હાસ્યના બાદશાહ જ્યોતીન્દ્ર દવેનો ‘આત્મપરિચય’

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 

 લોગઇન

પૃથ્વીયે ખેંચતી જેને બહુ જોર થકી નહિ–
ભારહિણું મને એવું ઈશે શરીર આપિયું,
રોગ ને સ્વાસ્થ્યની નિત્યે રણભૂમિ બની રહ્યું
એવું શરીર મારું, દવાઓથી ઘડાયેલું!

સોટી ને શિક્ષકો કેરા શાળા માંહે સમાગમે
વિદ્યા ને વેદના બે મેં એક સાથે જ મેળવ્યાં.
મન કેળવવા માટે દેહ વિદ્યાલયે પૂર્યો,
મન કિન્તુ રહ્યું ના ત્યાં, બ્રહ્માંડો ભટકી વળ્યું!
વિદ્યાને પામવા પહેલાં, અર્થનો વ્યય મેં કર્યો,
પછીથી અર્થને કાજે વિદ્યાવિક્રય આદર્યો.
ઘરમાં હોય ના કાંઈ, ક્ષુધા ત્યારે સતાવતી,
ભર્યું ભાણું નિહાળીને ભૂખ મારી મરી જતી.
વૃત્તિ મારી સદા એવી, હોય તે ના ચહે કદી,
હોય ના તે સદા માગે, મળ્યે માંગ્યુંય ના ગમે!

– જ્યોતીન્દ્ર દવે

જ્યોતીન્દ્ર દવેનો પરિચય આપતા ઉમાશંકર જોશીએ એક સભામાં કહ્યું હતું, “જ્યોતીન્દ્ર હવે હાસ્યનો પર્યાય બની ગયા છે, ‘મને હસવું આવે છે’ એમ કહેવાને બદલે ‘મને જ્યોતીન્દ્ર આવે છે’ એમ કહેવું જોઈએ.” હાસ્યના પર્યાય જેવા આ સર્જકથી વાચકો અને વિવેચકો બંને પ્રસન્ન રહ્યા. મોટે ભાગે લેખક વાચકોને રાજી રાખવા જાય તો વિવેચક નારાજ થાય અને વિવેચકને ખુશ કરવા જાય તો વાચકો દૂર ભાગે. આવી સ્થિતિમાં પણ જ્યોતીન્દ્ર દવેએ પોતાની રમૂજથી બંનેને બરોબર પકડી રાખ્યા હતા. ચિનુભાઈ પટવા નામે એક લેખક થઈ ગયા. તેમણે જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશે લખ્યું હતું કે, “ગુજરાતી સાહિત્યમાં એમની કક્ષા એટલી ઊંચી છે કે એમના પછી નંબર નાખવાના હોય તો વચમાં નવ આંકડા ખાલી મૂકીને અગિયારમા નામથી હાસ્યલેખકની ગણતરી કરવી પડે.”

તેમણે ‘ખોટી બે આની’માંથી પણ રમૂજનો સાચો રૂપિયો નિપજાવ્યો હતો. અનેક લોકોને આનંદથી ‘રેતીની રોટલી’ ખવડાવી અને લોકોએ હોંશેહોંશે આ ‘રેતીની રોટલી’ ખાધી પણ ખરી. ‘રંગતરંગ’થી લોકોને ઉમંગ ચડાવ્યો, તો વળી ‘પાનનાં બીડાં’થી તેમના હોઠ લાલ પણ રાખ્યા. ‘નજરઃ લાંબી અને ટૂંકી’ કરીને તેમણે ‘રોગ, યોગ અને પ્રયોગ’ દ્વારા ગુજરાતને સતત હસતું રાખ્યું. આવા પ્રખર હાસ્યકારે કવિતાઓ પણ લખી છે એ વાત બહુ ઓછા લોકો જાણતા હશે. તેમણે તો નરસિંહ મહેતા, ન્હાનાલાલ, કલાપી, બ.ક.ઠા. જેવા કવિઓની કવિતાની પેરોડી પણ કરેલી.

વર્ષ 1941માં રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક સ્વીકારતી વખતે તેમણે પોતાનો ‘આત્મપરિચય’ કવિતા દ્વારા આપ્યો. અને એમાં પોતે જ પોતાની ઠેકડી ઉડાડી. અનુષ્ટુપ, ઉપજાતિ અને શાર્દૂલ એમ ત્રણ છંદોમાં એક દીર્ઘ હાસ્યકવિતા લખીને તેમણે કમાલ કરી. આ કવિતા લાંબી છે, અહીં લોગઇનમાં આખી સમાવી શકાઈ નથી. તેથી લોગઆઉટમાં તેના અમુક અંશો મૂક્યા છે, જેથી રસ પડે તે આખી કવિતા મેળવીને વાંચી શકે.

જ્યોતીન્દ્ર દવે શરીરે એકદમ પાતળા, વળી રોગોનું ઘર. પોતાના દાંતણ-શા શરીર વિશે તે કહેતા, “ચોમાસામાં હું કોઈ દિવસ છત્રી લઈને બહાર નીકળતો નથી. કેમકે મને વરસાદમાં પલળવાનો ભય નથી. હું એટલો બધો પાતળો છું કે વરસાદના બે ટીંપાંની વચ્ચેથી કોરોધાકોર પસાર થઈ જાઉં છું.” તેમની બીમારી વિશે વિનોદ ભટ્ટ નોંધે છે કે, ‘આપણે જેમ વચ્ચે વચ્ચે બીમાર પડી જઈએ તેમ તેઓ વચ્ચે વચ્ચે સાજા થઈ જતા. કેમ કે તે મોટેભાગે બીમાર જ હોય.’ એક વખત તે જ્યોતીન્દ્ર દવેના સમાચાર પૂછવા ગયા. તેમને જોયા એટલે જ્યોતીન્દ્ર દવે ઊભા થઈને શર્ટ ઉપર કોટ પહેરવા લાગ્યા. આથી વિનોદ ભટ્ટે સંકોચવશ પૂછ્યું, “આપ ક્યાંય બહાર જાવ છો? માફ કરજો હું ખોટા સમયે આવી ચડ્યો.” “ના, આ તો તમે મને બરોબર જોઈ શકો એટલે કોટ પહેરી લીધો.” કહીને જ્યોતીન્દ્ર દવે હસી પડ્યા.

શેખાદમ આબુવાલાએ એક દિવસે તેમને ઉંમર પૂછી, જ્યોતીન્દ્ર દવે કહે, “સિત્યોતેર.” “ઉંમરના પ્રમાણમાં તમારું શરીર સારું કહેવાય.” શેખાદમ બોલ્યા. જ્યોતીન્દ્ર દવેએ સુધાર્યું, “ખરું જોતા તો મારા શરીરના પ્રમાણમાં ઉંમર સારી ગણાય. આવા શરીર સાથે આટલી ઉંમરે પહોંચી શક્યો છું.”

દૈનિક વ્યવહારમાં, લેખોમાં તો તેમણે પોતાના પાતળા દેહની ઠેકડી ઊડાડી જ છે, કવિતામાં પણ તેમણે એ તક જતી કરી નથી. તેમની રોગોના ઘર સમી દાંતણ જેવી કાયાને જોઈને દુશ્મનો આનંદ પામે, વૈદ્યો ઇલાજ કરીને ધન પામે, સગાંસંબંધીઓ રોગિષ્ઠ શરીર જોઈને ચિંતા પામે અને લેખક પોતે પીડા! સોટી અને શિક્ષકના સમાગમથી વિદ્યા અને વેદના બેય એક સાથે મેળવ્યા. શરીર વિદ્યાલયમાં રહ્યું, પણ મન તો બ્રહ્માંડમાં ઘૂમતું રહ્યું. વિદ્યાને પામવા પહેલા પૈસા ખર્ચ્યા અને પછી પૈસા પામવા વિદ્યા ખર્ચી. આવી નાની નાની હાસ્યરસિક વાતોમાં પણ દરેક માણસના જીવનનું તથ્ય પડ્યું હોય તેવું લાગે છે. આજે તેમની પુણ્યતિથિ છે. આજના દિવસે તેમને તેમને યાદ કરીને શોકમય મોં બનાવ્યા કરતા, તેમનો એકાદ સારો લેખ વાંચીને હસી લઈએ. અહીં લોગઇન-લોગઆઉટમાં નોંધવામાં આવેલી તેમની કવિતાના અંશો જ વાંચી લોને.

