જાત ભભરાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં


(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

પ્રીત પરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં
જાત ભભરાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

જો, જરા વર્તન નરમ રાખે તો તું ખીલી શકે
વાત સમજાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

આવશે હમણાં અને 'એ' પૂછશે કે "કેમ છે?"
યાદ મમળાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

એક નાની વાતમાં તો કેટલું બોલ્યા હતા !
આંખ છલકાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

લોટ, પાણી, મોણ, 'મા'નું વ્હાલ...આ છે રેસિપી,
રીત બતલાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

ભૂખ બહુ લાગી હશે ! વરસાદ પણ છે કેટલો !
હૂંફ સરકાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

આમ તો છે રોજનું આ કામ 'યામિની' છતાં
સાંજ હરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં

— યામિની વ્યાસ

મેન્ડરીન ચાઇનિઝ ભાષામાં બનેલી એક ફિલ્મ છે — ‘shaolin soccer’. આ ફિલ્મમાં એક અદ્ભુત સિન છે. ફિલ્મનો હીરો એક દિવસ મોમોસ જેવી કોઈ ફેંકાયેલી વાનગી ખાય છે. એ વાનગી તેને જરૂર કરતા વધારે ખારી લાગે છે. તેને થાય છે કે આમ કેમ? પછી તે એ જગ્યાએ જુએ છે, જ્યાં તે રોજ તે એક છોકરીને વાનગી બનાવતી જોતો હોય છે. પછી તેને અચાનક ભાન થાય છે કે આ વાનગી ખારી હોવાના કારણમાં વધારે મીઠું પડી ગયું છે એવું નથી. પણ તે છોકરી રડતાં રડતાં લોટ બાંધી રહી છે અને તેના આંસુ બંધાયેલા લોટમાં પડી રહ્યાં છે, આના લીધે તે મોમોસ ખારાં બને છે. 

યામીની વ્યાસની ઉપરોક્ત ગઝલ વાંચીને સહજ રીતે જ એ સિન યાદ આવે. કવયિત્રીએ તો ગઝલમાં લોટ અને જિંદગીને જાણે ઓતપ્રોત કરી નાખી છે. લોટ બંધાય છે ત્યારે માત્ર લોટ નથી બંધાતો, ત્યાં ઘણા સંબંધોનું વહાલ પણ ગૂંથાતું હોય છે. માનો પ્રેમ તેમાં વણાતો હોય છે, તેને આશા હોય છે કે આ રોટલી હું એટલી સારી રીતે બનાવું કે મારાં સંતાનો તેને જમીને રાજી થાય. તેમની ભૂખ મટે એટલું જ નહીં, પણ ખુશ થઈને ભૂખ મટે. બહેન રોટલી બનાવે ત્યારે કે ભાઈ કે પરિવારના અન્ય સ્વજનોને ધ્યાનમાં રાખે. દરેક લોટ બાંધતી મહિલા ખરેખર તો સંબંધને બાંધી રાખે છે. પાણી, મીઠું એ બધું તો ભૌતિક છે, તેમાં નહીં દેખાતી વસ્તુ વધારે અગત્યની છે અને તે છે પ્રેમ, લાગણી, વહાલ. સ્ત્રી લોટમાં પોતાની જાતને બાંધી દેતી હોય છે અને આ બંધન અદ્રશ્ય રીતે પરિવારને પણ બાંધી રાખતું હોય છે. માણસ ગમે તેટલો મોટો થઈ જાય પણ માના હાથનું ભોજન તેને આજીવન યાદ રહે છે. અમુક સ્વાદ તેની સ્વાદેન્દ્રિયોમાં એવી રીતે ભળી જાય છે કે તેને વિસરવા અસંભવ હોય છે. એ પછી ગમે તેટલી સારી વાનગી ખાઈએ, પણ માના હાથે બનેલું જે ખાધું હતું, તેમાં જે આનંદ આવ્યો હતો, તે આનંદ ક્યારેય નથી આવતો.

યામિની વ્યાસે સાહજિક લાગતી વાતને ગઝલની રદિફ બનાવીને કમાલ કરી છે. આવી રદિફ એક સ્ત્રીને જ સૂઝી શકે. કવયિત્રીએ ગઝલની શરૂઆત જ સુંદર રીતે કરી છે. પ્રીત પરખાવી દીધી મેં રોટલીના લોટમાં. એવું કહ્યું છે ત્યારે ત્યાં રોકડું પરખાવવાનો મિજાજ છે તો પ્રેમની પરખની વાત પણ છે. પાણી વધારે નાખીએ તો લોટ ઢીલો થાય ઓછું નાખીએ તો કઠ્ઠણ. આ બંને દશામાં રોટલી સારી ન થઈ શકે. જિંદગીનું પણ આવું જ છે. કવયિત્રી આ વાત સારી રીતે સમજે છે અને ગઝલમાં એ જ વાતનો સરસ રીતે પડઘો પણ પાડે છે. માનવવર્તન, સ્મરણ, સુખ-દુઃખ, વહાલ, પ્રેમ, હૂંફ, જેવી અનેક ભાવસરભર વાતો વણી લીધી છે રોટલીના લોટ સાથે. સમયસર જો ફેરવવામાં ન આવે તો રોટલી બળી જાય છે. માપસરના તાપ પર અમુક સમય સુધી જ રોટલીને રાખવી જોઈએ. સંબંધોમાં પણ તાપ થાય ત્યારે તેને ફેરવી નાખવો જોઈએ, જેથી બીજી બાજુની કચાશ એ તાપમાં પાકી શકે. નહીંતર એકબાજુ કાચી રહેશે અને બીજી બાજુ બળી જશે. જિંદગીની ઘણી નાની પરંતુ મોટી ફિલસૂફી સમજાવી દીધી કવયિત્રીએ આ ગઝલમાં. સ્ત્રી ઘર, પરિવારમાં આખી જિંદગી ખર્ચી નાખે છે. તેમાં ય જો નોકરી કરતી સ્ત્રી હોય તો ઑફિસની વ્યસ્તતા અલગ. ઘર ઓફિસ અને પરિવાર, આમ પણ ચૂલો બનાવવા માટે ત્રણ પથ્થર જોઈએ. યામિની વ્યાસે વર્કિંગ વૂમન પર સુંદર ગીત લખ્યું છે તેનાથી લોગઆઉટ કરીએ. 

લોગઆઉટ:

નીંદ કદી ના પૂરી થાતી આંખે ઊગે થાકનો ભાર,
સીધ્ધી સનનન કરતી સવાર...

‘ચીંકું મીંકું ઝટ ઊઠો’ કહી દોડી કપાળે ચૂમે,
આખા દિ‘ની જનમકુંડળી સવારથી લઇ ઘૂમે
કામ વચાળે કહે પતિને ‘ક્યારે ઊઠશો યાર...?’
સધ્ધી સનનન કરતી સવાર...

માંડ પહોંચતી ઓફિસ સહુના પૂરા કરી અભરખા,
ફરી રઘવાટ રસોઇનો જ્યાં એ આવી કાઢે પગરખાં.
કેટલી દોડમદોડી તોયે થઇ જાતી બસ વાર...
સીધ્ધી સનનન કરતી સવાર...

— યામિની વ્યાસ

દ્રૌપદી અજ્ઞાતવાસમાં રહી સૈરન્ધ્રી બની

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

વિવશ સાંજ, નભ નિરાલંબ,
નિસ્પંદ સમીર નિગૂઢ,
એક યૌવના નતમુખ ઊભી,
વ્યગ્રચિત્ત સંમૂઢ. 
– વિનોદ જોશી

ગુજરાતી ભાષામાં જ્યારે રમેશ પારેખ અને અનિલ જોશીનાં ગીતોનો વાયરો ચારે બાજુ વાઈ રહ્યો હતો, આ બંને કવિના પ્રભાવમાં આવ્યા વિના ગીતલેખન કરવું ખૂબ કપરું હતું, તેવા કાળમાં એક કવિ પોતાની મજબૂત અને સજ્જ કલમ સાથે પ્રવેશ્યા અને પ્રવેશતાની સાથે જ પોતાની કાવ્યરીતિ, રજૂઆત અને કલ્પનાનાવિન્યથી આગવી છાપ છોડી દીધી. સ્વરકારો સંગીતકારો એમનાં ગીતો પર ઓળઘોળ. આ કવિ એટલે તાજેતરમાં જ જેમને દિલ્હી સાહિત્ય અકાદમીનું પારિતોષિક પ્રાપ્ત થયું છે તે ‘સૈરન્ધ્રી‘ પ્રબંધકાવ્યના રચયિતા વિનોદ જોશી. આ કવિ જેટલી બારીકાઈથી સ્ત્રીમનોભાવોનું આલેખન કરે છે, તેટલી ચીવટથી કોઈ સ્ત્રી પણ રજૂ કરી શક્યું નથી. ઘર, પરિવાર, સમાજ વચ્ચે આનંદતી, ક્યારેક અટવાતી, મનોમન વલોવાતી કે વહાલથી છલકાતી નવોઢા-યુવતીનું આલેખન આ કવિને સહજસાધ્ય છે. ક્યારેક તો કાવ્યપંક્તિના એક લસરકે આખું ચિત્ર ઉપસાવી આપે છે. “સૈરન્ધ્રી” પણ દ્રૌપદી અર્થાત્ સૈરન્ધ્રીના મુખે કહેવાતી સ્ત્રીની વેદના, સંવેદના અને મનોભાવની છબી રજૂ કરતું પ્રબંધકાવ્ય છે. આ માત્ર દ્રૌપદી કે સૈરન્ધ્રી પૂરતી વાત સીમિત નથી, એમાં જગતની અનેક સ્ત્રીઓને વાંચી શકાય છે.

અહીં મહાભારતની કથાનો આધાર લઈને સર્જકે પોતાની કલ્પનાના રંગો ઉમેરી જાતે કથા નિપજાવી છે. આ કથા સર્જકની પોતાની છે, તે મહાભારતમાં નથી. મહાભારતનો માત્ર એક આધાર લીધો છે. પાઇલટ આકાશમાં વિમાન ઉડાડવા માટે થોડી ક્ષણો પૂરતું રનવે પર દોડાવે છે અને પછી તરત ઊડાન ભરી લે છે. અહીં સર્જકે કથાની ઉડાન ભરવા પૂરતો મહાભારતનો ટેકો લીધો છે. સમગ્ર પ્રબંધની બાંધણી અને કથા કવિની પોતાની છે. ઉપર લોગઇનમાં કાવ્યનો આરંભ જુઓ. ઉદાસ સાંજે એક નવયૌવના વ્યગ્રચિત્તે ઊભી છે. શરૂઆતથી જ તે સૈરન્ધ્રીની મનોદશાને ચીવટપૂર્વક પકડી કવિતાની બાંધણી કરે છે.

