નજર સામે જ ખોટું થાય તો પણ બોલવાનું નૈં

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઈનઃ

નજર સામે જ ખોટું થાય તો પણ બોલવાનું નૈં, ભલે તારાથી ના સ્હેવાય તો પણ બોલવાનું નૈં.

અહીં ઊભી બજારે કોઈ ખેંચે દ્રૌપદીનાં ચીર, દશા તારાથી ના જોવાય તો પણ બોલવાનું નહીં.

લડે છે ગામ વચ્ચે બે વિરોધી આખલા અલમસ્ત, છડેચોકે અહમ ટકરાય તો પણ બોલવાનું નૈં.

ગુલામી ઘર કરી ગઈ છે બધાની વારસાઈમાં, ફરીથી દેશ આ લૂંટાય તો પણ બોલવાનું નૈં.

દલાલી થાય છે તાજી કળીઓની-ફૂલોની રોજ, ચમનની લાગણી દુભાય તો પણ બોલવાનું નૈં.

જગતના જીવતા તીરથ સમાં માબાપ દુઃખી છે, ને પથ્થર ગોખલે પૂજાય તો પણ બોલવાનું નૈં.

સફર સાગરની ખેડો તો સહન કરવાં પડે વિઘ્નો, લહર છાતી ઉપર અથડાય તો પણ બોલવાનું નૈં.

- રાકેશ સગર ‘સાગર’

સ્કૂલમાં વિદ્યાર્થીને એક વાક્ય ઘણીવાર કહેવામાં આવે છે – અદબ, પલાંઠી મોં પર આંગળી! અત્યારે આખો દેશ એક મોટા ક્લાસરૂમ જેવો છે અને માનનીય શિક્ષક શ્રી આડકતરી રીતે આ જ વાક્ય ઉચ્ચારી રહ્યા છે. આંખ સામે ખોટું થતું હોય તો કોઈથી બોલાતું નથી. ‘આ જ જગતની કડવી વાસ્તવિકતા છે’ એવું કહીને ઘણા છટકી જવામાં માહેર હોય છે, પરંતુ અમુક લડી લેવાની તૈયારી પણ દાખવતા હોય છે, છતાં લડી શકતા નથી. અંદર ઉકળાટ તો પુષ્કળ ભર્યો છે, પણ એ ક્યાં ઠાલવવો? ફેસબુક પર? ટ્વિટર પર? વોટ્સએપ ગ્રુપમાં? ઘણા માણસો ઉકળાટ ભરેલા ઘડા જેવા થઈ ગયા છે, તે ઢોળાઈ રહ્યા છે. પણ ઢોળાવાનું નથી. સહન ન થાય છતાં બોલવાનું નથી!

યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તેના શ્લોકો ઉચ્ચારનાર દેશમાં નારી કેટલી સુરક્ષિત છે તે આપણે બધા જાણીએ છીએ. દ્રૌપદીના ચીર મહાભારતકાળમાં જ ખેંચાતા હતાં એવું નથી. કોરોનાકાળની મહામારીમાં પણ સ્ત્રીઓ પરના અત્યાચારો તો એટલાં જ છે. આવી દશાની જાણ હોવા છતાં કોઈ કશું નથી બોલી શકતું. તેમને એવું લાગે છે કે બે મોટા આખલાની લડાઈમાં આપણે ક્યાં ચગદાઈ જવું. આવા ભયમાં એ આખલા લડતા લડતા ક્યારે આપણા આંગણે પહોંચી જાય છે તેની પણ ખબર રહેતી નથી. નવાજ દેવબંદીનો અદભુત શેર છે–

ઉસ કે કત્લ પે મૈં ભી ચૂપ થા, મેરા નંબર અબ આયા,
મેરે કત્લ પે આપ ભી ચૂપ હૈ, અગલા નંબર આપકા હૈ.

આગ મારા ઘરની નજીક ક્યાં છે તે મારે ઓલવવા જવું? આવી માનસિકતામાં ક્યારે એ આગ પવનવેગે આવીને આપણું છાપરું બાળી નાખે તેની ખબર નથી રહેતી. આ બધું જ આપણે જાણીએ છીએ, છતાં ચૂપ રહેવાનું! કેમકે આપણે ગુલામીથી ટેવાયેલા છીએ. પહેલાં અંગ્રેજો રાજ કરતા હતા, હવે આપણા સત્તાધીશો. આપણા ભાગે તો ગુલામી જ છે. સેવાભાવી અંદાજમાં ઘરેઘરને મહેકાવવાની વાત કરનાર લોકો ફૂલોના દલાલ નીકળતા હોય છે. એ તમને એમ કહે છે કે તમારાં ફળિયાનાં ફૂલો અમને આપો, અમે તમારી આખી શેરીને મહેકાવીશું. આ તો પેલા જેવી વાત છે, એક નેતા ઘેટાના ઝૂંડમાં ગયો અને કહેવા લાગ્યો, તમારું ઊન આપો, અમે તમને ધાબળા આપીશું, જેથી ભવિષ્યમાં કોઈ ઘેટું ઠંડીથી મરે નહીં. ઘેટાં બિચારાં નથી જાણતાં કે ધાબળાની લાલચમાં પોતાનું કીમતી ઊન પણ ગુમાવી બેસીશું. ભારતની પ્રજા કદાચ આ ધાબળાની ઝંખનામાં પોતાનું આંતરિક ઊન ગુમાવી રહી છે. નેતાઓ તેમની સામે આવીને ધાબળા જેવી ગરમાગરમ યોજનાઓ મૂકે છે અને ઊન ઉસેટી જાય છે, પછી પ્રજાને સંકટની ટાઢમાં ઠરવા સિવાય છૂટકો નથી રહેતો.