લોગઆઉટ

કર્યું હતું એક જ વેળ જીવને
અપૂર્વ નૃત્ય વિના પ્રયાસે.
હું એકદા માર્ગ પરે નિરાંતે,
ઉઘાડપાદે ફરતો હતો ત્યાં
અર્ધી બળેલી બીડી કોક મૂ્ર્ખે
ફેંકી હતી તે પર પાદ મૂક્યો.
અને પછી નૃત્ય કરી ઊઠ્યો જે,
તેવું હજી નૃત્ય કર્યું ન કોઈએ!

- જ્યોતીન્દ્ર હ. દવે

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર

લોગઇન

પ્રેમલ જ્યોતિ તારો દાખવી,
મુજ જીવનપંથ ઉજાળ!…

દૂર પડ્યો નિજ ધામથી હું,
ને ઘેરે ઘન અંધાર;
માર્ગ સૂઝે નવ ઘોર રજનીમાં,
નિજ શિશુને સંભાળ…

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ,
દૂર નજર છો ન જાય;
દૂર માર્ગ જોવા લોભ લગીર ન,
એક ડગલું બસ, થાય,
મારે એક ડગલું બસ, થાય…

— નરસિંહરાવ દીવેટિયા­­

નરસિંહરાવ એટલે ગુજરાતી ભાષામાં પોતાના સર્જનનું ‘મંગલ મંદિર’ ખોલનાર કવિ. ‘જ્ઞાનબાલ’, ‘નરકેસરી’, ‘મુસાફર’, ‘પથિક’, ‘દૂરબીન’, ‘શંભુનાથ’, ‘વનવિહારી’ જેવાં વિવિધ ઉપનામોથી સતત લખતા રહેનાર શબ્દસેવી. કવિતા, વિવેચન, ભાષાશાસ્ત્ર અને નિબંધ ક્ષેત્રે પ્રવૃત્ત રહેનાર આ સર્જકનો જન્મ 3 સપ્ટેમ્બર 1859માં અમદાવાદમાં એ વખતના જાણીતા સમાજ સુધારક ભોળાનાથ દીવેટિયાને ત્યાં થયો હતો. નર્મદે અર્વાચીન યુગનો ‘ડાંડિયો’ લઈને પડઘમ વગાડ્યા અને ઉર્મિકાવ્યોનો પ્રારંભ કર્યો ત્યાર પછી એ સમયગાળામાં ઉર્મિકાવ્યોમાં મહત્ત્વનું કામ કરનાર કોઈ હોય તો એ નરસિંહરાવ દીવેટિયા છે. તેમના શબ્દનો દીવો આજે પણ અજવાળું પાથરી રહ્યો છે. ગુજરાતની ભાગ્યે જ કોઈ એવી સ્કૂલ હશે કે જ્યાં તેમનું કાવ્ય, ‘મંગલ મંદિર ખોલો દયામય...’ પ્રાર્થના તરીકે ન ગવાતું હોય. ‘કુસુમમાળા’, ‘હૃદયવીણા’, ‘નુપુરઝંકાર’ જેવા કાવ્યસંગ્રહોમાં તેમના હૃદયની ઉર્મિઓ છલકાય છે. તેમની એક ખૂબ જ જાણીતી પંક્તિ છે, ‘આ વાદ્યને કરુણગાન વિશેષ ભાવે’. આ પંક્તિ તો ગુજરાતી કરુણપ્રશસ્તિમાં શિખરે બેસે તેવી છે. આ પંક્તિની જેમ જ નરસિંહરાવનું જીવન પણ છેલ્લા દિવસોમાં કરૂણગાન જેવું હતું. પત્ની અને પુત્રના અવસાનથી તેઓ પડી ભાગ્યાં હતા. માણસ સંપત્તિ ગુમાવે, માનમોભો કે પ્રતિષ્ઠા ગુમાવે તેની કરતા વધારે આકરું પોતાનાં સ્વજનોને ગુમાવવાનું હોય છે. પુત્ર નલીનકાન્તના અકાળે અવસાન થયા પછી તેમનું હૃદય ખૂબ વલોવાયું અને એમાંથી જ ‘સ્મરણસંહિતા’ રચાયું.

ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે પ્રાર્થના એ આત્માનો ખોરાક છે. નરસિંહરાવ દીવેટિયાની અમુક કવિતાઓમાં પ્રાર્થનાભાવ સવિશેષણે જોવા મળે છે. આપણે હમણા જ વાત કરી, મંગળ મંદિર ખોલો દયામય... કવિતાની. એવો જ ભાવ આ કવિતામાં પણ છે. જીવનના માર્ગમાં ખૂબ અંધાર છે. જિંદગીનો માર્ગ ઘણો દુવિધાભર્યો છે. આવી સ્થિતિમાં પોતાના માર્ગને અજવાળવા કવિ પ્રાર્થના કરે છે.

જીનના આકાશમાં વાદળો ઘેરાય છે, કશું સૂઝતું નથી. કાવ્યનાયક કહે છે હું તો એક નાના બાળક જેવો છું, ક્યાં જઈશ? નાનો શિશુ માર્ગ ભૂલી જાય, અંધકારમાં અટવાઈ જાય એમ હું અટવાઈ ગયો છું. બેફામે લખ્યું હતું ને, ‘ઘોર અંધાર છે આખી અવનિ ઉપર’ અહીં કવિના જીવનમાં ઘોર અંધાર છે. જો પ્રભુની કૃપા થાય તો અંધાર દૂર થાય, અજવાશના અમીદર્શન થાય. કવિ પ્રાર્થના કરે છે કે મારા ડગમગતા પગલાંને પ્રભુ તું સ્થિર રાખજે, ભલે મને દૂર દૂર સુધીનું સ્પષ્ટ ન દેખાય, માત્ર એકાદ જગલા જેટલું દૂરનું દેખાય તોય ઘણું છે, એક એક ડગલે પહોંચી જઈશ. આ પંક્તિઓ પરથી તો એક વાર્તા યાદ આવી જાય.

એક ખેડૂતને બે દીકરા. એક મોટો શહેરમાં ભણતો અને નાનો સાથે ખેતી કરતો. અચાનક એક દિવસ પત્ર આવ્યો. સાંજે ખેતરેથી આવીને નાના દીકરાએ વાંચ્યો અને પિતાને કહ્યું કે શહેરમાં મારો ભાઈ ખૂબ માંદો પડી ગયો છે, હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. તાત્કાલિક બોલાવ્યા છે. પિતા પરિસ્થિતિની ગંભીરતા પામી ગયા અને એ જ ક્ષણે જવાનું નક્કી કરી નાખ્યું. રાત પડી ગઈ હતી. ચારે બાજુ અંધારું પથરાઈ ગયું હતું. એક હાથને બીજો હાથ ન સૂઝે એવું કાળુંધબ બધું હતું. આવા અંધારમાં દસેક માઇલ દૂરના શહેરમાં જવું કઈ રીતે? ખેડૂતે નાના દીકરાને ફાનસ પેટાવી આપ્યું અને કહ્યું આ ફાનસના અજવાળે તું પહોંચી જા અમે તારી પાછળ જ આવીએ છીએ. દીકરો મુંઝાયો. તેણે પોતાની મૂંઝવણ પિતાને કહી, તેણે પિતાને કહ્યું, 'આ ફાનસનો પ્રકાશ તો ત્રણ-ચાર ડગલાં સુધી પણ પહોંચતો નથી. કઈ રીતે દસ માઈલ સુધી ચાલી શકીશ?’