મૂળ કથા એવી છે કે પાંડવો જુગટુ રમતા બધું હારી જાય છે. પરિણામે તેમને બાર વર્ષ વનવાસ અને એક વર્ષ અજ્ઞાતવાસમાં રહેવું પડે છે. આ અજ્ઞાતવાસ દરમિયાન દરેકે પોતાનું મૂળ નામ ત્યજી નવું નામ ધારણ કરવું પડે છે. જો ઓળખાઈ જાય તો સજા ફરી મળે. આથી બધા પોતાનું નવું નામ ધારણ કરે છે. જેમાં દ્રૌપદી સૈરન્ધ્રીના નામે રાણી સુદેષ્ણાની દાસી તરીકે રહે છે. સુદેષ્ણાનો ભાઈ અને વિરાટ રાજાનો સેનાપતિ કીચક સૈરન્ધ્રી પર મોહી એને વશ કરવા પ્રયત્ન કરે છે. ગુપ્તવેશે રહેલા પાંડવો અને રાજા વિરાટ મદદે ન આવ્યા ત્યારે દ્રૌપદી ભીમના શરણે ગઈ. ભીમે દ્રૌપદીની મદદથી કીચકને નાટ્યશાળામાં બોલાવી મલ્લયુદ્ધમાં કીચકને ખતમ કર્યો. કીચકના ૧૦૫ ભાઈઓએ ગુસ્સામાં સૈરન્ધ્રીને બાંધીને કીચક સાથે બાળવા કોશિશ કરી પણ ભીમે એ તમામને મૃત્યુને ઘાટ ઉતારી દ્રૌપદીને બચાવી લીધી. આ મૂળ કથા વિનોદ જોશીની સૈરન્ધ્રીમાં જરા અલગ પ્રકારે આવે છે. કવિ ખુલાસો દેતા કહે છે: ‘અહીં મૂળ કથાને સ્હેજ ઝાલી તેનાથી છેડો ફાડી નાંખ્યો છે, એટલે કોઈને વ્યાસોચ્છિષ્ટ મહાભારતથી અહીં કશુંક જુદું હોવાનો ભાર લાગે તેવું બને.’ 

અહીં સર્જકે પુરાણકથાને અવગણીને કર્ણ પ્રત્યેના તેના પ્રેમભાવને પોતાની રીતે રેખાંકિત કર્યો છે. કદાચ એ જ સર્જકની ખરી કસોટી છે. ખરો પડકાર તો આજના સમયમાં પ્રબંધકાવ્યને પુનર્જીવિત કરવામાં છે. આપણે ત્યાં મધ્યકાળમાં ઘણાં ખરાં પ્રબંધકાવ્યો રચાયાં છે. તેમાં પણ ‘કાન્હડદે પ્રબંધ‘ સવિશેષ ધ્યાનપાત્ર છે. પણ અર્વાચીન સમયમાં એ કાવ્યપ્રકાર જાણે લુપ્ત થઈ ગયો હતો. પણ વિનોદ જોશી જેવા સક્ષમ કવિની કલમનો સ્પર્શ પામતા સાંપ્રત સાહિત્યમાં એ સ્વરૂપ ફરીથી જીવંત થયું. થયું તો એવું થયું કે ગુજરાતી ભાષામાં લખાયેલી આ કૃતિ અનેક ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ. તેના પરથી નાટિકાઓ પણ ભજવાઈ. સક્ષમ કલમના સ્પર્શે આ સ્વરૂપ અહલ્યા જેમ ફરી સજીવન થયું. કવિની છંદો પરની પકડ, શૈલી, ભાવનિરૂપણ, અભિવ્યક્તિ, પાત્રની મનોદશા. બહુ બારીકાઈથી લખાઈ છે આ કૃત્તિ. સાહિત્યરસિકોએ ખાસ વાંચવા-સાંભળવા જેવી છે. સૈરન્ધ્રી કાવ્યના અંશ સાથે લેખ પૂર્ણ કરીએ.

લોગઆઉટ:

જાણે પાંડવ સૈરન્ધ્રીને,
જાણે નહીં એમાંની સ્ત્રીને;
જોયા કાંઠા, જોયાં જળને,
કદી ન જોયાં ઊંડા તળને. 

~ વિનોદ જોશી

ઊંઘતા માણસને જગાડવાનું સાહસ

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ ‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇનઃ

માણસ નામે નબળું પ્રાણી,
એની ઊંઘ એને ઘણી વહાલી !
તમે અચાનક એને ઢંઢોળો તો
ક્રોધથી ગાંડોતૂર થઈ
ક્રોસ ઉપર તમને લટકાવે નહીં તો શું કરે ?
અથવા
હાથમાં જો બંદૂક આવે તો શું તમને જતા કરે ?
તમે તો સર્વજ્ઞાની –
આટલું પણ ન જાણ્યું કે
કાચી ઊંઘમાંથી કોઈને જગાડાય નહીં ?

– વિપિન પરીખ

ઉશનસના કાવ્યસંગ્રહ ‘તૃણનો ગ્રહ‘માં એક સુંદર સોનેટ છે ‘ઈસુની છબી ટિંગાડતાં‘ આ સોનેટમાં કવિ ઈસુની છબી લટકાવતી વખતે પોતે જ ઈસુને ક્રોસ પર લટકાવતા હોય એવો અપરાધભાવ અનુભવે છે. જગતમાં સમયાંતરે અનેક મહાનુભાવો આવ્યા. માણસને નીતિના માર્ગે વાળવાના પ્રયાસો કર્યા, પણ એ બધાની શી હાલત કરી આપણે? કોકને ઝેર આપ્યું, કોકને સૂડીએ ચડાવ્યા તો કોકને ગોળીઓ ધરબી!! 

વિપિન પરીખે માણસને ઊંઘપ્રિય પ્રાણી કહીને ધારદાર કટાક્ષ કર્યો છે માણસજાત પર. અંધશ્રદ્ધાની ચાદર ઓઢીને સમગ્ર માનવજાત ચીરનિદ્રામાં પોઢે છે યુગોથી. માણસને ખોટા રિવાજોની ઊંઘ માફક આવી ગઈ છે. અનીતિ, ભ્રષ્ટાચાર, અત્યાચાર, આ બધી બદીઓ પણ નશાનો એક પ્રકાર છે. માણસ આ નશાનો આદી છે. પોતાનું ખિસ્સું ભરાતું રહે તો મન પણ રાજી રહે છે. ઊંચાં ઊંચાં પદ પર બિરાજમાન મંત્રી-તંત્રી-સંત્રીઓ સ્વલાભની ઘોર નિદ્રામાં પડ્યાં છે. સંસાર નામના સત્યને તેઓ પોતાના સત્યથી નાનું ગણે છે. ‘બ્રહ્મ સત્ય જગત મિથ્યા‘ની વાતને આ લોકો ભ્રમ સત્યની રીતે જુએ છે. તેમને જગાડવાનું સાહસ કરવું તે મૃત્યુને નિમંત્રણપત્ર મોકલવા જેવું છે.

વર્ષો પહેલાં ગેલેલિયોએ એટલું સમજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે પૃથ્વી ગોળ છે તો કહેવાતા ધર્મગુરુઓ તમતમી ઊઠ્યા. તેઓ લોકોને જે ઉપદેશ આપતા હતા તેની પર પાણી ફેરવી દીધું ગેલેલિયોએ. ગુરુઓ તો સમજાવતા હતા કે પૃથ્વી ચોરસ છે અને બધા ગ્રહો તેની ફરતે ફરે છે. તેમને ગેલીલિયોની વાત ક્યાંથી પચે! પોતાના ભ્રમને જ સત્ય ગણતા હતા એ સૌ. આવા માણસો છતી આંખે આંધળા હોય છે. આવા માણસોની આંખે બંધાયેલા પાટા ખોલવામાં માત્ર હાથ ના બળે, આખો દેહ રાખ થઈ જાય. અને એ જ થયું ગેલેલિયો સાથે.

ઈસુએ માણસને અનીતિની ઊંઘમાંથી જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો સત્તા પર બેસેલા માણસો રાતાપીળા થઈ ગયા. અમને જગાડ્યા જ શું કામ? લોકજાગૃતિનું કામ કરતા નાયકને વિલન ગણાવી બધાએ સૂડીએ ચડાવી દીધો. સોક્રેટિસે સૌને જગાડવાનો પ્રયાસ કર્યો તો તેની પર તોહમતનામું ઘડવામાં આવ્યું. તેને ઝેર આપીને મારી નાખવાનું ફરમાન થયું. મહાત્મા ગાંધીએ અહિંસાની આંગળી પકડીને જગતને ચલાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ધર્મના વાડા ભૂલીને સર્વધર્મસમભાવના રસ્તે બધાને ચાલવાનું આહ્વાન કર્યું. તો ગોળીઓ ધરબી દીધી તેમને. કબીરે જગાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો તો તેમને નાતબહાર મૂકવામાં આવ્યા. નથી ઊઠવા માગતો માણસ તંદ્રાવસ્થામાંથી. બુદ્ધ, મહાવીર, નરસિંહ, મીરાં બધાએ જગાડવાના અપાર પ્રયત્નો કર્યા. આ જાગૃતિ માટે તેમણે જીવન ખર્ચી નાખ્યું. ખૂબ વેઠ્યું. પણ આપણે મૂળ ઊંઘણસી, સત્યની સરવાણીએ વહેવાનું આપણને ફાવે નહીં. આપણે ભલા ને આપણી ઊંઘ ભલી. આપણને સત્ય નથી પચતું કે સત્યનો આગ્રહ પણ નથી પચતો! જો કંઈ ખપે છે તો એ છે માત્ર ઊંઘ!