ઘણાં પરિવાર એવા છે કે જે માતાપિતાનો બર્થડે ઉજવવા માટે ઘરડાઘરમાં જતાં હોય છે. તેમનું માનસિક ઘર એટલું સાંકડું હોય છે કે તેમાં માતાપિતા માટે જગા નથી હોતી. ઘરમાં ભગવાન માટે આખો અલાયદો રૂમ હોય છે, જ્યાં પથ્થરની એક મૂર્તિ સામે સવાર-સાંજ ‘તું જ માતા, તું જ પિતા’ એવી પ્રાર્થના થતી હોય છે, અને ખરા માતાપિતા ઘરમાં હોવા છતાં ઠેબાં ખાતાં હોય છે.

જ્યારે મુશ્કેલ કાર્ય હાથ ધરાય ત્યારે તેમાં વિઘ્નો આવવાનાં જ છે. સાગરની સફરમાં ઘણાં મોજાં છાતીએ અથડાય તો હિંમતભેર ઝીલવાના છે, પણ કરૂણા ત્યાં છે કે આ પછડાટ સહન કર્યા પછી પણ કશું બોલવાનું નથી! કશું ન બોલવાનું કહીને કવિ રાકેશ સાગરે આપણને ઘણું બોલવા મજબૂર કરી દીધા છે. રાકેશ સગર ‘સાગર’ ઉપનામથી લખે છે. બહુ આશાસ્પદ કવિ છે. કવિતાની બારીકાઈને સમજીને તે પોતાનાં સર્જનમાં ગૂંથે છે. માણસોએ પ્રકૃતિનો કચ્ચરઘાણ વાળ્યો છે અને હવે ભોગવી રહ્યા છે, આ જ ભાવની તેમની અન્ય ગઝલ સાથે લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટઃ

ધરતીને દાસી બનાવી દીધી છે તો ભોગવો, સંસ્કૃતિ ખૂંટે ચડાવી દીધી છે તો ભોગવો.

શ્વાસ પણ યંત્રો વગર તાજા મળી શકતા નથી, ચોતરફ ભીંતો ચણાવી દીધી છે તો ભોગવો.

આંગણામાં પાન બહુ ખરતાં હતાં એ વટ ઉપર, ઝાડની ડાળી કપાદી દીધી છે તો ભોગવો.

પીપડો, વડ, જંગલોના આપણે પૂજક છીએ, લોભની કરવત ચલાવી દીધી છે તો ભોગવો.

ઘર ઘણાનાં બંગલાના નામથી પ્રચલિત થયાં, ઈંટ સોનાની બનાવી દીધી છે તો ભોગવો.

આપણા પાપો જ ડુબાડી શકે છે ધરતીને, નાવ સાગરમાં તણાવી દીધી છે તો ભોગવો.

- રાકેશ સગર ‘સાગર’

આવા ફોટા પડાય?

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઈનઃ

એય.... બંધ કર... આવા ફોટા પડાય?
આ લોકો જુએ તો... જોઈને બિચારા દુઃખી થાય...
કોઈ કવિને કવિતા સૂઝી જાય...
ના, ના, ફોટાવાળા તારે આવા ફોટા ન પાડવા જોઈએ...
તારે તો ઉદઘાટનો, ચૂંટણીઓ,
ખીચોખીચ ભરેલા મેદાનમાં રમાતી રમતો,
કોઈ નેતાના બુશકોટની સાળપકડી જતી
આંધળી, બહેરી, ભૂખી, વિચારહિન,
કાટ ખાઈ ગયેલી લોકશાહીના ફોટા પડાય!
સાલા, હરામખોર...
સસ્તી પ્રસિદ્ધિ માટે આવા ફોટા પાડતા તને લાજ ન આવી?
તને એમ કે હું મારું કર્મ કરું, કાં?
કર્મની કોઠી!
તારા આવા કર્મને લીધે મારી ભોળી ગભરુ પ્રજા
કેટલી ડરે છે એનું ભાન છે તને?
લાવ, તારો કેમેરો જ તોડી નાખું!
કડાક..!
લે પાડ ફોટા!