પિતાએ કહ્યું, 'કેવી વિચિત્ર વાત કરે છે તું? એક ડગલા સુધી પ્રકાશ પડતો હોય તો પણ આખા જગતની પરિક્રમા કરી શકાય, તું એક ડગલું આગળ ચાલીશ એટલે આપોઆપ બીજું એક ડગલું પ્રકાશ આગળ વધશે. તારે તો માત્ર બે ડગલા જેટલું દેખાય એટલે બહુ થયું.’ પુત્ર તરત સમજી ગયો.

નરસિંહરાવ પણ આવાં બે પગલાં અજવાળાંની અપેક્ષા રાખે છે. આ મૂળ કવિતા થોડી લાંબી છે, આખી અહીં મૂકવા જઈએ તો આખી કોલમ એમાં જ પતી જાય. તેથી તેની શરૂઆતની થોડી પંક્તિઓ અહીં સમાવી છે, નરસિંહરાવ વિશે વાત કરવાનું કારણ એ જ કે આજે તેમની જન્મતિથિ છે. તેમની જન્મતિથિએ તેમને વંદન અને અંતે તેમની જ સુપ્રસિદ્ધ રચનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

મંગલ મંદિર ખોલો
દયામય! મંગલ મંદિર ખોલો!

જીવન વન અતિ વેગે વટાવ્યું
દ્વાર ઉભો શિશુ ભોળો;
તિમિર ગયું ને જ્યોતિ પ્રકાશ્યો,
શિશુને ઉરમાં લો, લો,
દયામય! મંગલ મંદિર ખોલો!

નામ મધુર તવ રટ્યો નિરંતર
શિશુ સહ પ્રેમે બોલો;
દિવ્ય તૃષાતુર આવ્યો આ બાલક,
પ્રેમ અમીરસ ઢોળો,
દયામય! મંગલ મંદિર ખોલો!

— નરસિંહરાવ દીવેટિયા

પાકિસ્તાનની શાયરા પરવિન શાકિરનો કૃષ્ણપ્રેમ

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 

લોગઇન

યે હવા કૈસૈ ઉડા લે ગઈ આંચલ મેરા,
યૂં સતાને કી આદત તો મેરે ઘનશ્યામ કી થી.

— પરવિન શાકિર

કૃષ્ણ સદીઓથી સર્જકોને આકર્ષતા રહ્યા છે. આ એક જ દેવ એવો છે જે માખણ ચોરે કરે છે અને ચિત્ત પણ. એ વાંસળી વગાડે છે અને જરૂર પડે તો સુદર્શન પણ ચલાવી જાણે છે. એ ગાય ચરાવે છે ને ભગવદગીતા પણ સંભળાવે છે. એ ગોવર્ધન ઊંચકે છે અને ગોવાળો સાથે દડે પણ રમે છે. એ સર્જન કરે છે અને સંહાર પણ ખરે છે. કૃષ્ણ જેટલું વૈવિધ્ય ભાગ્યે જ કોઈ દેવમાં જોવા મળે છે. એનું બાળપણ જુઓ. કેટકેટલી રમતો છે, મસ્તી, તોફાનો, ટીખળો છે. કવિઓએ તો એના બાળપણને મન ભરીને ગાયું છે. નરસિંહ-મીરાં જેવા ભક્તકવિઓએ તેમના બાળપણાના કિસ્સાઓને તેમના મિત્ર બનીને, ગોપી બનીને કવિતામાં પરોવ્યો છે. કૃષ્ણ એવું વ્યક્તિત્વ કે કોઈ પુરુષને પણ તેની સાથે ગોપી થઈ જવાનું મન થાય. તમે ભગવાન શિવને જુઓ, તો તમને ભક્તિભાવ જાગશે, આદર આવશે, તમે નમી પણ પડશો. પણ તમને પાર્વતી થવાનું મન નહીં થાય. તમે રામને પૂજો. રઘુપતિ રાઘવ રાજા રામની ધૂન ગાવ. રામાયણ સાંભળો, પણ તમે સીતા થઈ જાવ એવું નહીં બને. બ્રહ્માને પૂજો તોય તમને સરસ્વતી થવાની ઇચ્છા નહીં થાય. હા, તમે એવું જરૂર ઇચ્છશો કે સરસ્વતીની કૃપા થાય અને તમે ખૂબ જ્ઞાની થાવ. તમે લક્ષ્મીની કામના પણ કરશો. પણ કોઈ દેવની પૂજા કરો અને તમને એની પ્રેમિકા થઈ જવાની ઇચ્છા થાય એવો દેવ તો માત્ર એક જ છે – કૃષ્ણ.

એનું કારણ છે, એમનામાં રહેલા તમામ ગુણો માનવસહજ છે. વધારે પડતા માનવીય છે. એ કાંકરા મારીને ગોપીઓની મટકીઓ તોડી નાખે છે. ગોપીઓ નાહવા જાય તો તેના વસ્ત્રો લઈને સંતાઈ જાય છે. કોકના ઘરમાં જઈને માખણની ચોરી કરી આવે છે. જશોદાના ઘરે અવારનવાર તેના નામની ફરિયાદો આવે છે, આ તમારા કાનાએ મારી ગાય દોહી લીધી. મારું માખણ ખાઈ ગયો. આજના સમયમાં કોઈ તળાવે નહાતી છોકરીઓના કપડાં સંતાડી જુઓ. એવા ટીપાશો કે જિંદગીભર કપડાં પહેરવાં જેવા નહીં રહો. પાણીની મટકી ભરીને લાવતી છોકરીને કાંકરા મારવાનું સાહસ કરી જુઓ, મટુડી ફૂટે એ પહેલાં તમારા હાથપગ ના તૂટે તો કહેજો. આજના સમયમાં મટુકી લઈને સરોવરે પાણી ભરવા જતી નારી જ ક્યાં જોવા મળે છે. કૃષ્ણનો સમય જુદો હતો. કૃષ્ણનું વ્યક્તિત્વ જુદું હતું. એ માયામાં હતા, પણ મોહમાં નહોતા. એ કામમાં હતા, પણ કામી નહોતા. એ સંસારમાં હતા, પણ સંસારસેવી નહોતા. એ તો સૌંદર્યનો ઉત્સવ કરનાર દેવ હતા. તેના નખરા પણ બધાને વહાલા લાગે. મીરાં એમને એમ જ નહીં રીઝાઈ હોય કૃષ્ણ પર. નરસિંહે જિંદગી ન્યોછાવર સાવ અમસ્તી નહીં કરી હોય. ભારતભરમાં મધ્યકાલીન સમયમાં કેટકેટલા ભક્તોએ કૃષ્ણને ગાયા. આજ પણ કવિઓ તેમનાં કાવ્યો રચતા થાકતા જ નથી. પ્રેમમાં થાક થોડો હોય? પરવીન શાકિર જેવી ઉમદા શાયર, મુસ્લિમ હોવા છતાં કૃષ્ણ વિશે આટલાં સરસ કાવ્યો લખે તેમાં કોઈ નવાઈ નથી. માત્ર પરવીન જ કેમ, અનેક મુસ્લિમ શાયરોએ કૃષ્ણ વિશે લખ્યું છે. કવિ રસખાન (સૈયદ ઈબ્રાહિમ) (૧૫૪૮-૧૬૨૮), સૈયદ મુર્તુઝા (૧૫૯૦-૧૬૫૨), ચાંદ કાજી (૧૬-૧૭મી સદી), અકબરના દરબારના નવ રત્નોમાંના એક અબ્દુલ રહીમ ખાન-એ-ખાના (૧૫૫૬-૧૬૨૭), ઉઝીર બેગ(૧૮૬૯), મિયાં નાઝીર અકબરાબાદી (૧૭૩૫-૧૮૩૦), મૌલાના હઝરત મોહાની (૧૮૭૮-૧૯૫૧) અને બીજા અનેક મુસ્લિમ અને સૂફી કવિઓએ શ્રીકૃષ્ણનું કવિતા દ્વારા ગાન કર્યું છે. કૃષ્ણના સહજ રંગો જ એવા છે કે એ દરેકને પોતાનો મિત્ર, પ્રેમી, માર્ગદર્શક લાગે છે. પછી પરવિન શાકિર જેવી દિવાની શાયરા કૃષ્ણને કવિતામાં કેમ ન ચાહે. પ્રેમ ધર્મ ક્યાં જુએ છે, પ્રેમ તો મર્મ જુએ છે. અને પરવિન શાકિર તો મર્મી શાયરા હતી. પાકિસ્તાન જેવા કટ્ટર મુસ્લિમ દેશમાં રહીને કૃષ્ણપ્રેમ કવિતામાં જાહેર મંચ પરથી દર્શાવવો એ નાનીસૂની વાત નહોતી. જ્યાં મહિલાઓને જ અનેક બંધનોનો સામનો કરવો પડતો હોય, ત્યાં આવી કવિતા લખવી એ મોટું સાહસ છે. આ સાહસ કરનાર શાયરા પરવિન શાકિર પોતાના સમયથી ઘણી આગળ જીવતી હતી. એવું કહેવાય છે કે પરવિન કવિતા લખતી અને કવિતા જેવું જ જીવતી. તેની કવિતામાં વિદ્રોહનો અને પ્રણયનો સૂર સરખેભાગે ઘૂંટાય છે. કદાચ એટલા માટે જ બશીર બદ્રએ તેને ‘પૂરી ઔરત કી પહલી ગઝલ’ કહીને ઓળખાવી.