લોગઆઉટઃ

એ લોકોએ ઇસુને ખીલા ઠોકી ઠોકી માર્યો,
એ લોકોએ સૉક્રેટિસને ઝેર પાઇને માર્યો,
એ લોકોએ ગાંધીને ગોળીથી વીંધી નાખ્યો,
પણ
એ લોકો મને નહીં મારી શકે,
કારણ
હું સાચું બોલવાનો આગ્રહ નથી રાખતો.

– વિપિન પરીખ

એવું પગલું માંડું જેથી આવે સાથ અનેક

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇનઃ

હું પગલું માંડું એક,
પગલે પગલે શ્રદ્ધા પ્રગટી પહોંચાડી દે છેક.

પગલું મારું પાકું હોજો, ધીરું છો મંડાય,
ડગલે ડગલે દિશા સૂઝે ને મારગ ના છંડાય,
પથ્થ૨ ને રેતીનો મનમાં સાબૂત રહે વિવેક.
હું પગલું માંડું એક. 

કાદવનાં કળણોથી ચેતું, જાવું આગે આગે,
નક્કર ભોમે ચાલું, છોને કંટક-કંક૨ વાગે,
એવું પગલું માંડું જેથી આવે સાથ અનેક.
હું પગલું માંડું એક.

– મીનપિયાસી

શ્રદ્ધા એ એક પ્રકારનું ઔષધ છે. જ્યારે આશા અને ઉમેદના તમામ રસ્તા બંધ થાય ત્યારે શ્રદ્ધાના ફાનસનું કામ શરૂ થાય છે. ફાનસથી કદાચ તમને બેટરીની જેમ ફોકસ કરીને દૂરનું નહીં દેખાય. તમારા પગલાથી આગળ માંડ એકાદ-બે ડગલાં દેખાશે. પણ બે ડગલા ચાલશો એટલે અજવાળું તમારી સાથે ચાલવા લાગશે. એ શ્રદ્ધાના અજવાળે અજવાળે આયખું પતી જશે ખબર પણ નહીં પડે. 

મીનપિયાસી પગલે પગલે પ્રગટતી શ્રદ્ધાની વાત કરે છે. આ શ્રદ્ધા મક્કમ પગલાંની છે. પગલું ધીમું હશે તો ચાલશે પણ નિર્બળ નહીં ચાલે. પ્રત્યેક ડગ દિશા ચીંધનાર હોવું જોઈએ. પગલું એ ચાલવાનો સંકેત છે. ચાલવું એ ગતિનું બીજું નામ છે. ગતિ એ જીવનનો નિયમ છે. બ્રહ્માંડ યુગોથી નિરંતર ઘૂમી રહ્યું છે. આપણા ગ્રહમંડળના તમામ ગ્રહો પણ એકધારા ફરી રહ્યા છે અટક્યા વિના. પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરવાનું અટકાવી દે તો જીવન સમાપ્ત થઈ જાય. ધરતી પર પવન પણ પોતાની અનિશ્ચિત છતાં નિશ્ચિત ગતિએ વહ્યા કરે છે. પ્રત્યેક માણસના ચાલી રહેલા શ્વાસ પણ જીવતા હોવાની નિશાની છે. માણસ જ શું કામ તમામ જીવોના શ્વાસ જીવંતપણાની જ્યોત જગાવે છે. પહાડોથી નીકળતી નદી જાણે દરિયા પ્રત્યેની પોતાની શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરી રહી છે. જિંદગી પણ ક્યારેય પાછા પગલે નથી ચાલતી. સમય હંમેશા આગળ વધવાનું શીખ્યો છે, એટલે જીવન પાછળ નથી જતું. આગળ વધતું જીવન માર્ગથી ભટકે તો એમાં પગલાંનો જ દોષ ગણાય ને! 

પગલાંઓએ પગલે પગલે અનેક લોભ, પ્રલોભનોથી જાળવીને ચાલવાનું છે. અનેક કાદવના કળણમાંથી બહુ સિફતથી પસાર થવાનું છે. વળી એમનેમ પસાર નથી થવાનું અનેક લોકોને સાથે રાખીને આગળ વધવાનું છે. પગમાં શ્રદ્ધાના બૂટ પહેર્યા હોય પછી ગમે તેવાં કાંટા આવે શું ફર્ક પડવાનો? શ્રદ્ધા પોતે જ પુરાવો છે. જલન સાહેબનો શેર યાદ કરો.
શ્રદ્ધાનો હો વિષય તો પુરાવાની શી જરૂર?
કુરાનમાં તો ક્યાંય પયંબરની સહી મનથી.

જ્યાં સાબિતી માગવાની શરૂ થાય ત્યાં શ્રદ્ધા ગાયબ થઈ જાય છે. દિશાવિહીન લાખ પગલાં કરતાં મક્કમતાપૂર્વકનું એક પગલું લાખ દરજ્જે સારું. આવું એક પગલું જ કાફી છે. અનિશ્ચિતતાની આંગળી પકડી આયખું આખું રઝળવા કરતા નિશ્ચિત નદીમાં ડૂબી મરવું વધારે બહેતર! ઘણાને પોતે શું કરવા ઇચ્છે છે તે જ ખબર નથી હોતી. પગલું માંડવું માંડવું કઈ શ્રદ્ધા સાથે. મકરંદ દવેએ અજંપાની સૂની શેરીએ રઝળતા કહેલું, 
‘પગલું માંડું હું અવકાશમાં
જોઉં નીચે હરિવરનો હાથ
અજંપાની સૂની શેરીએ…

મીનપિયાસી તો જીવનમાં આવતા કાદવ કળણથી ચેતી આગળ વધવા જવા માગે છે. કંટક કંકરની ચિંતા કર્યા વિના નક્કર ભૂમિ પર ચાલવાનું જેમ વ્યક્ત કરે છે. નર્મદ તો જોસ્સાપૂર્વક દ્રઢ નિર્ધાર સાથે પગલું માંડે છે, પછી હટે તે બીજા! 

લોગઆઉટઃ

ડગલું ભર્યૂં કે ના હઠવૂં ના હઠવૂં;
વેણ કહાડ્યું કે ના લટવૂં ના લટવૂં.
ડગલું ભર્યૂં કે ના હઠવૂં....

સમજીને તો પગલૂં મુકવૂં, મૂકીને ના બ્હીવૂં;
જવાય જો નહિં આગળ તોયે, ફરી ન પાછું લેવૂં-
વેણ કહાડ્યું કે ના લટવૂં ના લટવૂં.
ડગલું ભર્યૂં કે ના હઠવૂં.....

ભણી ગણી જન પુખ્ત વિચારે, પાયો નાખે મજબૂત;
કો કાળે પણ જસ મોટો લે, નર્મદ કેરૂં સાબૂત-
વેણ કહાડ્યું કે ના લટવૂં ના લટવૂં.
ડગલું ભર્યૂં કે ના હઠવૂં.

~ નર્મદ

પેટ ભરવા એક નારી સૂઈ ગઈ

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇનઃ

પેટ ભરવા એક નારી સૂઈ ગઈ,
ઊભી થઈ તો રોજગારી સૂઈ ગઈ.

આવશે, એ આવશે, એ આશમાં
દ્વાર ખુલ્લાં રાખી બારી સૂઈ ગઈ.

‘મારે કોઈની જરૂરત નહિ પડે’-
ઠાઠડીમાં એ ખુમારી સૂઈ ગઈ.

રાત બહુ શરમાય છે ને એટલે,
રાત અંધારું પ્રસારી સૂઈ ગઈ.

ભાર મારો ઝીલીને થાકી હશે,
જાગતો’તો હું, પથારી સૂઈ ગઈ.

– મિત્ર રાઠોડ

ગઝલ હવે ઇશ્કે મિજાજી કે ઈશ્કે હકીકીના બંધનથી પર થઈને અનેક વિષયના આકાશમાં ઉડ્ડયન કરી રહી છે. પ્રેમિકાની જુલ્ફથી મુક્ત થઈને તે જન્મમરણની અનેક ફિલસૂફીના ફૂલો મહેકાવી રહી છે. ઈશ્વરના આયનામાં જાત અને જગતને જોવાની દૃષ્ટિથી પણ તે મુક્ત થઈ ગઈ છે. દરેક વિષયના વહેણમાં તેની નૌકા સહજતાથી તરી રહી છે. મહાન ચિંતનથી લઈને સામાજિક જીવનમાં ચાલતી ઘટમાળની આંટીઘૂંટી પણ બખૂબીથી માત્ર બે જ પંક્તિમાં વ્યક્ત કરવાનું કૌવત ગઝલ પાસે છે. એક શેરમાં ભરપૂર પ્રેમની વાત હોય તો બીજા શેરમાં નફરતની નદી વહેવા માંડે એમ પણ બને! દરેક શેરનો વિષય અને વાર્તા ભિન્ન હોઈ શકે. ગઝલની આ વિશેષતા જ તેને વિશેષ બનાવે છે.

મિત્ર રાઠોડની આ ગઝલ પણ જુદા જુદા ભાવને સંવેદનશીલ રીતે રજૂ કરે છે. પ્રથમ શેરથી જ ભાવકને એવાં આંચકાથી ઘેરી લે છે તે આઘાતમાં સરી પડે. ગણિકા પેટ માટે શરીર વેચે છે એ વાત સર્વવિદિત છે, પણ અહીં કવિએ એ વાતને સીધી નથી મૂકી પીડાને કલાત્મક ઓપ આપ્યો છે. પ્રથમ પંક્તિ વાંચશો તો સપાટ બયાન લાગશે પણ બીજી પંક્તિ આવતાની સાથે એ બયાન કાવ્યત્વ ધારણ કરી લે છે. ગણિકાની રોજગારી કોઈનું પડખું સેવવાની છે, સૂવામાં જ તેની રોજગારી છે. એ ત્યાંથી ઊભી થાય તો રોજગારી જતી રહે. વેપારી થડે ન બેસે તો ધંધો કેવી રીતે ચાલે? પણ આ વાત કોઈ વેપારીના ધંધા જેટલી સરળ નથી. એમાં તો એક ગણિકાની વણકહેવાયેલી વ્યથાનું વિતક છુપાયેલું જણાય છે. આ વ્યવસાય વકીલ એન્જિનિયર કે ડોક્ટર જેવો નામ અને દામ રળી આપે એવો નથી. બદનામીની સોય પળેપળ ભોંકાતી રહે. એ સોયના ઘા ખાતા ખાતા જીવ્યા કરવાનું. ઘર પરિવારને સાચવવાનો, વળી જો એ ગણિકાને બાળક હોય તો તો જિંદગી વધારે કપરી બને છે. પરિવારને પોતાના આ બદનામ વ્યવસાયનો વાયરો ન અડે એ પણ જોવાનું. 