- વિપુલ પરમાર

અત્યારે ભારતભરમાં સૌથી વધારે કોઈ વગોવાઈ રહ્યું હોય, તો એ સરકાર છે. આ જ સરકારે ભરપૂર વખાણ પણ માણ્યાં છે. ઠેરઠેર બહુમતીથી જિતેલી સરકારને વગોવણીમાં પણ બહુમતી મળી છે. કોરોનાની મહામારી દિવસે ન વધે તેટલી રાતે, ને રાતે ન વધે તેટલી દિવસે વધે છે. તેના વધતા કેસોએ વિશ્વના રેકોર્ડ્સ આપણા નામે કરી લીધા છે. ઠેરઠેર સારવાર માટે તરફડતા માણસો, ઓક્સિજનના અભાવે એકએક શ્વાસ માટે વલખાં મારતા દર્દીઓ, પૂરતી કાળજી વિના ટળવળતી પ્રજા, સમયસર દવા અને સેવાનો અભાવ, ઇન્જેક્શન્સ અને રસીના નામે ચાલતા ધાંધિયા.... આ બધામાં પ્રજા ગોથાં ખાઈ રહી છે. તંત્રના જડ નિયમો તળે કચડાઈ રહી છે. દરરોજ છાપાઓમાં, ટીવીઓમાં સ્મશનમાં બળતાં શબો અને હૉસ્પિટલમાં ટળવળતા દર્દીઓને જોઈને ભલભલાના કાળજાં કંપી જાય તેવું વાતાવરણ સર્જાયું છે. ઘણા પત્રકારો અને તસવીરકારો પોતાના જીવના જોખમે પણ સમગ્ર ઘટનાને પોતાની છબીમાં ક્લિક કરી રહ્યા છે. સાથેસાથે જરૂરિયાતમંદોને પોતાનાથી બનતી મદદ કરવા પ્રયાસો કરે છે. આવી સ્થિતિમાં વિપુલ પરમારે એક તસવીરકારને કેન્દ્રમાં રાખીને સમગ્ર સિસ્ટમને આડે હાથે લીધી છે.

હાઈકોર્ટે થોડા સમય પહેલાં જ નિવેદન કરેલું કે ચૂંટણીપંચે આવા કપરા સમયમાં ચૂંટણી યોજવાની મંજૂરી આપી, તેથી તેની સામે માનવહત્યાનો ગુનો શા માટે ન નોંધવો જોઈએ? સામે પક્ષે સરકારે પણ લાખોની રેલીઓ કરીને એક પ્રકારની હિંસા જ આદરી કહેવાય ને? જ્યારે ખ્યાલ હોય કે આ ચેપી રોગ સ્પર્શમાત્રથી ફેલાય છે ત્યારે આટલા વિપુલ પ્રમાણમાં માણસો ભેગા શા માટે કરવા જોઈએ? શું નેતાઓ માટે માત્ર સત્તા જ મહત્ત્વની છે, પ્રજા નહીં?

એટલા માટે જ કદાચ આવા વિકટ સમયમાં કલાકારોએ, કવિઓએ, ફોટોગ્રાફરોએ પોતાના કાવ્યો, ફોટોગ્રાફ્સ, ચિત્રો દ્વારા તંત્રના કાન આમળતા રહેવું જોઈએ. વિપુલ પરમારે આ કામ સુપેરે કર્યું છે. આ કવિતાના કેન્દ્રમાં એક ફોટોગ્રાફર છે. તે આફત સમયે પ્રજાની હાલાકી, લાચારીને તસવીરમાં કેદ કરે છે. આવા સમયે કોઈ સત્તાધારી ત્યાં આવી ચડે છે, તેને સત્તાની નિર્માલ્યતાના ફોટોગ્રાફ લેવાતા ગમતા નથી. તે ફોટોગ્રાફરને ધમકાવે છે. કાશ, સત્તાધારી માણસ ધમકાવવામાં વપરાતી શક્તિ પબ્લિકને મદદ કરવામાં વાપરતો હોત! પણ એવું નથી થતું. તેમને પોતાની પકડ જમાવી રાખવાની હોય છે. ઘણા સરકારી કર્મચારીઓ ખડેપગે લોકોની મદદ કરવા તૈયાર હોય છે. તે રાતદિવસ નથી જોતા. તેમને ખબર હોય છે કે મારી ડ્યૂટી લોકોને બચાવવાની છે. તે પોતાના જીવની પરવા પણ કર્યા વિના કામ કરતા રહે છે. છતાં તેમના પગમાં સિસ્ટમ નામની એક સાંકળ બંધાયેલી છે. એ સાંકળના બંધિયારપણામાં રહીને તે જેટલી મદદ કરી શકે તેટલી કરે છે.