લોગઆઉટ

મૈં સચ કહૂંગી મગર ફિર ભી હાર જાઉંગી,
વો જૂઠ બોલેગા ઔર લાજવાબ કર દેગા.

– પરવિન શાકિર

ન રસ્તાની, ન દુનિયાની કશાની નોંધ ના લીધી

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 
લોગઇન

ન રસ્તાની, ન દુનિયાની, કશાની નોંધ ના લીધી,
અમે નીકળ્યા ઘરેથી તો હવાની નોંધ ના લીધી.

અમારા હાથ સમજ્યા છે સદાયે કર્મની ભાષા,
દુઆ ના સાંભળી કે બદદુઆની નોંધ ના લીધી.

કશોયે અર્થ તેથી ના સર્યો મ્હેફિલમાં રોકાઈ,
તમે સાકીને ના જોયો, સુરાની નોંધ ના લીધી.

શરૂમાં એમ લાગ્યું, હોય જાણે ગુપ્ત સમજૂતી,
બધાએ એકસરખી આયનાની નોંધ ના લીધી.

કસબ સમજી શક્યું બાળક તો એની નોંધ લીધી મેં,
સભામાં બેસનારા ખેરખાંની નોંધ ના લીધી.

- નીરવ વ્યાસ

બેફકરાઈ એ સર્જકનો એક મહત્ત્વનો ગુણ છે. તે જ્યારે કવિતામાં વણાઈને આવે છે ત્યારે વધારે સારો લાગે છે. પણ આ જ બેફકરાઈ જ્યારે કવિ જીવનમાં બતાવે તો લોકોને જરાય ગમતી નથી. લોકો તેને લઘરો કહે છે. ઘણા ધૂની અને લઘરા માણસોને તો વળી અમુક લોકો શું કવિવેડા કરે છે, એમ કહે. જ્યારે પણ કલાકાર આગળના જગતનું જોતો હોય, આગળના જગતનું વિચારતો હોય ત્યારે તેને વર્તમાન દુનિયામાં ફાવતું નથી. તે પોતાના સર્જન દ્વારા બંડ પોકારે છે. પોતાના જીવનમાં ઊભી થયેલી હાડમારી, મનમાં ઊભા થતા પ્રશ્નો અને ગડમથલોને તે કલામાં વ્યક્ત કરે છે. જગત પ્રત્યે બેફિકર થઈ જાય છે. ગાલિબે બેફકરાઈ દાખવી, તો જગતે તેમને જીવતેજીવત ખાસ ગણ્યા જ નહીં. મર્યા પછી આખું જગત તેમને ઉર્દૂના મહાન શાયર તરીકે ઓળખે છે. મરીઝે પણ જિંદગીમાં બેદરકારી દાખવી, તે જીવતા હતા ત્યાં સુધી દુનિયાએ તેમને પણ કંઈ વિશેષ ગણ્યા નહીં. આજે તે ગુજરાતી ગઝલની શાન છે.

નીરવ વ્યાસની ગઝલમાં જિંદગી પ્રત્યેની, જગત પ્રત્યેની અને જાત પ્રત્યેની આવી જ બેદરકારી દેખાય છે. એ તો રસ્તાની, દુનિયાની કે કશાની નોંધ રાખતા નથી. કવિ એવી નોંધમાં પડે ય નહીં ને... એ તો હૃદયમાં ઊભરાતી મસ્તીના મોજાં પર તરે... આત્માના અજવાળે બેસે અને તેમાંથી પ્રાપ્ત થતા નેહનું નાણું ખર્ચે. એને દુનિયાના નાણાંની તમા ઓછી હોય? મકરન્દ દવેએ કહ્યું છે તેમ, ‘નોટ ને સિક્કા નાખ નદીમાં ધૂળિયે મારગ ચાલ,’ અને આ ધૂળિયો મારગ એટલે જ માંહ્યલાએ ચીંધેલો મારગ. આંતરમનની કેડી પર ચાલતી વખતે જગતની નોંધ થોડી રાખ્યા કરવાની હોય? કવિ તો શ્વાસ લેતી વખતે હવાની પણ નોંધ ન લે.

ઉદ્યમેન હી સિદ્યન્તિ કાર્યાણીની વાત તો આપણે બધા જાણીએ છીએ. પરિશ્રમ કર્યા વિના સિંહના મોઢામાં પણ હરણ આવીને પડતાં નથી. મહેનત તો એનેય કરવી પડે છે. કોઈ આપણી માટે દુઆ કે બદદુઆ કરે તેનાથી શું ફેર પડવાનો? જો આપણા હાથને પુરુષાર્થની ભાષા આવડતી હોય તો પ્રારબ્ધનાં બંધ પરબીડિયાની તમા શું કામ રાખવી? તૈયાર પરબીડિયું આવી ગયું તોય એને ખોલવાની મહેનત તો તમારે કરવી જ પડે.

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ એક સરસ દુહો કહેલો. તેનો ભાવાર્થ કંઈક એવો હતો કે જો તમે યુવાનીમાં ઘોડી ના પલાણી, કોઈ યુવતીના પ્રેમમાં ન પડ્યા અને સંગ્રામમાં લડ્યા નહીં તો એવી યુવાનીમાં ધૂળ પડી. નીરવ વ્યાસ કંઈક જુદી વાત કરે છે. તે કહે છે કે જો તમે મહેફિલમાં ગયા અને સાકી અર્થાત્ શરાબ પિરસનારને ન જોયો, અને પિરસાતી શરાબની નોંધ શુદ્ધા ન લીધી તો મહેફિલમાં ગયાનો કોઈ અર્થ નથી. પણ કવિ અહીં પેલી બોતલવાળી શરાબની વાત નથી કરતા. અને મહેફિલ એટલે ચાર મિત્રો મળીને ગોઠવેલી પાર્ટી નહીં. આ તો જગત નામની મહામહેફિલની વાત છે. તમે દુનિયાના ડાયરામાં આવ્યા છો, અને કાનમાં પૂમડાં ભરાવી અને આંખે પાટા બાંધીને બેસી જાવ તો એનો કોઈ અર્થ નથી. નહીંતર કિરણ ચૌહાણે કહ્યું છે તેવું થાય,

‘ઘણું જીવે છતાં પણ કોઈ નક્કર કામ ના આપે,
ઘણા આવીને ચાલ્યા જાય છે ફોટા પડાવીને.’