સૌમ્ય જોશીએ પણ ગણિકાની ઉંમરની વિવિધ અવસ્થા વિશે અદ્ભુત નઝમ લખી છે. કિશોરાવસ્થામાં આ વ્યવસાયમાં ધકેલાઈ ગયેલી તરૂણીથી લઈને રૂપના આથમતાં તેજ સુધીની વાત કરતી આ નઝમ વાંચવા જેવી છે. સૌમ્ય જોશીના જ અવાજમાં સાંભળવા મળે તો ભયોભયો. અમરેલીના અમરવેલ જેવાં કવયિત્રી પારૂલ ખખ્ખરે પણ ગણિકાનું ગીત બહુ ચીવટપૂર્વક લખ્યું છે. વિપુલ પરમારે પણ વીંધી નાંખે એવાં ઊંડાણ સાથે ગણિકાનું ગીત લખ્યું છે. પેટની ભૂખ ભાંગવા કોઈકના શરીરની ભૂખ ઠારતી ગણિકા પોતાની મજબૂરી પર સ્મિત પાથરી દે છે કારણ કે તેને ગ્રાહક ગમે કે ગમે તેની સાથે સૂવાનું છે, ન સૂવે તો રોજગારી જતી રહે. 

મિત્ર રાઠોડનો એક શેર ઘણી ચર્ચાએ લઈ ગયો. આ ગઝલનો દરેક શેર વિસ્તૃત અર્થના આકાશને આંબે છે. અત્યારે વિપુલ પરમારના ગીતથી વિરમીએ.

લોગઆઉટઃ

મજબૂરીને ઓઢાડી મલકાટ !
સજી ધજીને જોયાં કરતી ભૂખ, ભૂખની વાટ !

સીવણ, રાંધણ જેવાં માંડ્યા કેટકેટલા ધંધા !
ખાલ છોલતા કૈક ફર્યાં'તાં ત્યાંય નજરના રંધા !
પેટ નામનાં ચોઘડિયામાં ખાધી'તી પછડાટ. 
સજી ધજીને જોયાં કરતી ભૂખ, ભૂખની વાટ !

પરભાતીના સ્થાને વાગ્યાં અણગમતાં સૌ ગાન,
વરત-આખડી છૂટયા ને આ મોંમાં આવ્યાં પાન.
પિચકારીમાં થૂંકી નાખ્યો સમજણનો ઘોંઘાટ.
સજી ધજીને જોયાં કરતી ભૂખ, ભૂખની વાટ !

લોઢ ઉછળતા દરિયામાં પણ રાખી હોડી સ્થિર,
એમાં એનું ધીરે ધીરે છૂટ્યું સાવ શરીર !
હાડમાંસથી પર ઊઠી તો પામી ગઇ પમરાટ !
સજી ધજીને જોયાં કરતી ભૂખ, ભૂખની વાટ !
મજબૂરીને ઓઢાડી મલકાટ !

- વિપુલ પરમાર

અધૂરામાં પૂરું પૂરામાં અધૂરું

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

રહી છે વાત અધૂરી –
શબ્દ અર્થની વચ્ચે જાણે પડી ગઈ છે દૂરી –

એક પળે વરસાદ વરસતો, પળમાં બીજી ધૂપ,
આ તે કેવી મોસમ છે ને આ તે કેવું રૂપ?
અકળ મૌનની આવજાવમાં સળવળ કરે સબૂરી!
રહી છે વાત અધૂરી –

જળમાં મારગ, મારગમાં જળ, માટી જેવી જાત,
ઓગળતાં ઓગળતાં જીવે ઝીણી માંડી વાત;
આમ ઝુરાપો અડધે મારગ, આમ જાતરા પૂરી!
રહી છે વાત અધૂરી –

– હર્ષદ ત્રિવેદી

અધૂરપ એ જિંદગીનો મહત્ત્વનો ભાગ છે. કદાચ પૂર્ણતા કરતા પણ વધારે મહત્ત્વનો! પૂર્ણતા તો કાંઠે પહોંચવાનો સંકેત છે, પણ મઝધારમાં મહાલવાની મજા અલગ છે. પૂર્ણતા પામેલા પ્રેમ કરતા અધૂરો પ્રેમ લાંબો ટકતો હોય છે. લૈલા-મજનુ, હીર-રાંઝા, સોની-મહિવાલ, શિરી-ફરહાદ બધા જ અધૂરા પ્રેમના પીડામય આનંદનાં પ્રતીકો છે. ‘પીડામય આનંદ‘ શબ્દ થોડો અલગ લાગશે, પણ પીડામાં આનંદ હોઈ શકે. પ્રણયનું દર્દ ઘણું ઘાતક હોય છે. એમાંય પ્રેમીનો વિયોગ! બાબા ફરીદે લિખિત આ પંક્તિઓ જુઓ.
कागा सब तन खाइयो, चुन-चुन खाइयो मांस,
दोइ नैना मत खाइयो, पिया मिलन की आस .

આ પંક્તિઓ રોકસ્ટાર ફિલ્મમાં ઈર્ષાદ કામિલે લખેલા ગીત ‘નાદાન પરીંદે‘માં પણ સાંભળવા મળશે. પણ તે લખી છે બાબા ફરીદે. આ પંક્તિમાં રહેલી પિયા મિલનની હદ તો જુઓ! રાહ જોઈ જોઈને શરીર ઝીર્ણ થઈ જાય. માણસ મરી જાય પછી તેને કાગડા કે ગિદ્ધ જેવાં પંખીઓ ફોલી ખાય. પ્રતીક્ષા કરનાર કાગડાને વિનંતી કરે છે કે રાહ જોઈ જોઈને હું મરી જાઉં તો મારા આખા શરીરને ખાઈ જજો, પણ આંખો ન ખાતાં. મને હજી પણ પિયા મિલનની આશ છે! ક્યા બાત હૈ! બાબા ફરીદે આ વાત ઈશ્વરને ઉદ્દેશીને લખી છે, જ્યારે ‘રોકસ્ટાર‘ ફિલ્મમાં આ વાત પ્રેમી માટે કહેવાઈ છે. આ જ તો ઉત્તમ કવિતાની ખાસિયત છે. ઈશ્કે હકીકી અને ઇશ્કેમિજાજી બંને પલ્લામાં એક સમયે સરખી રીતે અને અધિકારપૂર્વક બેસે છે. 

આપણે મૂળ વાત કરવી છે અધૂરપની. ઉપરની અમર પંક્તિઓમાંથી આ અધૂરપ બાદ થઈ જાય, પ્રિયનું મિલન થઈ જાય તો તીવ્રતા ખતમ થઈ જાય. હર્ષદ ત્રિવેદીએ આવી જ અધૂરપને કવિતાની કડીમાં પરોવી છે. ગમતા પાત્ર સાથેની અધૂરી વાતની મધુરી કવિતા રચી છે તેમણે. પ્રિય પાત્ર સાથેની વાત અધૂરી છે. કેમકે શબ્દ અને તેમાંથી નિપજતા અર્થમાં એક અંતર આવી ગયું છે. ઉચ્ચારાયેલ શબ્દમાંથી પૂરો અર્થ ન નિપજે તો ક્યાંથી વાત પૂરી થાય? અર્થ તો બાપડો શબ્દના બંધાતા વાદળ દ્વારા ધોધમાર વરસવા તલસે છે, પણ ત્યાં તો વાદળ ચીરીને તડકો દેખા દઈ દે છે. કેમ આવું થાય છે તે કવિને સમજાતું નથી. મૌનમાં અધૂરા શબ્દો સળવળી રહ્યા છે. 

હનીફ સાહિલનો સરસ શેર છે
દેહ માટીનો લઈને નીકળ્યા છો,
માર્ગમાં આખો સમંદર આવશે!

હર્ષદ ત્રિવેદીએ આ વાત કંઈક જુદી રીતે આલેખી છે. પાણીમાં માર્ગ છે, અને માર્ગમાં પાણી, વળી તેની પર માટીનું શરીર લઈને ચાલવાનું. ઓગળ્યા વિના છૂટકો નથી. પણ ઓગળવામાં ક્યાંક ઝૂરાપો છે તો ઓગળીને જાતરા પૂરી થયાનો સંકેત પણ છે. છતાં વાત તો અધૂરી જ છે!

લોગઆઉટ:

કૈં અધૂરી વાત અંતે રહી જવાની હોય છે,
શક્યતાઓ સાત અંતે રહી જવાની હોય છે.

એક પંખેરું ઊડી જાશે અકળ આકાશમાં,
માટીની આ જાત અંતે રહી જવાની હોય છે.

જિંદગી ભરચક દિવસની જેમ જીવી જાવ પણ,
એક અટૂલી રાત અંતે રહી જવાની હોય છે.

રોજ અહીં કંઈ કેટલું આટોપવા મથ્યા કરો!
સામટી શરૂઆત અંતે રહી જવાની હોય છે.

કેટલા સાવધ રહો કે ભાગતા-બચતા ફરો,
એક-બે તો ઘાત અંતે રહી જવાની હોય છે.

અન્ય કાજે જેટલું જીવી શકો, જીવી જુઓ!
એ જ નોખી ભાત અંતે રહી જવાની હોય છે.

છોડ! દુનિયા છે, ઘણું કહેશે – ઘણું વિચારશે,
એ બધી પંચાત અંતે રહી જવાની હોય છે.

– હિમલ પંડ્યા

જીત પર હસતો રહ્યો ને હાર પર હસતો રહ્યો

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇનઃ

જીત પર હસતો રહ્યો ને હાર પર હસતો રહ્યો,
ફૂલની શૈયા ગણી અંગાર પર હસતો રહ્યો.

ઓ મુસીબત! એટલી ઝિંદાદિલીને દાદ દે :
તેં ધરી તલવાર, તો હું ધાર પર હસતો રહ્યો !

કોઈના ઈકરાર ને ઈન્કાર પર હસતો રહ્યો,
જે મળ્યો આધાર એ આધાર પર હસતો રહ્યો.