સોશિયલ મીડિયામાં કોરોનાને લઈને શેર થતા વીડિયો, ફોટોગ્રાફ્સ, કવિતા, વાર્તા, પ્રસંગો વાંચીને ઘણા માણસો ડિસ્ટર્બ પણ થઈ જાય છે. આવા સમયે અમુક માણસોએ વળી ઝૂંબેશ ઊઠાવી કે પોઝિટિવ વાતો કરો. પણ શું માત્ર પોઝિટિવ વાતો કરવાથી સ્થિતિ સુધરી જવાની છે? મદદ કરવાવાળા વાતો નથી કરતા. એ તો ચુપચાપ સેવાની સરવાણી વહાવ્યા કરે છે. તૂટતા શ્વાસોને જોડવામાં એ માણસો પડ્યા છે. રુંધાતી જિંદગી માટે રાતદિવસ બંદગી કરી રહ્યા છે. પણ અમુક લોકો સેવાના નામે પોતાનું તરભાણું ભરતા હોય છે. આવા લોકોનો કાળો ચહેરો પણ છતો થવો જોઈએ. એટલા માટે જ તસવીરકારો તેનું તથ્ય કેમેરામાં ઝીલી લે છે. પણ એ અમુક માણસોને નથી ગમતું. એમાં પોતાનો અસલી ચહેરો છતો થવાનો તેમને ભય છે. તેમને બીક છે કે આ તસવીર જોઈને કોઈ કવિનો આત્મા જાગશે અને તે સિસ્ટમ પર એક સણસણતી કવિતા લખીને પ્રજાનું સૂતેલું લોહી જગાડશે. તેમને એ નથી થવા દેવું. એ તો ઇચ્છે છે કે તેમના પ્રિય નેતાના ઉદઘાટનો, પ્રજાહિતનાં કહેવાતાં કામો, દેખાડવા પૂરતી કરેલી સેવાના ફોટોગ્રાફ લેવાય, પણ ખરો કલાકાર એવું ક્યાંથી કરે? એટલા માટે જ તેમના કેમેરાને તૂટવું પડે છે. પણ તેમની હિંમતને સત્તા નથી તોડી શકતી. ક્યાં સુધી તોડશે?

ગોરખ પાંડેએ પણ એક નાનકડી કવિતા દ્વારા સત્તાની જીહજૂરી ઊઘાડી પાડી છે. આ કવિતા તંત્ર અને સત્તાની પીઠ પર સોળ પાડી દે એવી છે. તેનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટઃ

રાજા બોલા રાત હૈ,
રાની બોલી રાત હૈ,
મંત્રી બોલા રાત હૈ,
સંત્રી બોલા રાત હૈ,
યે સુબહ સુહબ કી બાત હૈ!

- ગોરખ પાંડે

બે કવિએ મળીને લખેલી એક કવિતા...​

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઇનઃ

ડેલીએથી પાછા મ વળજો, હો શ્યામ
મેં તો ઠાલાં દીધાં છે મારા બારણાં.

પાછલી તે રેણની નીંદરની કામળી
આઘી હળસેલતીક જાગું
દયણે બેસુંને ઓલી જમનાના વ્હેણની
ઘુમ્મરીમાં બૂડતી લાગું
બારણાંની તડમાંથી પડતા અજવાસને
ટેકે ઊભી રે મારી ધારણા
મેં તો ઠાલાં દીધાં છે મારા બારણાં

કૂકડાંની બાંગ મોંસૂઝણાંની કેડીએ
સૂરજની હેલ્ય ભરી આવે
કોડના તે કોડિયે ઠરતા દીવાને ફરી
કાગડાના બોલ બે જગાવે
ખીલેથી છૂટતી ગાયુંની વાંભ મુંને
બાંધી લ્યે થઈને સંભારણાં
મેં તો ઠાલાં દીધાં છે મારા બારણાં

ડેલીએથી પાછા મ વળજો, હો શ્યામ
મેં તો ઠાલાં દીધાં છે મારા બારણાં

- રમેશ પારેખ અને અનિલ જોશી [સહિયારી રચના]

રમેશ પારેખ અને અનિલ જોશી ગુજરાતી ભાષાના બે ઊંચા સર્જકસ્તંભ છે. રમેશ પારેખ એટલે સર્જકતાથી ફાટફાટ થતા કવિ. અનિલ જોશી એટલે ગુજરાતી કવિતાનો કેસરિયાળો સાફો. આ બન્ને કવિની કેટકેટલી રચનાઓ આજે ગુજરાતી કવિતારસિકોના મોઢે છે. એક યાદ કરો ન કરતો ત્યાં તો બીજી મોંઢે આવી ચડે, બીજી બોલો ત્યાં ત્રીજી ટપકે. ત્રીજી પૂરી ન કરો ત્યાં ચોથી હાજર થાય....–રમેશ પારેખની ભાષામાં કહીએ તો ‘હાઉક’ કરીને સામે આવી ઊભી રહે. રમેશ પારેખ અને અનિલ જોશીની જોડી ન ભૂતો ભવિષ્યતિ છે એમાં કોઈ બેમત નથી. તેમની કાવ્યબાની અને રજૂઆત નોખા-અનોખા છે. તેમના કલ્પનાવિશ્વે ગુજરાતી કવિતાજગતમાં નવી ઊંચાઈ આંબી છે. બન્નેનું ગદ્ય પણ એટલું નિરાળું છે.