અમુક માણસો સો-સો વરસ જીવે પણ તે ખરેખર જગતમાં છ સારી ક્ષણ પણ જીવ્યા નથી હોતા. એ જગતમાં આવે છે, ફોટા પડાવે છે અને ચાલ્યા જાય છે. મકરંદ મૂસળેનો એક સરસ શેર યાદ આવે છે.

‘મારા ડાબા અંગને જમણું કહે છે,
તું તો કહે છે આયનો સાચું કહે છે.’

જે અરીસો આપણા ડાબા અંગને જમણા તરીકે દર્શાવતો હોય એવા અરીસાની નોંધ લેવાની હોય? નીરવ વ્યાસે મકરંદ મુસળેએ કહેલા શેરને જુદી રીતે લાપરવાહીથી વ્યક્ત કર્યો. અહીં તો વળી ગુપ્ત સમજૂતી થઈ છે આયનાની નોંધ ન લેવાની. વળી એક વ્યક્તિએ નહીં, કોઈએ નોંધ ન લીધી. અથવા તો એમ પણ કહી શકાય કે બધાએ અલગ અલગ નોંધ લીધી, એક સરખી ન લીધી.

એક સાચા કવિને મન મહત્ત્વનું એ જ છે કે તેની કવિતાનો મર્મ કોઈક પામે. સભામાં બેસનાર ખેરખાં હોય તોય જો કવિતાના મર્મને ન સમજે તો નકામું. વળી એ જ સભામાં કોઈ નાનકડું બાળક હોય અને કવિતા પર ઝૂમી ઊઠે તો ભયોભયો.

લોગઆઉટ

એના ઘરથી નીકળ્યાની નોંધ તો લીધી હશે,
આપણે સામે મળ્યાની નોંધ તો લીધી હશે !

જાત સુધી ના જવાયું આપણાથી પણ ‘સુધીર’,
ડેલીથી પાછા વળ્યાની નોંધ તો લીધી હશે !

– સુધીર પટેલ

જાય ખાલી હાથ તે પેલો સિકંદર હું નહીં

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 
લોગઇનઃ

જે કહ્યું માને વિધાતાનું એ મુકદ્દર હું નહીં,
આટલો વૈભવ છતાં ખારો સમંદર હું નહીં
મેં મુકદ્દરથી ઘણુંયે મેળવ્યું ’મેહુલ’ અહીં
જાય ખાલી હાથ તે પેલો સિકંદર હું નહીં

— સુરેન ઠાકર ‘મેહુલ’

સુરેન ઠાકર, ‘મેહુલ’ એટલે લોકસાહિત્ય, સુગમસંગીત, ડાયરા અને મુશાયરાના માહોલમાં ગૂંજતો અવાજ. શ્રોતાઓને પોતાના શબ્દોની સરવાણીમાં ગૂંથીને ગુલમહોર બનાવતો સંચાલક. કવિ સુરેશ દલાલે તેમને મેઘાણી, મકરંદ દવે અને વેણીભાઈ પુરોહિતનું મિશ્રણ કહ્યા હતા. મેઘાણીએ વર્ષો સુધી પુષ્કળ મહેનત કરીને લોકસાહિત્ય ખોળ્યું અને ખેડ્યું છે. એવા લોકસાહિત્યનું જ્ઞાન સુરેન ઠાકર મેહુલની જીભે હરહંમેશ રમતું રહેતું. સંચાલનમાં લોકસાહિત્યના દુહા આવી જાય, તો ક્યારેક અચાનક સંસ્કૃતનો કોઈ અદભુત શ્લોક સરી પડે, શ્રોતા હજી એ શ્લોકની મસ્તીમાંથી બહાર આવે ન આવે ત્યાં તો કોઈ અંગ્રેજી કવિની મનભાવન પંક્તિથી તેમને ફરી આંજી દે. મધુર વાણીની ઉજાણી હરહંમેશ તેઓ કરતા રહેતા. આવા મંચ અને મોભાના માણસ કવિ-સંચાલક શ્રી સુરેન ઠાકર મેહુલે જીવનના આઠમા દાયકે વિદાય લીધી.

આપણે ત્યાં કહેવાયું છે કે શું લાવ્યા હતા ને શું લઈ જવાના? ખાલી હાથે આવ્યા, ને ખાલી હાથે જવાના. પછી આ વાતને સાબિત કરવા માટે સિકંદરનો દાખલો પણ અપાય. પણ સુરેન ઠાકરે તેનો સણસણતો જવાબ આપ્યો છે. એ પોતાની ખુમારીને કેવી રીતે વ્યક્ત કરે છે એ તો જુઓ. ભાગ્યને વિધાતા ઘડે છે એ વાત આપણે સૌ જાણીએ છીએ, પણ આ કવિને ક્યાં ભાગ્યના પડીકામાં બંધાઈને રહેવું છે. એ તો નિજની મસ્તીમાં મ્હાલતો ને નિજને માણતો માણીગર હતો. આપણે જગતને જાણવામાં જાતને માણી જ નથી શકતા. આ કવિ તો જગત અને જાત બંનેને માણનાર હતો, એટલા માટે જ તો તેણે કહ્યું કે હું એવું મુકદ્દર નથી કે વિધાતાનું માનું. અને કવિઓ આમ પણ ક્યાં કોઈનું માને છે! એ તો પોતે પોતાનું ભાગ્ય લખતા હોય છે. કવિની દરેક કવિતા એક રીતે એનું ભાગ્ય જ હોય છે. એ સમયની નદીમાં પોતાનું સર્જન તરતું મૂકી દે છે.

વૈભવ હોય ત્યાં વામણાપણું પણ હોવાનું. દરિયો આટલો મોટો છે, પણ એની સાથે ખારાશ પણ છે. પણ આ કવિ તો દરિયા જેટલી દિવ્યતા ધરાવે છે છતાં ક્યાંય ખારાશ નથી. શબ્દના સર્જનહારાને તો ખારાશ પાલવે પણ નહીં. એ તો જગતમાંથી સાંપડેલા ખારા અનુભવોને પોતાનાં સર્જનોમાં પરોવીને મીઠાં બનાવી દે. એટલા માટે જ દુઃખમાંથી જન્મતી કવિતા પણ સાંભળનારને તો સુખ જ આપે છે. દુઃખી થવાનું પણ એક સુખ હોય છે. ઘણા પાસે એટલું બધું સુખ હોય છે કે તેમને દુઃખી થવાનું અહોભાગ્ય જ નથી મળતું. જીવનભર દુઃખ ન જોનાર સિદ્ધાર્થ નામના એક માણસે મૃત્યુ જોયું, વૃદ્ધાવસ્થા જોઈ, બીમારી જોઈ, એને જાતની અને જગતની નશ્વરતા સમજાઈ ગઈ. સિદ્ધાર્થ નામનો રાજકુમાર ભગવાન બુદ્ધ થઈ ગયો. ઘણી વાર પીડા પંડને ઊગારી લે છે. સિદ્ધાર્થ આ બધું જોઈને પીડાયો ન હોત, વલોવાયો ન હોત તો આપણને ભગવાન બુદ્ધ ક્યાંથી મળત? એ વૈભવમાં રહ્યા, પણ વૈભવના રહ્યા નહીં. આપણા જેવા સામાન્ય માણસ વૈભવમાં નથી હોતા છતાં વૈભવના થવા મથ્યા કરીએ છીએ, અને આમાં ને આમાં જિંદગીભર મનમાં ખારાશ ભેગી થયા કરે છે. દરિયાની ભવ્યતાના પાયામાં જ એની ખારાશ છે. એની પાસે વધારે છે એટલા માટે ખારાશ છે. નાનું તળાવ ખારું હોવાની સંભાવના ઓછી છે. કેમ કે તેનામાં ખારાશ આવે ત્યાં સુધી તો તેનું પાણી સુકાઈ ચૂક્યું હોય છે. વરસાદમાં ફરી એ પોતાને છલકાવે છે અને મીઠાશથી બધાને મોહી લે છે. દરિયામાં એ મીઠાશ નથી. વધારે હોવાને લીધે જ તેને ખારાશ વહોરવી પડી છે.