કોઈની મહેફિલ મહીં, થોડા ખુશામદખોરમાં
ના સ્વીકાર્યું સ્થાન, ને પગથાર પર હસતો રહ્યો.

ફૂલ આપ્યાં ને મળ્યા પથ્થર કદી, તેનેય પણ
પ્રેમથી પારસ ગણી દાતાર પર હસતો રહ્યો.

જીવતો દાટી કબરમાં એ પછી રડતાં રહ્યાં;
હું કબરમાં પણ, કરેલા પ્યાર પર હસતો રહ્યો.

નાવ જે મઝધાર પર છોડી મને ચાલી ગઈ-
એ કિનારે જઈ ડૂબી, હું ધાર પર હસતો રહ્યો.

ભોમિયાને પારકો આધાર લેતો જોઈને,
દૂર જઈ એ પાંગળી વણઝાર પર હસતો રહ્યો.

– જમિયત પંડ્યા

જમિયત પંડ્યાનું ગુજરાતી ગઝલમાં તેમની ગઝલ જેટલું મહત્ત્વનું કામ છંદશાસ્ત્રનું છે. ગુજરાતી ભાષામાં વર્તમાન સમયમાં સૌથી વધારે લખાતો કાવ્યપ્રકાર ગઝલ છે. ગીત, સોનેટ, અછાંદસ, હાઈકુ જેવાં અનેક પ્રકારો છે, તેમાં પણ સરસ કામ થઈ રહ્યું છે, પણ હાઈવે પર શાહી સવારી તો અત્યારે ગઝલની જ છે. ગઝલો વિપુલ પ્રમાણમાં લખાય છે ત્યારે ગઝલ લખતા કવિઓએ છંદનું જ્ઞાન કેળવવું ખૂબ જરૂરી છે. જમિયત પંડ્યાનું‘ગઝલનું છંદશાસ્ત્ર‘ પુસ્તક આ દ્રષ્ટિએ ખૂબ મહત્વનું છે. ઘાયલ, શૂન્ય પાલનપુરી, રાજેશ વ્યાસ મિસ્કીન, રઈશ મનીઆર, જિતુ ત્રિવેદી, શકીલ કાદરી જેવાં અનેક સર્જકોએ પણ ગઝલના છંદ વિષયક પુસ્તકો લખ્યાં છે. ગઝલ લખવા માગતા કવિઓએ એ પુસ્તકોનો ચોક્કસ અભ્યાસ કરવો જોઈએ. 

ટીમ ઇન્ડિયા વર્લ્ડકપમાં એક પણ મેચ હાર્યા વિના ફાઇનલમાં પહોંચ્યું એ નાનીસૂની વાત નહોતી. જો ફાઈનલમાં પણ ભારત જીતી ગયું હોત તો આ એક રેકોર્ડ થઈ જાત. જો કે આ બધી તો પાનના ગલ્લે બેસીને ચર્ચા કરવા જેવી વાત થઈ. ખરી વાત તો રમનાર જણે. કાયમઅલી હજારીનો શેર છે- 

કરે કોઈ જીતની ચર્ચા, કરે કોઈ હારની ચર્ચા
રમત તો થઈ પૂરી બાકી રહી બેકારની ચર્ચા

હવે બધી ચર્ચા બેકાર છે. ઘણા લોકો ચર્ચાના ચાકડા ફેરવી પોતાના મંતવ્યોનાં માટલાં ઉતારતા રહેશે. પોતાને ડાહ્યા ગણતા લોકો એમાં પોતાના વિચારોનું પાણી પણ રેડશે. જમિયત પંડ્યાની ગઝલ વ્યથાના રસ્તે બેકફરાઈપૂર્વક ચાલે છે. વેદનાની કાચ જેવી ધાર પર હસવાની શક્તિ આપે છે. જીતના જલસામાં તો સૌ હસે. મજા કરે, હારીને પણ હસતો રહે એ ખરો. જીવનમાં કેટકેટલી વિકટ પરિસ્થિતિની ખીલીઓ ભોંકાય છે. પણ આપણે એ ખીલીને ખીંટી સમજી ત્યાં આપણું સુખ લટકાવી દેવાનું. આખરે દુખી થવું ન થવું એ તો આપણા હાથની વાત છે. દુનિયાનો કોઈ પણ માણસ તમને દુખી ન કરી શકે જ્યાં સુધી તમે એને તમને દુખી કરવાની મંજૂરી ન આપો. કોઈના મેણાટોણાં મન પર લઈ દુઃખી થયા કરો તો સમજી લેવાનું કે તમે તમને દુખી કરવા માટે અન્યને પરવાનગી આપી રહ્યા છો.

જોકે દુઃખના શિખર પર પહોંચ્યા પછી તમે દુઃખથી પર થઈ જાવ છો. દર્દ પોતે ઇલાજ બની જાય છે. ગાલિબનો શેર યાદ કરો:
इशरत-ए-क़तरा है दरिया में फ़ना हो जाना, 
दर्द का हद से गुज़रना है दवा हो जाना 

ઘણી વાર ચારે તરફથી વ્યથાનાં વાદળો એટલા ઘેરાયા હોય કે એ વરસે એટલે એમાં તણાયા વિના છૂટકો નથી હોતો. તે વખતે બૂમાબૂમ કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. જોકે એટલા બધા પીડાના પડીકે બંધાયા હોઈએ કે પછી હસવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો પણ નથી હોતો.

લોગઆઉટઃ
એમ કંઈ અમથો જ હું હસતો નથી,
એ વિના બીજો કશો રસ્તો નથી!

~ અનિલ ચાવડા

આ દુનિયામાં જન્મ્યા તેથી અહીંના, બાકી મૂળ અમે ના કહીંના

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

આ દુનિયામાં જન્મ્યા તેથી અહીંના, બાકી મૂળ અમે ના કહીંના
શ્વાસ શરીરને પામ્યા તેથી અહીંના, બાકી મૂળ અમે ના કહીંના.

શબ્દ બન્યો છે બ્રહ્મ એટલે આખ્ખે આખ્ખી દુનિયા એમાં લઈને ફરવું
હોત નહિતર પંખી થઈને હરફરવું કાં વૃક્ષ થઈને પાંગરવું કાં પાણી થઈને તરવું
સમજ શેષ રહી છે તેથી અમે અમારો ઉત્તર, બાકી હોત અમે નહિ હા – નહિ ના
આ દુનિયામાં જન્મ્યા તેથી અહીંના, બાકી મૂળ અમે ના કહીંના

સમક્ષ હોય તે સાર્થ, નહિતર અર્થ રહે ના કોઈ કદી પણ ક્યાંય કશાનો
સ્વપ્ન સાચ કે સંબંધોનો, સુગંધનો કે સ્પર્શ-બર્શને સુંદરતાનો
શરીર સ્મરણને પામ્યું તેથી ટકી જવાતાં – ઠીક છીએ ભૈ છીએ જેમ જ્યાં તહીંના
શ્વાસ શરીરને પામ્યા તેથી અહીંના, બાકી મૂળ અમે ના કહીંના

– ચન્દ્રકાંત શાહ

ચંદ્રકાંત શાહ ઉર્ફે ચંદુ શાહ, ગુજરાતી ભાષાનો નોખો-અનોખો અવાજ. તેમની કવિતાની શૈલી તદ્દન આગવી. રિયરવ્યૂમાંથી જિંદગીને જોતો કવિ. માત્ર કવિતા જ નહીં નાટક અને અભિનયમાં એવી જ હથોટી. ‘ખેલૈયો‘ જેવા અનેક નાટકો દ્વારા તેમણે ગુજરાતી રંગભૂમિમાં પોતાના રંગ પૂર્યા હતા. મહત્ત્વની વાત એ છે કે એક સમયે સુપરસ્ટાર આમિર ખાન તેમના નાટકમાં બેકસ્ટેજમાં કામ કરતા હતા. તેમની કવિતાનું જગત માત્ર તેમનું પોતાનું છે. ક્યાંય કોઈ અન્ય કવિની છાપ તેમાં દેખાતી નથી. તેમનાં જિન્સકાવ્યો યુવાનોમાં સારા એવાં લોકપ્રિય પણ થયેલા. આ બધાથી ઉપરવટ મહત્ત્વની વાત એ છે કે માણસ ખૂબ પ્રેમાળ, દિલનો રાજા. વિશાળ હૃદયના અને શ્રેષ્ઠ કલમના માલિક એવા આ કવિને આપણે થોડા સમય પહેલા ગુમાવ્યા.

આપણું જીવન આમ તો એક સ્વપ્ન છે. જન્મનો અર્થ છે ઊંઘ અને જાગવું એ મૃત્યુનું બીજું નામ છે. સૃષ્ટિમાં જન્મની સાથે જ એક લાંબી ઊંઘની શરૂઆત થાય છે. આ ઊંઘમાં બનતી નાની વાતને પણ પોતાની ગણવા લાગીએ છીએ. પૈસો, પ્રતીષ્ઠા, પ્રેમ, સંબંધો, સંપત્તિ, સત્તા આ બધું જ કાયમી સમજીને તેમાં રમમાણ રહીએ છીએ. જિંદગી નામના સપનાને હકીકત સમજી લઈએ છીએ. કવિ આ વાત સારી રીતે સમજે છે કદાચ એટલે જ તે એમ કહે છે કે અમે આ દુનિયામાં જન્મ્યા છીએ એટલા માટે અમે અહીંના છીએ બાકી અમે ક્યાંના છીએ તે હકીકત બરોબર જાણીએ છીએ.

આપણે ત્યાં શબ્દને બ્રહ્મ કહેવાય છે. શબ્દબ્રમના સહારે જ તો કવિ અક્ષરદેહ રૂપે ટકે છે. બાકી શરીર તો નાશ થવાનું જ છે. પણ શબ્દ ટકશે. જ્યાં સુધી ભાષા છે ત્યાં સુધી શબ્દ મરવાનો નથી. દેહ પણ એક રીતે રૂપ બદલે છે. મૃત્યુ બાદ એ માટીમાં ભળીને કોઈ બીજને પોષણ આપે છે, સમય જતાં એ જ બીજ વટવૃક્ષ થઈને ફાલે છે. અને પંખીઓ માળા બાંધે છે તેની પર. ત્યારે નાશ પામીને માટીમાં ભળેલો દેહ હરખાતો હોય છે. તે નવજીવન પામ્યાનો અહેસાસ થતો હોય છે.