આજે આપણે તેમણે સાથે મળીને રચેલી એક રચના વિશે વાત કરીએ. બે હાથે એક કલમ ઊપડે ત્યારે કેટલું સુંદર પરિણામ આવી શકે તેનું જીવંત ઉદાહરણ એટલે આ આ ગીતકવિતા. કવિતાની શરૂઆતમાં જ કવિએ જે ‘મ’ વાપર્યો છે તે ધ્યાન ખેંચનારો છે. અહીં તેમણે ‘ડેલીએથી પાછા ન વળજો’ એવું પણ કરી શક્યા હોત. પણ નથી કર્યું. તેમાં તેમની ખરે કવિતાસૂજ પ્રગટે છે. કયો શબ્દ ક્યાં વાપરવો તેની સૂજ કવિમાં હોવી ખૂબ જરૂરી છે. અહીં ‘મ’નું પ્રયોજન ખરેખર કાબિલેદાદ છે. ડેલીને બારણાં આડાં દીધા હોય ત્યારે આડાં બારણા જોઈને કૃષ્ણ પાછા વળી જાય એવું બને. એટલે ગોપીભાવે કવિ કહે છે કે, “ક્હાન, આ બારણાં તો મેં અમસ્તાં આડાં કર્યાં છે. બંધ છે એમ સમજીને પાછા ન વળી જતા.” ન કરતાં ‘મ’ શબ્દના પ્રયોજનમાં વિશેષ મધુરતા છે. કાવ્યનાયિકા ઊંઘની કામળી હડસેલીને જાગી રહી છે. આમ ને આમ પરોઢ થઈ. દળણે બેઠી. ઘંડીના ફરતાં પડમાં તેને જાણે જમનાના વ્હેણની ઘૂમરીઓમાં ડૂબતી હોય તેવું લાગે છે. આ અંતરાની અંતિમ પંક્તિ ખાસ જોવા જેવી છે. ‘બારણાંની તડમાંથી પડતા અજવાસને ટેકે ઊભી રે મારી ધારણા’ બારણાની તડમાંથી અજવાળું ઘરમાં પ્રવેશતું હોય તેવું દૃશ્ય અહીં આંખ સામે આવે છે, વળી આ તિરાડમાંથી આવતા અજવાળાનો ટેકો લઈને ધારણા ઊભી છે! શું અદ્ભુત કલ્પના છે!

વહેલી પરોઢનું આ દૃશ્ય જુઓ. કૂકડાની બાંગ, મોસૂજણાની કેડીએ, સૂરજની હેલ ભરી આવે. મોંસૂજણું એટલે વહેલી સવાર કે સાંજનું એવું આછું અજવાળું જેમાં એકબીજાનું મોં ભાળી શકાય. વળી અહીં તો મોંસૂજણાની કેડી કહી છે અને સૂરજને પનિહારીની જેમ હેલમાં ભરી લાવે છે. નાયિકાને શ્યામને મળવાના અભરખા છે – કોડ છે. આ કોડનું કોડિયું ઠરવા આવ્યું છે, પણ કાગડાના બોલે એ કોડિયાને જીવંત કર્યું. કાગડો બોલે ત્યારે કોઈ આવે એવી આપણે ત્યાં માન્યતા છે. તેથી કાગડાને બોલતો સાંભલી ક્હાન આવશે એવી આશામાં પ્રતીક્ષાનો દીવો ફરી પ્રગટી ઊઠ્યો. છેલ્લે વપરાયેલો ‘વાંભ’ શબ્દ પણ અગત્યનો છે. વાંભનો અર્થ ગુજરાતી લેક્સિકનમાં આવો આપ્યો છે – વાછરડાં ઢોર વગેરેને વાળીને એકઠાં કરવા કરાતો એક પ્રકારનો અવાજ. પરોઢે ગાયુંની વાંભ ટાણે કાવ્યનાયિકાને સંભારણાં ઘેરી વળે છે. તેને આશા છે ઠાલા દીધાલાં બારણાં ખોલી ક્હાન આવશે.

રમેશ-અનિલની આ સંયુક્ત કવિતા તેમની કાવ્યમૈત્રીની છબી સમાન છે. અમરેલીની આ જોડીની જેમ જ રાજકોટની કવિબેલડી કુલદીપ કારિયા અને નરેશ સોલંકીએ પણ સુંદર પ્રયોગશીલ ગીત રચ્યું છે. તેનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

એ વાતોને યાદ નથી કરવી

કોઇ કોઇ વાર કોઇ યાદ એમ આવે કે ભૂલેલી ડાળ થાય તાજી
પાંદડાંને ખરતા જોઇ ફફડેલા ટહુકાઓ વૃક્ષોને બેઠા છે બાઝી
હવે ખિસ્સામાં આગ નથી ભરવી

પોપડીઓ થઈને કંઈ દિવાલો ખરતી ને મારામાં ખરતીતી રાત
મારે વસંત શું ને મારે શું પાનખર હું તો છું ટેબલની જાત
આ ખાલી હથેળી શું ધરવી

લાદી પર ઢોળાયેલ પાણીને જોઇ થયું ઘરને પણ આવે છે આંસુ
ઘરને પણ ઝેરીલો ડંખ નથી વાગ્યોને લાવ જરા સરખું તપાસું
એ જ વેળા એકલતા ધરવી
એ વાતોને યાદ નથી ખરવી

- નરેશ સોલંકી અને કુલદીપ કારિયા (સંયુક્ત ગીત)

દુવા માટે ઊભા’તા એ દવા માટે ઊભેલા છે

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઇનઃ

થશે ક્યારે રમત પૂરી, હવે જલદી જણાવી દે, તું કાં તો આવ અહીં, કાં તો મને ઈશ્વર બનાવી છે.

બધાંએ શક્તિ મુજબ દાનપેડીમાં ધર્યા રૂપિયા,
પડ્યા ઓછા તને કે હોસ્પિટલના બિલ ચડાવી દે.