આપણા કવિ સુરેન ઠાકરે દરિયા જેવું હૃદય રાખ્યું, પણ ખારાશ ન રાખી. વૈભવ રાખ્યો, પણ વામણાપણું આવવા ન દીધું. સંચાલક, કવિ અને વક્તા તરીકેની આટલી સફળતા પછી પણ તેમના હૃદયમાં અભિમાનની ખારાશ આવી નહોતી. તેમના શબ્દોનો દરિયો તો મીઠાં મોજાંઓથી છલકાતો હતો. આવી મીઠાશથી છલકાતો સર્જક જગતમાંથી ખાલી હાથ જાય એવું સંભવ જ નથી. કેટકેટલા ચાહકોનો પ્રેમ પામતો ગયો, વિદ્યાર્થીઓનું વ્હાલ લેતો ગયો. વર્ષો સુધી પ્રિન્સિપાલ તરીકે તેમણે અનેક વિદ્યાર્થીઓને ભણાવીને ગુજરાતી ભાષાનો ચટકો લગાડ્યો હતો. આવો સર્જક ખાલી હાથે જાય એ વાતમાં માલ નથી. ગિરા ગુર્જરીને પોતાના શબ્દથી અજવાળનાર આ સર્જકને તેમના એક સરસ મુક્તથી વંદન કરીએ.

લોગઆઉટઃ

જે મસ્તી હોય આંખોમાં સુરાલયમાં નથી હોતી
અમીરી કોઈ અંતરની મહાલયમાં નથી હોતી
શીતળતા પામવાને માનવી તું દોટ કાં મૂકે?
જે માની ગોદમાં છે એ હિમાલયમાં નથી હોતી

– સુરેન ઠાકર મેહુલ

કબરો ઉઘાડી જોયું તો ઇન્સાન નીકળ્યા

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 
લોગઇનઃ

ના હિન્દુ નીકળ્યા, ન મુસલમાન નીકળ્યા;
કબરો ઉઘાડી જોયું તો ઇન્સાન નીકળ્યા.

સહેલાઈથી ન પ્રેમનાં અરમાન નીકળ્યાં,
જો નીકળ્યાં તો સાથ લઈ જાન નીકળ્યાં.

તારો ખુદા કે નીવડ્યાં બિન્દુય મોતીઓ,
મારાં કરમ કે અશ્રુઓ તોફાન નીકળ્યાં!

એ રંગ જેને જીવ સમા જાળવ્યા હતા,
એ રંગ એક રાતના મ્હેમાન નીકળ્યા.

મનમેળ કાજ આમ તો કીધા હતા કરાર,
કિન્તુ કરાર ક્લેશનાં મેદાન નીકળ્યાં.

કરતા હતા પહાડનો દાવો પલાશ પણ,
આવી જો પાનખર તો ખર્યાં પાન નીકળ્યાં.

હું મારા શ્વાસ જેમને સમજી રહ્યો હતો,
‘ઘાયલ’ એ શ્વાસ મોતનાં ફરમાન નીકળ્યાં.

– અમૃત ‘ઘાયલ’

વર્ષો પહેલાંની વાત છે. ત્યારે હિન્દી-ઉર્દૂના મુખ્ય મુશાયરા પહેલા એક ફિલબદી મુશાયરો થતો. તેમાં એક શેરનો મિસરો દરેક શાયરને આપવામાં આવતો અને એ મિસરાને આધારે શાયરે બીજી પંક્તિ લખવાની રહેતી. સૌથી સારો શેર લખનાર શાયરનું એ દિવસે ખાસ સન્માન કરવામાં આવતું. એક વખત લખનઉમાં આવો મુશાયરો યોજાયો. દેશભરના જાણ્યા-અજાણ્યા શાયરો ત્યાં પધાર્યા. બધાને આ ફિલબંદી મુશાયરામાં કઈ પંક્તિ આપવામાં આવશે તેની ખાસ ઇંતેજારી હતી. બધાને એક મિસરો આપવામાં આવ્યો, ‘લોગ વો કાફિર હૈ જો કાયલ નહીં ઇસ્લામ કે’ આ મિસરાનો સ્પષ્ટ અર્થ એવો હતો કે જે લોકો ઇસ્લામમાં ન માનતા હોય કે કાફિર અથવા તો નાસ્તિક છે. મિસરો સાંભળીને મુશાયરામાં ભાગ લેનાર શાયરોના કપાળે ચિંતાની રેખાઓ ઊપસી આવી. આ પંક્તિને પૂરી કરવામાં વાદવિવાદ થવાની સંભાવના હતી. તેમાં વળી પંડિત બ્રજ નારાયણ ‘ચકબસ્ત’ નામે હિન્દુ શાયર પણ હતા. એટલે સાંજે જ્યારે મુશાયરો શરૂ થયો ત્યારે દરેકની નજર તેમના પર હતી કે ચકબસ્ત શું કહેશે? મિસરામાં આપેલી પંક્તિની વિરોધી પંક્તિ લખશે કે તેને સમર્થન આપશે?

પણ જ્યારે પંડિત બ્રજ નારાયણ ચકબસ્તે પોતાનો શેર રજૂ કર્યો ત્યારે મંચ પર બેઠેલા બધા શાયરોની સાથે સાથે શ્રોતાગણમાં બેઠેલા તમામ શ્રોતાઓ પણ વાહવાહ પોકારી ઊઠ્યા ને તાળીઓના ગડગડાટથી હોલ ભરાઈ ગયો. એ દિવસે તેમના શેરને શ્રેષ્ઠ ગણવામાં આવ્યો, એટલું જ નહીં, પણ હિન્દુ-મુસ્લીમ બધાએ મળીને તેમનું ખાસ સન્માન પણ કર્યું. તેમણે જે શેર કહ્યો, તેમાં તેમને આપવામાં આવેલી પંક્તિને તેમણે એક નવો વળાંક આપી દીધો. એ શેર કંઈક આવો હતો-

‘લામ’ કે માનિંદ હૈ ગેસૂ મેરે ઘનશ્યામ કે,
લોગ વો કાફિર હૈ જો કાયલ નહીં ઈસ ‘લામ’ કે.

ઉર્દૂમાં જ્યારે ‘લામ’ લખવામાં આવે ત્યારે તેનો આકાર વાંકડિયા વાળની લટ જેવો બને છે. એટલે તેને ધ્યાનમાં રાખીને શાયરે લખ્યું કે મારા પ્રભુ ઘનશ્યામ અર્થાત કૃષ્ણના વાળનો આકાર ઉર્દૂના અક્ષર ‘લામ’ જેવો છે. જે લોકોને આ વાતમાં વિશ્વાસ ન હોય તે નાસ્તિક છે. એક નાજુક અને વિવાદ ઊભો કરી શકે તેવી વાતને પણ એક કુશળ શાયરે કેવી સરળતાથી વાળી લીધી.