દેહ હયાત હોય ત્યારે શું કરે છે? એ આજીવન સ્મરણો ભેગાં કરે છે અને વહેંચે છે. જિંદગી બીજું કશું નથી માત્ર સ્મરણોની આપ-લે છે. કવિએ એ વાત અહીં બારીકાઈથી કરી છે. શરીર સ્મરણને પામ્યું તેથી ટકી જવાયું. મૃત્યુ બાદ ટકવાનો આ જ સચોટ માર્ગ છે કે તમે કેટલાં સ્મરણો કોના કોના હૃદયમાં વાવશો. કવિએ પોતાનાં સર્જનો દ્વારા સ્મરણ વાવ્યાં છે. લોકો તેમનાં કાવ્યો નાટકો થકી હરહંમેશ તેમને સંભારતા રહેશે.

લોગઆઉટ:

આપોને જીન્સ કોઈ આવાં
ક્યારે ન ધોવાં ન ક્યારે સુકાવાં

સાંધા હો સુખના ને શીતળ હો શેઇડ
સાથે કાટે ને થાય આપણી જ સાથે એ ફેઇડ
નવી નવી સ્ટઐલોના આપો વરતાવા

આપોને જીન્સ કોઈ આવાં
ક્યારે ન ધોવાં ન ક્યારે સુકાવાં

હોય નવાં ત્યારથી જ જૂનાં એ લાગે
જૂનાં થાતાં જ ફરી નવાં થઈ જાગે
સરનામું આપ પ્રભુ, ક્યાંથી મંગાવા

આપોને જીન્સ કોઈ આવાં
ક્યારે ન ધોવાં ન ક્યારે સુકાવાં

– ચંદ્રકાન્ત શાહ

દીવાસળી, દીવો અને દિવાળી

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ
લોગઇન:

જ્યાં  શક્યતા   દેખાય ત્યાં  દીવા  કરો

જ્યાં  માર્ગ   અવરોધાય  ત્યાં દીવા કરો


મળતા નથી  અવસર  અનેરા હરવખત

મન સહેજ પણ  મૂંઝાય ત્યાં  દીવા કરો


તડકો જ  આપે છે  સમજ છાંયા  વિષે

વાતાવરણ   બદલાય ત્યાં  દીવા  કરો


છે લક્ષ્ય કેવળ આપણું, ઝળહળ  થવું

અંધારપટ     ઘેરાય  ત્યાં  દીવા  કરો


ઈશ્વર  ગણાતું   સત્ય અપરંપાર   છે

માણસપણું  રૂંધાય ત્યાં  દીવા  કરો


ચાલ્યા  કરો   તો  ઝાંઝરી  રણક્યા  કરે

પગલાં  વિસામો  ખાય ત્યાં  દીવા કરો


સમજણ હશે ત્યાં અર્થ વિસ્તરશે ‘મહેશ’

પણ, ગેરસમજણ  થાય ત્યાં દીવા કરો


~ ડૉ.મહેશ રાવલ


દિવાળી એટલે શક્યતાના ઊંબરે દીવો પ્રગટાવવાનો ઉત્સવ! અજવાળાના માર્ગને અવરોધતા અંધારને પ્રકાશથી પાછા ઠેલવાનું ટાણું. બદલાતા વરસને સરસ બનાવવા રોશની, રંગ અને ઉમંગને ફૂલઝડી જેમ વિખેરવાનો અવસર. જૂના તમામ દર્દનું દારૂખાનું ફટાકડા જેમ ફોડીને મજા કરવાની મોસમ! દિવાળી એટલે બીજું કંઈ નહીં દી વાળવાનો સમય. ‘વાળવું‘ બે અર્થમાં; ગમતો સમય ચાલ્યો જાય તો તેને પાછો વાળવો અને ગમતી ક્ષણો પર ધૂળ ચડી જાય તો તેને વાળીઝૂડીને સાફ કરવી. ઘર જેમ મન અને હૃદયને પણ ચોખ્ખાં કરવા પડે છે. એમાં ઈર્ષાનાં જાળાં બાઝી ગયાં હોય, અહમના રજકણથી મન મેલુંદાટ થઈ ગયું હોય, સ્વાર્થની સેપટ ચડી ગઈ હોય, તો એ બધો કકળાટ કાઢવો તો પડેને! માત્ર ઘરનો કકડાટ ચારરસ્તે જઈને મૂકી આવવાથી કામ નહીં બને! માત્ર ઊંબર પર દીવો મૂકવાથી આત્મામાં પણ અજવાળું થાય એવો ચમત્કાર પણ ગોતવો પડે કે નહીં? 


એની માટે તો પહેલાં પોતાના અંધારાને ઉલેચવા પડે. તો જ અન્યને રોશન કરી શકાયને? સૂરજ પોતે પ્રકાશિત ન હોત તો બીજા ગ્રહોને ક્યાંથી અજવાળું આપી શકત! વિમાનની મુસાફરીમાં પણ કહેવામાં આવે છે કે મુશ્કેલ સમયમાં સૌથી પહેલા તમે પોતાની મદદ કરો, પછી બીજાની મદદ કરો. કોઈ મહાનુભવે કહેલું જે પોતાને મદદ નથી કરતો તેને ભગવાન પણ મદદ નથી કરતો. તમે ભગવાનને ભરોસે બેસો અને ભગવાન તમારા ભરોસે! આમાં ભરોસો બાપડો અનાથ થઈ જાય. 


ઘણા સળગાવવા અને પ્રગટાવવા વચ્ચેનો ભેદ નથી જાણતા. આવા લોકો માત્ર દિવાસળી-ધર્મ પાળતા હોય છે. એમનું કામ માત્ર બાકસ સાથે ઘસાઈને અગ્નિ પેદા કરવાનું હોય છે. એ અગ્નિથી ઘર બળે છે કે દીવો તેની તેમને તમા નથી. બાકસના ખોખા જેવું મન લઈને ફરતા આવા લોકો અણુબોમ્બથી ઓછા નથી હોતા. અણુબોમ્બનો પોતાનો કોઈ વાંક નથી, પણ તેને ફોડનારથી સાવધાન રહેવાની જરૂર હોય છે. દિવાસળીના ધર્મમાં રમમાણ રહેતા લોકો પણ કોક તેમને બાકસ સાથે ઘસે કે તરત સળગી ઊઠે છે. એનાથી દીવો પ્રગટે તો તો વાંધો જ નથી, પણ ક્યારેક ઘર, ગામ, શહેર કે આખેઆખો દેશ ભડકે બળી ઊઠતો હોય છે. આવી આગની જ્વાળાને સર્જકો દીવાળી કહીને રાજસત્તા કે ધર્મસત્તા પર આકરા પ્રહાર કરે છે. 


કવિ મહેશ રાવલે દીવો કરવાની શક્યતા તરફ આંગળી ચીંધી છે. અથવા તો એમ કહો કે દીવો કરવા બાબતે ગઝલનો દીવો કર્યો છે. કવિ પાસે શબ્દનો દીવો જ હોયને! મનોજ ખંડેરિયાએ પણ લખ્યું હતું, ‘તું ઢાળ ઢોલિયો, હું ગઝલનો દીવો કરું‘ કવિ શબ્દના દીવાથી જગતના અંધારને નાથવા મથતો હોય છે. ક્યારેક આવો શબ્દનો એકાદ દીવટો હૃદયમાં પ્રગટી ઊઠે તો આયખું અમૃત થઈ જતું હોય છે. આવા દીવડા સમજણને પ્રગટાવતા હોય છે. દીવા હોલવાય ત્યાં અંધાર નિશ્ચિત છે. ચાલવાનું બંધ થાય ત્યાં આપોઆપ ઝાંઝરીનો રણકાર શાંત થઈ જાય છે.


જીવન પોતે જ્યોતિ બની જાય ત્યારે પ્રત્યેક દિવસ દિવાળી છે. નહીંતર ઈર્ષા અને અહમના અંગારાથી આજીવન દાઝવાનું તો છે જ! આપણું કામ માત્ર કોડિયું થવાનું છે. ઓકાદબે વેંત સુધી અજવાળું પહોંચાડી શકાય તોય જીવનની દીવાળી સાર્થક! ક્યારેક એક નાનકડું કોડિયું પણ સૂરજની ખોટ પૂરી આપતું હોય છે!


લોગઆઉટ:


અસ્ત જાતા રવિ પૂછતા અવનિને :

'સારશો કોણ કર્તવ્ય મારાં?'

સાંભળી પ્રશ્ન એ સ્તબ્ધ ઊભાં સહુ,

મોં પડયાં સર્વનાં સાવ કાળાં.

તે સમે કોડિયું એક માટી તણું

ભીડને કોક ખૂણેથી બોલ્યું :

'મામૂલી જેટલી મારી ત્રેવડ, પ્રભુ! એટલું સોંપજો, તો કરીશ હું'


- રવિન્દ્રનાથ ટોગોર 

(અનુવાદ : ઝવેરચંદ મેઘાણી)

ગુજરાતી સાહિત્ય અને રાજકારણ

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ
લોગઇન:

શબ્દ ક્યાં મારો કે તમારો છે?
શબ્દ હર કોઈનો દુલારો છે.

બુઠ્ઠા અણિયારા રેશમી બોદા
શબ્દના કેટલા પ્રકારો છે

ભાવ છે અર્થ છે અલંકારો
શબ્દનો કેટલો ઠઠારો છે

જો જરા અડકો છટપટી ઉઠશે
શબ્દ સંવેદનાનો ભારો છે

– રાહી ઓધારિયા

જ્યોર્જ બર્નાડ શોને કોકે પૂછ્યું તમે શા માટે લખો છો? તેમણે તરત સામે પ્રશ્ન કર્યો, “માછલીને કોઈ પૂછે છે કે તું શું કામ તરે છે?” બર્નાડ શો માટે લખવું સહજ હતું. આમ તો કોઈ પણ લેખનમાં સહજતા એ પાયાનો ગુણ છે. એક અંગ્રેજ કવિએ કહેલું, જે સહજતાથી વૃક્ષોને પાંદડાં ફૂટે એટલી જ સહજતાથી કવિને કવિતા ફૂટવી જોઈએ. કૃત્રિમતાથી પરાણે મગજ ઘસી ઘસીને સર્જાયેલું સાહિત્ય આર્ટિફિસિયલ થશે, આર્ટ નહીં. આર્ટ રચવા માટે હાર્ટ અને સ્માર્ટ બંનેની જરૂર છે. હાર્ટ એટલા માટે કે જે લેખન હૃદયની ભાવનામાંથી નથી જન્મ્યું તે ભાવહીન રહી જાય છે અને સ્માર્ટ એટલા માટે કે માત્ર લાગણીના ઊભરા નથી ઠાલવવાના. લેખનમાં લાગણીવેડા ન આવવા જોઈએ, લાગણીસભર થવું જોઈએ, એ પણ સાહજિક રીતે. 