દુવા માટે ઊભા’તા એ દવા માટે ઊભેલા છે,
લખી દે એમને હૂંડી અને હૂંડી ચલાવી દે.

જો લાશો પણ ઊભી છે રાહ જોઈને કતારોમાં,
ભલે ઘર ના દીધું તું એક ભઠ્ઠી તો અપાવી દે.

‘નિનાદ’ એ ધારે તો રોશન નગરને પણ કરે સૂમસામ,
એ ધારે તો અહીં સમશાનને પણ ઝગમગાવી દે.

- નિનાદ અધ્યારુ

અચ્છા અચ્છા માનવી ઈશ્વર પરની શ્રદ્ધા ગુમાવી દે એવો સમય છે. અને કડવી હકીકત એ છે કે આપણી પાસે શ્રદ્ધા સિવાય કશું નથી. બધા ભગવાન ભરોસે છે. સરકાર સબ-સલામતના ગાણાં ગાઈ રહી છે. પ્રજા સબ હાહાકાર અનુભવી રહી છે. એક આંખે બે વરવાં ચિત્રો આપણે જોઈ રહ્યાં છીએ. ત્યારે પ્રખર શ્રદ્ધાળુની શ્રદ્ધા ન ડગે તો શું થાય? આવા કપરાં સમયમાં સરકાર, સિસ્ટમ કે અમુક કાળાબજારિયાઓને ભાંડ્યા કરતાં આપણો પરિવાર કઈ રીતે સલામત રહી શકે તે જ જોવાનું છે. વિમાનમાં બેસનાર પેસેન્જરને એર હોસ્ટેસ અમુક સૂચનો આપે છે. તેમાં એક સૂચન ખાસ મહત્ત્વનું હોય છે. તમે તમારા બાજુવાળાને કે સ્વજનને મદદ કરવાની ઉતાવળ ન કરતા. મુશ્કેલી આવે ત્યારે પહેલાં તમારા ચહેરા પર માસ્ક લગાવી લેજો, પછી જ તમારી બાજુમાં બેસેલા પેસેન્જરને કે સ્વજનને મદદ કરજો. નહીંતર તમે પણ તકલીફમાં મૂકાઈ જશો અને સ્વજનને પણ નહીં બચાવી શકો.

કોરોનાની આ વિકટ સ્થિતિ પણ કંઈક આવી જ છે. આપણે આપણા સ્વજન પાછળ હાંફળાં-ફાંફળા થઈ જઈએ છીએ. અફકોર્સ, એવું થાય જ! પોતાના ઘરનું માણસ મરણપથારીએ પડ્યું હોય તો કોનો જીવ ઉચાટમાં ન આવે? આ ઉચાટ સો ટકા વાજબી છે. હોવો જ જોઈએ. પણ આ ઉચાટમાં પોતાની સલામતી ન ભૂલશો. પોતે સાજા હશો તો બીમાર સ્વજનો-મિત્રોને મદદ કરી શકશો. મદદ કરવા માટે પણ સલામત રહેવું જરૂરી છે.

ઉપરની ગઝલમાં નિનાદ અધ્યારુએ ઈશ્વરને ઉદ્દેશની ઘણી કડવી હકીકત કહી દીધી છે. તેમાંથી આજની પરિસ્થિતિનો પડઘો પડે છે. કોરોના નામની આ કારમી રમત ક્યારે પૂરી થશે કોઈ કહી શકતું નથી. અત્યારે આપણે આ રમતના બીજા રાઉન્ડમાં છીએ. આ રાઉન્ડ પહેલા રાઉન્ડ કરતાંય વધારે ખતરનાક સાબિત થઈ રહ્યો છે. એની ભયાનકતા જોઈને જ કદાચ ઉપરની ગઝલમાં કાવ્યનાયકે ઈશ્વરને ફરિયાદ કરી છે કે આ રમત ક્યારે પૂરી શશે? તું પોતે અહીં આવી જા, અથવા તો મને ત્યાં બોલાવી લે. આપણે ત્યાં અવતારની માન્યતા છે. વિકટ પરિસ્થિતિમાં ઈશ્વર અવતાર ધરે છે અને લોકોને મુશ્કેલીમાંથી બચાવે છે. જો એ અવતારવાદ સાચો હોય તો અત્યારે પ્રભુના જન્મ લેવાનો સમય થઈ ગયો છે. કોરોના નામના રાક્ષસે આખા વિશ્વને ભરડામાં લીધું છે. તેને નાથવો જ પડશે. પણ ઈશ્વર ક્યાં છે? તે મારી-તમારી અંદર જ છે. આપણે જ અવતાર છીએ. શું આપણે પોતે કશું ન કરી શકીએ?
કવિએ તો ઈશ્વરને છેક ત્યાં સુધી ફરિયાદ કરી છે કે તને અમે દાનપેટીમાં રૂપિયા ધરીએ છીએ એ ઓછાં પડ્યા કે હવે તું હોસ્પિટલોનાં બિલ રૂપે રૂપિયા ખંખેરી રહ્યો છે? રાત-દાડો જે હાથ દુવા માટે ઊઠતા હતા. એ હાથ દવા માટે વલખે છે, આનાખી વિકટ સ્થિતિ બીજી કઈ હોઈ શકે? મર્યા પછી પણ લાઇનમાં ઊભું રહેવું પડે એનાથી મોટી કરુણતા કઈ? જીવન તો ઠીક સરખું મરણ પણ નસીબમાં ન હોય ત્યારે માણસની શ્રદ્ધા સંકાચાય નહીં તો શું થાય? નગરમાં ફેલાતો જતો અંધકાર અને સ્મશાનમાં પ્રસરતી રોશની ચીસો પાડી પાડીને કહી રહી છે કે માનવી અને માનવતા બંને મરણપથારીએ છે. એને મરણપથારીએથી આપણે જ બેઠા કરી શકીએ તેમ છીએ. દરેક માણસ પોતે પોતાનું ધ્યાન રાખે તોય આપણે ધીમેધીમે આ કોરોના નામના કાળને નાથી શકીશું. કપરી સ્થિતિની ફરિયાદો કરવા કરતાં તેમાંથી કઈ રીતે નીકળી શકાય તેના પ્રયત્નો કરવા બહેતર છે.