ઘાયલની ગઝલના પ્રથમ શેર પરથી આખો પ્રસંગ યાદ આવી ગયો. આપણે હિન્દુ-મુસ્લિમ-શીખ-ઈસાઈ જેવા ધર્મના વાડામાં કેદ રહીને જગતને જોવા મથીએ છીએ. આપણી આંખ પર ધર્મના ચશ્માં ચડાવીને જગતને જોવાનું બંધ કરીશું તો પણ ઘણું બધું દીવા જેમ સ્પષ્ટ થઈ જશે. ઘાયલ જેવા શાયર ગઝલની બે પંક્તિમાં ઘણી મોટી વાત કરી દે છે. કોઈ પણ કાવ્યનું રસદર્શન કવિતાના ખરા અર્થને સીમિત કરે છે. ઓશોએ એક વખત કહેલું, સત્ય જ્યારે વ્યક્ત થાય છે ત્યારે તે નેવું ટકા જેટલું નાશ પામ્યું હોય છે. કવિતાનો જે આનંદ હૃદયમાં ઊભરાય છે તે તમે વ્યક્ત કરવા જાવ છો ત્યારે તે ભાષામાં બંધાઈને બહાર આવે છે, એટલે તે પૂરો વ્યક્ત નથી થઈ શકતો. ભાષા વિશેષતા છે અને મર્યાદા પણ. અનુભવવું અને કહેવું બંને અલગ વાત છે. દરેક કવિતાનો આનંદ શ્રોતાએ શ્રોતાએ જુદો હોય છે. ઘાયલના શબ્દોમાં કહીએ તો એનો ખરો આનંદ તો ‘રસના ઘોયા’ જ જાણે. આગળના શેર શ્રોતાઓની અનુભૂતિને અર્પણ કરી, ઘાયલની જ પાળિયા બેઠા કરી શકે તેવી ચાર પંક્તિઓ સાથે લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટઃ

અમૃતથી હોઠ સહુના એઠા કરી શકું છું,
મૃત્યુના હાથ પળમાં હેઠા કરી શકું છું;
આ મારી શાયરી તો સંજીવની છે ‘ઘાયલ’
શાયર છું, પાળિયાને બેઠા કરી શકું છું.

— અમૃત ઘાયલ


તમારું એક સ્મિત કોઈકની જિંદગી બચાવી શકે છે!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 
લોગઇનઃ

દસ કે વધુ વર્ષ પહેલાં
એક પુરુષે મારી સામે સ્મિત કર્યું,
ત્યારે મને કશી જ ગમ ન પડીઃ
માત્ર તેના સ્મિતનું સૌજન્ય અનુભવાયું.

એ પુરુષનું શું થયું એની મને જાણ નથીઃ
પણ હજી ટકી રહ્યું છે એ સ્મિતઃ
એને ભૂલી નથી શકતી એટલું જ નહીં,
જેમ એનો વધુ વિચાર કરું છું એમ એ વધુ નિકટ લાગે છે.

એના માટે મેં લખ્યાં છે ઘણાં પ્રેમગીતો,
ઘણી યે પરિસ્થિતિમાં એને વણી લીધો છે;
કેટલાકે વેદનાને જોવા પ્રયત્ન કર્યો છે,
કેટલાકે હર્ષને.

વેદના પણ ઠીક છે અને હર્ષ પણઃ
એ બધાથી ૫૨ એક જ વસ્તુ રહે છે – પેલું સ્મિત,
એ સ્મિત કરનાર માણસ મને હજી મળ્યો નથી
પણ એના સ્મિતના સૌજન્ય માટે હું કૃતજ્ઞ છું.

– હ્યૂ શીલ (ચીની ભાષા) – અનુ. હરીન્દ્ર દવે

થોડાં વર્ષો પહેલાં એક વાર્તા વાંચેલી. તેની કથા કંઈક આવી હતી.

એક માણસ જિંદગીથી ખૂબ કંટાળી ગયો હતો. પ્રેમ, સંબંધો, પૈસો, નોકરી બધામાં ખૂવાર થઈને હતાશાના દરિયામાં ગરકાવ થઈ ગયેલો. છતાં હિંમત ન હાર્યો. સતત જિંદગી સાથે લડ્યો. ટક્કર આપી. પણ એક દિવસે તેના આત્મવિશ્વાસે તેનો હાથ છોડ્યો. તે પડી ભાંગ્યો. વિચાર્યું કે હવે ક્યાંક જઈને પડતું મેલું. જીવનનો કોઈ અર્થ નથી. પણ આ માણસ સાવ એમ હિંમત હારી જાય તેમ નહોતો. તેણે છેલ્લી આશારૂપે પોતાની જાત સાથે એક શરત મૂકી. જો માર્ગમાં એક પણ માણસ પ્રેમથી સ્મિત આપશે તો હું મરવાનો વિચાર માંડી વાળીશ. એ માણસ ઘરેથી નીકળ્યો પછી તેનું શું થયું તેના વિશે લેખકે કશું નથી કહ્યું, તેની સામે કોઈએ સ્મિત કર્યું કે નહીં એ પણ નથી જણાવ્યું. લેખક માત્ર એટલો પ્રશ્ન મૂકીને અટકી ગયા કે એ મરવા નીકળેલ માણસ તમને તો ક્યાંક નહોતો મળ્યોને? શું તમે રસ્તામાં મળેલા એ અજાણ્યા માણસને સ્મિત આપ્યું હતું?

આ માત્ર વાર્તા નથી. માનવસ્વભાવની એક નરી હકીકત છે. આપણે હંમેશાં સોગિયું મોઢું લઈને ફરનારા માણસો છીએ. રૂપિયાની કે કોઈ વસ્તુની મદદની વાત તો દૂર છે, કોઈને પ્રેમથી સ્મિત આપવામાં પણ સત્તર વખત વિચારીએ છીએ. આપવાની વાત આવે ત્યારે તરત મન પાછું પડે. ગુજરાતીમાં તો એક જોક બહુ જાણીતો છે. એક માણસ બીજા માણસને ગાળ આપતો હતો, ગાળ ખાનારના મિત્રએ તેને કહ્યું અલા પેલો તને ક્યારનો ગાળ આપે છે ને તું કંઈ બોલતો નથી. તરત પેલો મિત્ર બોલ્યો, આપે જ છેને, લઈ તો નથી જતો ને! જોકે ઉત્તરપ્રદેશનું લખનૌ શહેર સ્મિતના પ્રતીક જેવું છે. ત્યાં તો રીતસર પાટિયાં માર્યાં હોય, “મુશ્કુરાઈએ, આપ લખનૌ મેં હૈ.”

શક્ય છે તમારું સ્મિત કોઈની નિરાશામાં આશાનો સંચાર કરે. એના તૂટેલા જીવનને ટાંકો ભરી આપે. એની ફાટી ગયેલી જિંદગીને સીવવામાં મદદ મળી જાય.

એક નાનું સ્મિત પણ જીવનમાં કેટલો મોટો ભાગ ભજવી શકે તેની વાત ચીની ભાષાની કવયિત્રી હ્યુ શીલે ખૂબ સરસ રીતે કરી છે. દસેક વર્ષ પહેલાં એક અજાણ્યા માણસે તેમની સામે સ્મિત કરેલું. એ પછી તો એ માણસ જીવનમાં ક્યારેય મળ્યો જ નથી. માત્ર તેના સ્મિતની સુગંધ હૃદયમાં સચવાઈ રહી છે. આ સુગંધે કવયિત્રીને જીવનભર મઘમઘતા રાખ્યાં. ઘણી વાર કોઈ અજાણ્યાએ કરેલા સ્મિતની એક છબી મનમાં એવી કંડારાઈ જાય કે યોસેફ મેકવાનની પંક્તિ જેવું થાય,

મનમાં કેવી ક્ષણ ઊગી ગઈ,
ચકલી આખું આભ ચૂગી ગઈ!