ઘણા લોકો છંદમાં નથી લખી શકતા એટલે અછાંદસને મહત્ત્વ આપ્યા કરે છે અને અમુક લોકો છંદના એટલા હઠાગ્રહી છે કે માત્ર છંદો જ લખે છે! બાળક જે સહજતાથી ચાલતા, બોલતા, વ્યવહારુ જીવનની સારાઈ-નરસાઈ શીખે છે એટલી જ સહજતાથી લેખન શીખાય તો આપોઆપ કલમનું કામણ પણ સાહજિક બને! મોટાભાગનું તો તમારા જીવનમાંથી જ તમે શીખીને આવો છો, અન્ય ઠેકાણે તો તમે છંદ શીખો છો અને લેખનની વિશેષતા જાણો છો. ભાવની તાકાત તો માત્ર ને માત્ર તમારા હૃદયમાંથી જ આવે છે. પાણી પોતાનો રસ્તો કરી લે તેમ કવિતામાં નિરૂપાતી સાચી ભાવના પણ પોતાનો રસ્તો આપોઆપ કરી જ લે છે. એ પીડા સ્વરૂપે હોય કે આનંદ સ્વરૂપે, રૂદનરૂપે હોય કે હાસ્યરૂપે… બાગમાં કાળજીપૂર્વક ઊગાડેલા ગુલાબ કરતાં જંગલમાં જાતે ખીલેલું ફૂલ વધારે સુંદર અને સુગંધિત હશે! 

આજકાલ સાહિત્ય પરિષદ ચુંટણીની ચાવીથી સાહિત્યનું તાળું ખોલવામાં વ્યસ્ત છે. સાહિત્ય પરિષદમાં સાહિત્યનો અભાવ છે. રાજકારણ, ખટપટ ને કારણ વગરના કાવાદાવાથી ખદબદતી સંસ્થાનો સૂર બોદો થઈ ગયો છે. એના વાજિંત્રનો વાંક નથી, વગાડનારાઓમાં જ છે. એક સાહિત્યકારે પરિષદના સુધારાની ચર્ચા કરતા કહ્યું હતું કે ઉકરડાનું ડેકોરેશન ગમે તેટલું બદલો તે ઉકરડો જ રહે! જોકે એ પણ હકીકત છે કે ઉકરડા પર છોડ જલ્દી ઊગતાં હોય છે! જેને છોડ ઉછેરવા છે તેની માટે હજી પણ તક છે! બાકી ઉકરડામાં વધારો કરનારની કમી નથી!

છેલ્લા અમુક વર્ષોમાં પરિષદ સામાન્ય પ્રજાને આકર્ષવામાં સદંતર નિષ્ફળ ગઈ છે તેમ કહેવામાં જરાય અતિશયોક્તિ નથી. પરિષદ પોતાની સાહિત્યિક સહજતા ગુમાવી બેઠી છે. યુવાન લોકોને ભૂલથી પણ સાહિત્યમાં રસ ન પડી જાય તેની પૂરી તકેદારી રાખે છે. સાહિત્ય પરિષદના કાર્યક્રમો પણ તેની બિલ્ડિંગ જેવા જર્જરિત હોય છે. સાહિત્ય અકાદમી કે પરિષદે જે કામ કરવું જોઈએ તે કામ મનીષ પાઠક અને હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ વિવિધ કાર્યક્રમો થકી કરી રહ્યા છે. મોરારીબાપુએ વર્ષો સુધી અસ્મિતાપર્વ દ્વારા સાહિત્ય અને સાહિત્યકારોને લોકપ્રિય કર્યા છે. આજે પણ નરસિંહ મહેતા એવોર્ડ અને બીજા અનેક પ્રયત્નથી તેઓ પોતાનું કર્મ નિસ્વાર્થ ભાવે કરી રહ્યા છે. અત્તર તો પોતાની સુગંધ ફેલાવવાનું જ છે. પણ ઘણી વાર અત્તરની બાટલીઓ પોતાને અત્તર સમજવા લાગે છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં આવી બાટલીઓ ખૂબ છે. શબ્દ એ કોઈની જાગીર નથી. એ બાટલીમાં કેદ નથી થતો. શબ્દ જે સેવે તે પામે. રાહી ઓધારિયાએ ખરું જ કહ્યું છે, શબ્દ મારો કે તમારો એકલાનો નથી. એ સૌનો છે. એટલા માટે જ આપણે ત્યાં શબ્દબ્રહ્મ કહેવાય છે. પણ ઘણા લોકો શબ્દભ્રમમાં જીવતા હોય છે.

ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ અને અકાદમી સ્વાયત્તા માટે જે રીતે શિંગડે શિંગડું ભરાવી રહી છે તેટલી મહેનત સાહિત્યના ઉત્થાન માટે કરી હોત તોય ચપટીક ફેર પડત. આ બંને સાહિત્યની એવી સંસ્થાઓ છે કે જેણે સમાજને દાખલો પૂરો પાડવો જોઈએ, પરંતુ તે કેવા દાખલા બેસાડી રહી છે તે આપણે બધા જાણીએ છીએ. 

લોગઆઉટ:

આપણા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે તેમને કોકે કહેલું કે સાહેબ, તમે ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે, ઉત્તમ વક્તા છો, સાહિત્ય પરિષદના સભ્ય થઈ જાવ ને તો પરિષદને તમારો લાભ મળે. મોદી સાહેબે તરત કીધું મને ફુલ ટાઇમ રાજકારણ નહીં ફાવે!

જે પુલ બનાવશે એ વાંદરા કહેવાશે!

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:


जो पुल बनाएँगे 

वे अनिवार्यत: 

पीछे रह जाएँगे। 

सेनाएँ हो जाएँगी पार 

मारे जाएँगे रावण 

जयी होंगे राम, 

जो निर्माता रहे 

इतिहास में 

बंदर कहलाएँगे। 


~ अज्ञेय


અજ્ઞેયનું પૂરું નામ સચ્ચિદાનંદ હીરાનંદ વાત્સ્યાયન. આધુનિક હિન્દી કવિતાના પ્રમુખ કવિ. ૧૯૧૧માં જન્મેલા આ કવિ ક્રાંતિકારી વિચારો ધરાવતા. એ માત્ર કાગળ પર નહીં, રીયલ લાઈફમાં પણ બોમ્બ ફોડી જાણતા. ભારતની આઝાદીમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા યુવાનીમાં બોમ્બ બનાવતા પકડાયેલા. પણ ત્યાંથી તે આબાદ ફરાર થયેલા. યુદ્ધ, ક્રાંતિ, હિંસાથી બહુ સારી રીતે પરિચિત. તેમની કવિતા વાસ્તવિકતાની વેલી પર પાંગરેલાં ફૂલ જેવી છે. નક્કર હકીકત સોય ઝાટકીને કહેવામાં તેમને જરા પણ સંકોચ નથી. 


પ્રસ્તુત કવિતા તેમના કવિત્વને બખૂબી રજૂ કરે છે. રશિયા યુક્રેન યુદ્ધ આટલા લાંબા સમય બાદ પણ પત્યું નથી, ત્યાં ઇઝરાયેલ-પેલેસ્ટાઇનની લોહિયાળ જંગ શરૂ થઈ ગઈ છે. ભારત-કેનેડાના વણસેલા સંબંધો પણ એક પ્રકારના અંગારા જેમ તમતમી રહ્યા છે. વિશ્વ જાણેઅજાણે યુદ્ધના ઓછાયા નીચે દબાઈ રહ્યું છે. સંવાદના સૂર બંધ કરીને વિવાદના રણશિંગાં ફૂંકાઈ રહ્યા છે. ક્યાંક સરહદનો વિવાદ છે તો ક્યાંક વેપારનો. ક્યાંક મહાસત્તા બનવાની મહેચ્છા છે તો ક્યાંક પોતાનો ડંકો વગાડવાની લાલસા. ક્યાંક પોતાના ધર્મની ધજાને ઊંચી કરવાની પેરવી છે તો ક્યાંક પોતાની જાતને. આ બધામાં મુખ્ય ભય એ જ છે કે ચારે તરફ ફેલાઈ રહેલી અફડાતફડી ક્યાંક ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ ન નોતરે. કેમકે એ બધામાં સામાન્ય માણસનો જ મરો છે. બબ્બેવિશ્વયુદ્ધમાં કરોડો લોકોની કત્લેઆમ જોયા બાદ પણ માણસ હિંસાથી ધરાયો નથી. અહિંસાની આંગળી પકડીને ચાલવું નથી, એને અડી અડીને છૂટી જવું છે. જગતને ગાંધીની આજે પણ એટલી જ જરૂર છે, જેટલી પહેલા હતી. વિશ્વએ અહિંસા પરમો ધર્મનું સૂત્ર અપનાવ્યા વિના છૂટકો નથી. બધા બધું જાણતા હોવા છતાં પોતાના અંગત લાભો ખાતર હિંસાને ધાર કાઢતા હોય છે. યુદ્ધ ઇચ્છે છે કોણ? અને કરે છે કોણ? પોલ વાલેરીએ બિલોરી કાચ જેવું ચોખું સત્ય લખેલું; "યુદ્ધ એક એવું સ્થાન છે, જ્યાં યુવાન લોકો એકબીજાને જાણતા નથી કે નફરત પણ નથી કરતા. તેઓ એકબીજાની કત્લેઆમ કરી નાખે છે, અને આવું કરવાનો નિર્ણય એવા ઘરડા માણસો લે છે, જે એકબીજાને જાણે છે અને ધિક્કારે છે, પણ એકીજાને મારતા નથી.” આ જ છે યુદ્ધની કરૂણતા!


