પાનખરમાં તરડાય છે. આ તું અને હું એટલે કોઈ પ્રેમી યુગલ.

પ્રેમમાં ઘણી વાર એવું થાય છે કે માણસ પોતાનું જીવન જીવતો નથી, સામેની વ્યક્તિને જીવવા લાગે છે. પછી એક દિવસ એવું બને છે કે પોતાની અંદર પોતે જ બચતો નથી. અને જાતને ભૂલી જવું ખૂબ જોખમી હોય છે. કેમકે જે દિવસે સામેની વ્યક્તિ દૂર થઈ જાય, ત્યારે માત્ર સંબંધ નથી તૂટતો, ઘણું બધું તૂટતું હોય છે.

અહીં કાવ્યનાયક અર્થાત્ પ્રેમી અંદરથી બળી રહ્યો છે. તેની અંદર કાળઝાળ ઉનાળો છે. જ્યારે સામેનું પાત્ર તો તરબતર થઈ રહ્યું છે. તેના જીવનમાં વરસાદ છે. અહીં કવિ કોઈ આરોપ લગાવતા નથી. તે માત્ર એક હકીકત રજૂ કરે છે. એક જ સંબંધમાં બે લોકોની લાગણીઓનો સમય ઘણીવાર એકસરખો હોતો નથી.

પ્રેમિકાના જીવનમાં હરિયાળી છે, પર્ણોથી છલકાય છે. પરંતુ પ્રેમીના જીવનમાંથી લીલોતરી ગાયબ થઈ ગઈ છે. પાનખરનો અર્થ માત્ર એકલતા નથી. પાનખર એટલે ધીમે ધીમે અંદરથી ખાલી થવું. એક પછી એક આશા ખરી પડવી. પ્રેમ અધૂરો રહી જાય, ત્યારે માણસ રાતોરાત તૂટી પડતો નથી. તે પાનખર બને છે. ધીમે ધીમે ખરતો જાય છે. ઉજ્જડ બનતો જાય છે.

અંતિમ પંક્તિમાં કવિ પ્રેમ અને પ્રેમની પરિસ્થિતિ વિશે કાલિદાસના ‘મેઘદૂતમ’નો સંદર્ભ આપે છે, પણ વાત પોતાની જ કરે છે.

અલકાપુરીમાં યક્ષની પ્રિયા રહે છે. ત્યાં સૌંદર્ય છે, સમૃદ્ધિ છે, ઉજાસ છે. રામાદ્રિ ઉપર શાપિત યક્ષ રહે છે. તેની પાસે માત્ર વિરહ છે. તે પોતાની પ્રેમિકાને મળી શકતો નથી. તેથી મેઘને દૂત બનાવીને પ્રેમિકાને સંદેશો મોકલે છે.

એક ચોમાસું કે, તું અલકાપુરી,

એક ચોમાસે હું રામાદ્રિ ઉપર!

પ્રેમિકા અલકાપુરી જેવી સ્થિતિમાં છે… પ્રકાશમાં, પૂર્ણતામાં, પોતાના નવા આકાશમાં. અને પ્રેમી રામાદ્રિ પર બેઠેલા યક્ષ જેવો છે. તેને મળવાનો રસ્તો નથી. તેની પાસે માત્ર યાદો છે. પ્રતીક્ષા છે. વરસાદ છે, જેમાં તે દર વર્ષે એક ચહેરાને શોધ્યા કરે છે. વિરહ એ માત્ર બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનું અંતર વ્યક્ત નથી કરતો હોતો.

આ કવિતાની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં ક્યાંય કડવાશ નથી. પ્રેમી એવું નથી કહેતો કે "તું બેવફા હતી." તે એમ પણ નથી કહેતો કે હું સાચો હતો. તે માત્ર એટલું જ કહે છે, આપણાં ચોમાસાં જુદાં હતાં. સંજોગોએ તને અલકાપુરી બનાવી દીધી અને મને રામાદ્રિ પર્વત.

આ કવિતા બે પ્રેમીઓની લાગણીઓની અસમાનતાનો દસ્તાવેજ છે. આ કવિતા વાંચીને વરસાદ ભલે યાદ આવતો હોય, પરંતુ તેનાથી પણ વધારે યાદ આવે છે - કોઈનું સાથે ન હોવું.

લોગઆઉટઃ

દુર્ભાગ્ય બીજું હોય શું એનાથી વધારે?

સંગાથમાં તું હોય ને વરસાદ ન આવે.

– ગૌરાંગ ઠાકર