કવયિત્રી હ્યુ શીલના મનમાં પણ કદાચ આવું જ થયું હશે. તેમનું ચકલી જેવું નાનું હૃદય સંભાવનાઓના આખા આભને ચણી ગયું હશે. એક અજાણ્યા માણસે કરેલું સ્મિત તેમના હૃદયમાં એવું ટક્યું કે ક્યારેય ભૂલાયું નહીં. એ માણસ કોણ હતો એની તેમને જરાકે ખબર નહોતી. છતાં જીવનભર એ હૃદયની નજીક લાગ્યો. કવયિત્રીએ તેનાં પ્રેમગીતો લખ્યાં. લોકોએ તો તેમાં કવયિત્રીની વેદના જોઈ, કોઈકે આનંદ પણ જોયો. પણ એ બધામાં શિરમોર તો પેલું સ્મિત જ હતું.

શરૂમાં કરેલી વાર્તા યાદ કરાવીને ફરી કહું શક્ય છે પેલો મરવા નીકળેલો માણસ તમને પણ રસ્તામાં મળી જાય, માટે માટે મુશ્કુરાતે રહીએ.

લોગઆઉટઃ

રૂદનને ભૂલવાની રીત દેતા જાઓ તો સારું,
તમારું આ મધૂરું સ્મિત દેતા જાઓ તો સારું.

— બરકત વિરાણી બેફામ

પંખી પાછું પીંજરામાં ભરાઈ ગયું!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 
લોગઇનઃ

પિંજરાનું બારણું ખોલીને
પંખીને કહેવામાં આવ્યું,
‘હવે તું મુક્ત છે.’
પંખીએ બહાર નીકળીને
માણસ સામે જોયું-
અને
પાછું પિંજરામાં ભરાઈ ગયું.

— હર્ષદ ત્રિવેદી

દરેક માણસ પાસે પોતપોતાનું પાંજરું છે, જેમાં તે પોતાના અસ્તિત્વના પંખીને પૂરી રાખે છે. એ પોતે જ પોતાને પીંજરાની ટ્રેનિંગ આપે છે અને પૂરી ટ્રેનિંગ મળી જાય પછી પીંજરું ખોલે છે. પછી પીંજરું ખૂલ્લું હોવા છતાં પણ અસ્તિત્વનું પંખી ઊડી શકતું નથી.

સરકસના હાથીની કહાણી જાણવા જેવી હોય છે. આપણને પ્રશ્ન થાય કે આટલો મોટો હાથી એક નાનકડા લાકડાના ખીલા સાથે બંધાઈને કઈ રીતે રહેતો હશે? એ ધારે તો પળમાં એને તોડીને જઈ શકે. પણ તે નથી જતો. હાથી તેના બંધનથી ટેવાઈ ગયો હોય છે. કારણ કે તેને આ બંધનની ટ્રેનિંગ બાળપણથી અપાય છે. તે જ્યારે સાવ નાનું મદનિયું હોય ત્યારે તેને પકડીને એક મજબૂત ખીલા સાથે બાંધી દેવામાં આવે છે. તે છૂટવા માટે ખૂબ હવાતિયાં મારે છે, જીવ ઉપર આવી જાય છે, પણ તે નથી છૂટી શકતું. રોજરોજના હાવા હવાતિયાંથી થાકી-હારીને આખરે તે ખીલો સ્વીકારી લે છે. તે મદનિયું અલમસ્ત મહાકાય હાથી થયા પછી પણ પેલા ખીલા વિશેની તેની ગ્રંથિ એટલી મજબૂત થઈ ગઈ હોય છે કે તે ખીલો તોડવાનો પ્રયત્ન જ નથી કરતો. લાકડા કે લોઢાના ખીલા કરતા મનમાં ખોડાતા ખીલા ઘણા મજબૂત હોય છે.

આપણે પણ કોઈ અલૌકિક સરકસના હાથીઓ છીએ. પોતપોતાના પૂર્વગ્રહના ખીલે બંધાઈને બેઠાં છીએ. આપણે એવું માની બેઠા છીએ કે આ ખીલો મારાથી ક્યારેય નહીં છૂટે, તેથી આપણે તેનાથી છૂટવા પ્રયત્ન પણ નથી કરતા. આપણે ખીલાને જ આપણું સરનામું માની લીધું છે. પૂર્વગ્રહના પોલા ભોંયરામાં કેદ થવાનું આપણને એટલું મીઠું લાગે છે કે આશાના આકાશમાં ઊડતા ભય લાગે છે.

હર્ષદ ત્રિવેદીએ એક નાનકડી કવિતામાં બહુ મોટી વાત કરી છે. આ વાત માત્ર પાંજરામાં પૂરાયેલા પંખીની નહીં, મારી, તમારી ને બધાની છે. જરા ઊંડાણથી વિચારો તો ખરા, તમે પણ કોઈ ને કોઈ પૂર્વાગ્રહ, હઠાગ્રહ કે દુરાગ્રહના પાંજરામાં કેદ છો કે નહીં? બીજા સાચા હોવા છતાં પણ પોતે જ સાચા હોવાનો ભ્રમ થાય છે કે નહીં? તમે જ તમને મુક્ત કરવા મથો છો, ઉડાડવા મથો છો, પણ પછી તમે તમારાથી જ ડરીને પાછા તમારા ધારેલા કે અણધારેલા પીંજરામાં કેદ થઈ જાવ છો. તમે જ તમારું પીંજરું છો, તમે જ તમારી મુક્તિ છો, તમે જ તમારો ભય છો અને તમે જ તમારું આકાશ છો. તમે ચાહો તો ચોક્કસ ઊડી શકો, પણ અમુક માન્યતાઓના દોરાથી તમે તમારી પાંખો સીવી લીધી છે. એ દોરાના ટાંકા તોડવામાં તમને ખૂબ પીડા થાય છે, તમે મુક્ત નથી થઈ શકતા. પીડા સહન નથી થતી. પણ એક વાર પ્રયત્ન કરો પછી આકાશ ક્યાંય આઘું નથી.

આ વાત આંતરિક મનોસ્થિતિની છે એટલી જ બાહ્યજગતને પણ લાગુ પડે છે. એક માણસ બીજા પ્રત્યે કેટલો દુર્જન હોઈ શકે તેની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે. પગ કાપીને રસ્તા આપવા, પાંખ કાપીને આકાશ આપવું કે આંખો ફોડીને સુંદર દૃશ્યો આપવા જેવી ઘટનાઓ ઘણી બધી બનતી હોય છે. આવી સ્થિતિમાં પગ અને રસ્તાઓ, પાંખો અને આકાશ કે આંખો અને સુંદર દૃશ્યો તો માત્ર પ્રતીકો હોય છે. મૂળ વાત તો વ્યથાની હોય છે. હર્ષદ ત્રિવેદીની આ નાનકડી કવિતામાં મોટી વ્યથા છે. તેમાં માણસ અને પંખીની વાત છે, જીવ અને જગતની વાત છે, બંધન અને મુક્તિની વાત છે, ભય અને ભયાનકતાની વાત છે અને બીજું ઘણું જડી જાય તેમ છે.

હર્ષદ ત્રિવેદીની આ અદ્ભુત કવિતા વિશે વિચારતા સહજપણે અશોક વાજપેયીની એક અદ્ભુત કવિતા યાદ આવી જાય.

લોગઆઉટઃ

તેઓ એક પીંજરું લાવશે
અદૃશ્ય
પણ તેને છોડીને પછીથી
ઊડી નહીં શકાય.

તેઓ વચન આપશે આકાશનું
તેઓ ઉલ્લેખ કરશે તેની
અસીમ ભૂરાશનો
પણ તેઓ લાવશે પીંજરું.

પછી તેઓ હળવેથી સમજાવશે
કે આકાશમાં જતાં પહેલાં
પીંજરાનો અભ્યાસ જરૂરી છે.

પછી તેઓ કહેશે કે આકાશમાં ખૂબ જોખમ છે
કે ક્યાંય નથી આકાશ
કે આકાશ પણ અંતે તો પીંજરું છે.

પછી તેઓ પીંજરામાં
તમને છોડીને
આકાશમાં
અદૃશ્ય થઈ જશે.

— અશોક વાજપેયી