જે સરહદ પર લડે છે એને તો સીધી રીતે કશી જ લેવાદેવા નથી હોતી એકબીજા સાથે. સરહદ પર તૈનાત સૈનિક સરહદની કાંટાળી વાડથી એકબીજાને જોયા કરતા હોય છે. ઘણી વાર તો તેઓ વસ્તુની અદલાબદલી પણ કરતા હશે. સ્માઈલ આપતા હશે એકબીજાને. માણસ કાંઈ ચોવીસ કલાક એકબીજાને ઘૂરીને થોડો બેસી રહે? કદાચ થોડીઘણી મિત્રતા પણ થઈ જતી હશે. પણ અચાનક ઉપરથી ઓર્ડર આવે કે તરત તૂટી પડવાનું એકબીજા પર. કેમ ઓર્ડર અપાયો છે, શું કામ સામેવાળાને મારવાનો છે એ પણ નથી ખબર હોતી ઘણી વાર. હિન્દીના પ્રસિદ્ધ એક્ટર વિજયરાજે નિર્દેશિત કરેલી ફિલ્મ, ‘ક્યા દિલ્લી ક્યા લાહોર‘ આ મુદ્દે ખાસ જોવા જેવી છે. 


યુદ્ધમાં જીત કે હાર રાજાની થાય છે, પણ મરે છે સામાન્ય માણસો. લડે છે સૈનિકો, પણ  જયજયકાર રાજાની થાય છે, રાજા તો રાહ જોતો હોય છે ક્યારે વિજયનાદ સાંભળવા મળે! રાજા ક્યાં પોતે લડવાનો છે. યુદ્ધમાં પહેલા પ્યાદાં જ મરતાં હોય છે. સામાન્ય પ્રજાનો ઉપયોગ નેતાઓ માત્ર પ્યાદા તરીકે જ કરે છે. એ તમારી પાસે તમારી મહેનતે અને તમારા ખર્ચે પુલ બનાવડાવશે પણ તખ્તી કોની લાગશે? ફલાણા નેતાએ આ પુલ બનાવ્યો!! અજ્ઞેયજીએ આ સમગ્ર સ્થિતિ પર ધારદાર કટાક્ષ કર્યો છે. એ પણ રામાયણની કથાના પ્રતીકને આધારે. રામાયણ એવી મહાકથા છે કે જેમાં અનેક પ્રતીકોનો ભંડાર ભર્યો છે. જીવનની દરેક ઘટનાનું પ્રતીકાત્મક રૂપ તેમાં જોઈ શકાય. 


કવિતામાં જે સ્થિતિ વર્ણવાઈ છે તે આજે પણ અક્ષરશ: સાચી છે. આજે પણ સેતુ બનાવડાવાય છે, સૈનાઓ તેની પરથી પસાર થાય છે, રાજાઓની જયજયકાર બોલાય છે, પુલ બનાવનારા આજે પણ રઝળે છે! કંઈ નહીં, કરો યુદ્ધો, બોલાવડાવો પોતાની જય! બોલો ફલાણા રાજાની…..


લોગઆઉટ:


યુદ્ધમાં લોહીનાં તળાવ ભરવા કરતાં કોઈનું આંસુ લૂછવું વધારે બહેતર છે.

~ કવિ બાયરન

સુરતનું પાણીદાર નયન: નયન દેસાઈ

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ
અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ

લોગઇન:

લંબચોરસ ઓરડામાં એક સમય ઘૂંટાય છે,

વક્રરેખાઓ ક્ષણોની શ્વાસમાં છેદાય છે.


શક્યતાનું એક પણ વર્તુળ નથી પૂરું થતું,

હરક્ષણે કંપાસની તીણી અણી ભોંકાય છે.


ચાલ, સંબંધોનું કોઈ કોણમાપક શોધીએ,

કે, હૃદયને કેટલા અંશો સુધી છેદાય છે.


આરજૂના કાટખૂણે જિંદગી તૂટી પડે –

ને પછી એ મોતનાં બિંદુ સુધી લંબાય છે.


બે સમાંતર રેખની વચ્ચેનો હું અવકાશ છું,

શૂન્યતાની સાંકળો મારા વડે બંધાય છે.


– નયન દેસાઈ


ગુજરાતી સાહિત્યને સુરત ફળ્યું છે. નર્મદથી લઈને નયન દેસાઈ સુધીના સર્જકો કવિતાના કામણથી સાહિત્યને રળિયાત કરતા રહ્યા છે. ભગવતીકુમાર શર્માની વાત કરીએ કે અમર પાલનપુરીની, મુકુલ ચોક્સી કે રઈશ મનીઆર, કિરણસિંહ ચૌહાણ કે ગૌરાંગ ઠાકર, વિવેક ટેલર કે સંદિપ પૂજારા... કેટકટલા નોંધનીય સર્જકો આપ્યા આ શહેરે. ગુજરાતી ભાષાનો પહેલો મુશાયરો પણ સુરતમાં જ થયેલો. મરીઝને તો કઈ રીતે ભૂલી શકાય? સુરત એ સાહિત્યની શાન છે. આપણે આ શાનદાર શહેરના જાનદાર કવિ નયન દેસાઈને થોડા દિવસો પહેલા ગુમાવ્યા. 


નયન દેસાઈ એટલે સુરતનું પાણીદાર નયન! આ ‘નયનનાં મોતી‘ની ચમક ગુજરાતી ભાષા રહેશે ત્યાં સુધી રહેવાની છે તેમાં કોઈ બેમત નથી. તેમનો કવિતાપટ વિશાળ છે. અણીદાર આક્રંદથી લઈને રસીલા રમૂજ સુધી તેમનો પટ પથરાયેલો છે. ક્યારેક તે મુશળધાર વરસાદ જેવા થઈ જાય છે તો ક્યારેક સ્થિર સરોવર! ક્યારેક કટાક્ષ થકી ખંધું હાસ્ય લાવી દે ચહેરા પર તો ‘મંજૂકાવ્યો‘ દ્વારા ખડખડાક હસાવે પણ ખરા. એમની શબ્દપસંદગી અને છંદની પ્રવાહિતા એવી હોય કે આપોઆપ ખેંચાઈ જઈએ. 

"માણસ ઉર્ફે રેતી, ઉર્ફે દરિયો, ઉર્ફે ડૂબી જવાની ઘટના ઉર્ફે; 

ઘટના એટલે લોહી, એટલે વહેવું એટલે ખૂટી જવાની ઘટના ઉર્ફે…" 

આ તો એમની સિગ્નેચર ગઝલ છે; એમની ઓળખ છે. 


ઘણી વાર તો એક ચિત્રકાર ચિત્રને વિશેષ અર્થ આપવાને બદલે રંગના લસરકા મારીને તેને વધારે મોહક બનાવવા પ્રયત્ન કરે છે. તેમ નયન દેસાઈ પણ શબ્દની પીંછી વડે અર્થના લસરકા મારે છે.

"આ વ્યક્તિ, આ ટોળું, આ શબ્દો, ધુમાડો;

આ આંખો, આ દૃશ્યો ને ઊંડી કરાડો."


આખી ગઝલ વાંચતાં જુદાં જુદાં દ્રશ્યોના લસરકા આંખ સામે છતાં થઈ જાય છે. લોગઇનમાં આપેલી ગઝલ પ્રયોગશીલતાનું સુંદર ઉદાહરણ છે. મજાની વાત એ છે આ કવિ પ્રયોગશીલ છે, પ્રયોગખોર નથી. ઘણીવાર પ્રયોગખોરીની લાહ્યમાં કવિતાનું ગળું ટૂંપાતું હોય છે. આ કવિએ કવિતાના ભોગે પ્રયોગો કર્યા હોય તેવું ધ્યાનમાં નથી આવ્યું. કંપાસના પરિકરને ધ્યાનમાં રાખીને લખાયેલી આ ગઝલ અર્થગર્ભિત છે. સ્કૂલના અભ્યાસમાં વપરાતા પરિકરનું પ્રતીક જીવનનું વર્તુળ દોરવામાં કામે લગાડે છે કવિ. લંબચોરસ ઓરડામાં ઘૂંટાતો સમય, શક્યતાનું વર્તુળ, સંબંધોના કોણમાપક દ્વારા હૃદયને છેદવાની વાત, આરઝૂનો કાટખૂણો કે શૂન્યતાની સાંકળો. દરેક જગ્યાએ કવિ અર્થનો અંગુલિનિર્દેશ કરે છે. જેમ અંધારામાં કંઈ દેખાતું ન હોય અને કોઈ વ્યક્તિ બેટરી વડે પ્રકાશનો ઝાંખો ફુવારો છોડે તેમ કવિ અહીં પ્રતીકની બેટરી વડે કલ્પનોના ફુવારા છોડે છે. આમ પણ શબ્દોમાં કહ્યા બાદ જે રહી જતું હોય છે એ જ કવિતા છે. એ કાગળ પર નહીં વાંચનારને હૃદયમાં અનુભવાતું હોય છે. 


તમે સ્કૂલમાં પ્રમેય તો ભણી ગયા હશો. પૂર્વધારણા, ઉદાહરણ, પક્ષ, સાધ્ય અને સાબિતી…. આવું કંઈક આવતું હતું એ યાદ છેને? આ કવિએ તેનો ઉપયોગ ગઝલમાં બખૂબી કર્યો છે, આ રહી એ ગઝલ:


લોગઆઉટ:

પૂર્વધારણા : દરેક સાંજ એકાંતનું સંગીત હોય છે
              પ્રત્યેક સાંજ લોહીમાં બાંધે છે રાફડો
              લાચાર સૂર્ય પણ નભે ડૂબે છે બાપડો

ઉદાહરણ :  જેવી રીતે આ દૃશ્ય સૌ આંખોમાં આથમે
              ચશ્માના કાચ પર પડે ઝીણી ઝીણી તડો

પક્ષ:       ડૂબે છે તારી યાદનો સારું છે આ સમય
            નહીંતર તો લાંઘવી પડે એ ઊંચી ભેખડો

સાધ્ય:      પડછાયો થઈ ગયા પછી માળા તરફ જવું
            એવું શીખ્યો છે આટલી ઉમ્મરમાં કાગડો

સાબિતી:    ચારે તરફથી આમ બસ કોરાવું કાળજે
            મારી ગઝલ છે સાંજની જણસનો દાબડો

– નયન દેસાઈ