લોગઆઉટઃ

અમથા અમથા લોક ડરે છે,વાત જવા દે
કોના વાંકે કોણ મરે છે? વાત જવા દે

પાણી માટે વલખાં મારે છે જે લોકો
શિવ મંદિરમાં દૂધ ઘરે છે, વાત જવા દે

જીવતા માણસની પીડાને સમજે ના જે
પથ્થર આગળ ધૂપ કરે છે, વાત જવા દે

જે બીજાને અમર થવાના આશિષ દે છે
એના માથે ઘાત ફરે છે! વાત જવા દે

ફૂલોની મોસમ ચાલે છે, તો પણ જોને
ડાળી પરથી ફૂલ ખરે છે, વાત જવા દે

શ્રદ્ધા જેવું ક્યાં છે? ક્યાંથી શ્રદ્ધા રાખું
વાતે વાતે લોક ફરે છે, વાત જવા દે

ચિંતા ના કર હું બેઠો છું સૌ બોલે છે
કોનાં દુઃખડા કોણ હરે છે?વાત જવા દે

રોફ જમાવે દાતાના વાઘા પ્હેરી જે
એ પોતાના કરજ ભરે છે,વાત જવા દે

- ડૉ. દક્ષેશ ઠાકર

અમે તો હેલ્થવર્કર તો અમારે કામનો માહોલ

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઆઉટઃ

અમારે ક્યાં તમારી જેમ છે આરામનો માહોલ, અમે તો હેલ્થવર્કર તો અમારે કામનો માહોલ.

તમે થનગન કરો ઓગાળવા રક્ષિત રેખાને, અમારે હર તરફ કેવળ રહ્યો સંગ્રામનો માહોલ.

તમે ઘરમાં રહી કરશો કવિતા ફેસબુક લાઈવ,
અમે રચશું મરીઝ સાથે રહી બેફામનો માહોલ.

અમારે પણ સમય તો ગાળવો છે ફેમિલીની સાથ,
અમોને આપ જેવો ક્યાં મળે વિશ્રામનો માહોલ.

સટોસટ જીવ સાથે ખેલ ખેલે છે મહામારી,
અમારો યત્ન કે કરવો યથાવત ગામનો માહોલ.

ફરજ પર જોખમો છે તોય સૌ દિલથી બજાવે છે,
વિના પરવા કર્યે કેવો હશે અંજામનો માહોલ.

- રીનલ પટેલ

મહામારી ફેલાઈ રહી છે, સેંકડો લોકો તેનો ભોગ બની રહ્યા છે. ઇન્જેક્શનની કાળાબજારી ચાલી રહી છે. સગાવાદ વકર્યો છે. જરૂર ન હોય તોય પહેલાં ઓળખીતા-પાળખીતાને સેવા અપાય છે. જરૂરિયાતમંદ બહાર એકએક શ્વાસ માટે વલખે છે. આવા અનેક કિસ્સાઓ સાંભળવા મળશે. તેમાં સત્ય પણ હશે. પણ એ ન ભૂલવું જોઈએ કે આવા કાળા ડિબાંગ અંધકારમાં પણ અમુક દીવડાઓ ટમટમી રહ્યા છે. પોતાના પરિવારને જોખમમાં મૂકીને પણ ઘણા ડૉક્ટર્સ, નર્સ, હેલર્થવર્ક્સ રાતદાડો લોકોની સેવા કરી રહ્યા છે. બને તેટલા દર્દીઓ ઝડપથી સાજા થાય અને પોતાને ઘેર જાય તે માટે ખડેપગે ઊભા છે. કપરા કાળમાં ફરિયાદના પોટલાં એકબીજાને માથે મૂકવા કરતાં આપણે શું કરી શકીએ તે જોવું વધારે અગત્યનું છે. હેલ્થવર્ક્સને જોઈને આપણે બધાએ ઘણું શીખવા જેવું છે. પીપીઈ કીટ પહેરીને આઠ-આઠ દસ-દસ કલાક કામ કરવું કેટલું મુશ્કેલ છે તે કોઈ ડૉક્ટરને પૂછી જુઓ. ઘર, પરિવાર કે મિત્રોમાં કોઈને કોરોના થયો હોય તો ઘણા નજીક જતા પણ ડરે છે ત્યારે આ ખરા વોરિયર્સ કોરોના દર્દીઓની જીવ રેડીને સેવા કરી રહ્યા છે.

રીનલ પટેલ પોતે હેલ્થવર્કર છે અને હૈયું સંવેદનાથી ભરપૂર છે. પોતે કવયિત્રી છે એટલે પોતાની આ સંવેદનભરી સ્થિતિને કવિતામાં આલેખી શકે છે. ઉપરની ગઝલમાં રહેલી હેલ્થ વર્કરની સંવેદના તેમના અનુભવમાંથી નીપજી છે. આ ગઝલ ગુજરાત અને ભારતના એવા તમામ હેલ્થવર્કરને અર્પણ કે જેઓ પરવા કર્યા વિના નિસ્વાર્થભાવે દર્દીઓની સેવા કરી રહ્યા છે.

હેલ્થવર્કર્સ બહુ સારી રીતે જાણે છે કે આ સમય તેમની માટે પરીક્ષાસમાન છે. ઘણા લોકો આવા સમયમાં ભયભીત થઈ જાય છે. ચોવીસે કલાક કોરોનાગ્રસ્ત દર્દીઓ વચ્ચે રહેવાનું, આવા માહોલમાં પોતે પણ કોરોનાનો શિકાર થઈ જાય તો? અંજામની પરવા કરનાર ફરજના ફૂલમાંથી મહેક પ્રસરાવી શકતો નથી. હેલ્થવર્કર્સ સારી રીતે જાણે છે કે આ સમય તેમના માટે આરામનો નથી, કામનો છે. હૉસ્પિટલ્સ જાણે એક સંગ્રામમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. તેમાં કામ કરતાં કર્મચારીઓ વિવિધ હેલ્થ-ઓજારો લઈને રોગ સામે લડી રહ્યાં છે. કવિઓ-કલાકારો ઓનલાઇન કાર્યક્રમ કરીને આ વિકટ સમયમાં પોઝિટિવિટી આપવાના પ્રયાસો કરી રહ્યા છે, પણ ખરી પોઝિટિવિટી તો આ મુશ્કેલીમાં રહીને કામ કરતા લોકોમાં છે. તે થાક્યા-હાર્યા વિના એકધારા મચ્યા રહે છે. તેમને પણ પોતાનો પરિવાર છે, ધારે તો એ પણ આ ફરજ મૂકીને ઘરમાં ભરાઈ જાય. હોમ ક્વોરન્ટાઇન થઈને આરામથી વેબસિરિઝ, ટીવી સિરિયલ્સ, ફિલ્મો અને પુસ્તકોમાં પરોવાઈ જાય. પણ સાચા હેલ્થવર્કર જાણે છે કે આ ખરાખરીનો ખેલ છે. જો અત્યારે નહીં તો ક્યારેય નહીં. જ્યાં સુધી બધું સમુસૂતરું ન થઈ જાય ત્યાં સુધી મથતા જ રહેવાનું છે. કોઈ એક વ્યક્તિથી બધું નથી થઈ જવાનું, પણ પેલી રામની ખિસકોલી જેમ આપણાથી થાય એટલું તો કરી શકીએ ને?

ઘણી વાર તો ઇચ્છા હોવા છતાં પણ મદદ નથી થઈ શકતી. પથારીમાં પડેલા દર્દીને ઓક્સિજનની જરૂર હોય અને વ્યવસ્થા કોઈ કાળે ન થઈ શકે તે વખતની લાચારી હાર્ટ એટેક આવે તેવી હોય છે. માણસે ક્યારેય વિચાર્યું નહીં હોય કે મર્યા પછી અંતિમ સંસ્કાર માટે પણ લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડશે. બળવા માટે પણ ટોકનો લેવાની થશે. એકએક શ્વાસ માટેના વલખા છે તેવે સમયે પણ અમુક માણસો ઇન્જેક્શનની ઘાલમેલમાં પડ્યા છે. પૈસા લઈને હોસ્પિટલમાં બેડના સેટિંગ્સ કરી રહ્યા છે. એક્સપાયરી ડેટવાળા કે નકલી રમસેડિવર પધરાવી રહ્યા છે. માણસ તો મરણપથારીએ છે જ, માણસાઈ પણ મરી પરવારી છે. આ બધામાં વળી રાજકીય તાયફા-તમાશાઓનો ભાર તો પ્રજાના ખભે છે જ. તેના ભાર નીચે નિર્દોષ માણસ બાપડો કચડાઈ રહ્યો છે. આવો તમાશો હવે બંધ થવો જોઈએ. કદાચ આવું કરનાર માણસોને ઉદ્દેશીને જ કુણાલ શાહે આ પંક્તિઓ લખી હશે.

લોગઆઉટઃ

ખૂટવા લાગ્યા છે ખાંપણ, આ તમાશો બંધ કર,
માણસાઈ હો જરા પણ, આ તમાશો બંધ કર.

એકદમ શયતાનની નજદિક તું પહોંચી ગયો છે,
સ્હેજ તું જોઈ લે દર્પણ આ તમાશો બંધ કર.

- કુણાલ શાહ