ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ
લોગઈન:
એકાદ બીજ આખું વટવૃક્ષ થાય છે ને!
પુસ્તક રચાય છે બસ એવાં વિચારમાંથી.
– આર. બી. રાઠોડ
અમદાવાદમાં પુસ્તકમેળાની સુંદર શરૂઆત થઈ ગઈ છે અને ગ્રંથપ્રેમીઓ જ્ઞાનની નદીમાંથી ગમતા નીરના ઘૂંટડા ભરી રહ્યા છે, ત્યારે માહિતી અને મનોરંજનથી છલકાતા આ યુગમાં પુસ્તકની મહત્તા વિશે વાત કરવી જરૂરી છે.
જે માણસનાં હાડકાં રાખ થઈ ગયાં હોય, ચિતાની રાખને પવન ઉડાડી ગયો હોય, પગલાં પર સદીઓની ધૂળ ચડી ગઈ હોય, તે માણસ અચાનક આપણી સામે આવીને આપણી સાથે વાતો કરવા લાગે, એવું બની શકે? હા, બની શકે, પુસ્તક ખોલી જુઓ! હજારો વર્ષ પહેલાંના કોઈ ઋષિનો શ્વાસ એનાં પાનાંમાંથી સંભળાશે. સદીઓ પહેલાંના કોઈ કવિની આંખમાંથી ટપકેલું આંસુ તમારી આંખ ભીની કરશે. કોઈ ફિલસૂફનો વિચાર તમારી માન્યતાઓના મૂળિયાં હચમચાવશે. કોઈ નવલકથાકારનું કલ્પનાવિશ્વ તમને એવા પ્રદેશમાં લઈ જશે, જ્યાં તમે ક્યારેય ગયા નહીં હોવ.
માણસે અમર થવા કેટલા ઉધામા કર્યા! પથ્થર પર નામ કોતરાવ્યાં, સ્મારકો બંધાવ્યાં, મહેલો બનાવ્યા, પણ સમયે બધા પર પાણી ફેરવી દીધું. પણ એક વસ્તુ ટકી ગઈ, વિચાર. અને વિચારના વાહકો બન્યાં પુસ્તકો. કદાચ એટલે જ માણસે શોધેલી સૌથી અદ્ભુત વસ્તુઓમાં પુસ્તકનું સ્થાન સર્વોચ્ચ છે. પુસ્તક એટલે કાગળમાં સાચવેલું જીવન નહીં, જીવનને જીવતું રાખવાની મનુષ્યે શોધેલી એક અસાધારણ વ્યવસ્થા!
કવિ આર. બી. રાઠોડે પુસ્તકની મહત્તા સમજાવવા માટે એક નાનકડું બીજ પસંદ કર્યું છે. કારણ કે બીજ અને પુસ્તક વચ્ચેનું સામ્ય માત્ર સર્જનની પ્રક્રિયા પૂરતું મર્યાદિત નથી; તેમાં સર્જનનું રહસ્ય, સંભાવનાનો ચમત્કાર અને અસ્તિત્વનું તત્ત્વજ્ઞાન સમાયેલાં છે.બીજ એટલે પ્રકૃતિએ નાનકડા અક્ષરમાં લખેલી એક વિરાટ સંભાવના. એ સંભાવનાને માટી, પાણી, પ્રકાશ અને સમયનો સહકાર મળે તો એમાંથી વટવૃક્ષ ઊભું થાય. વિચારનું પણ એવું જ છે. વિચાર જ્યારે જન્મે છે ત્યારે કદાચ સર્જકને પોતાને પણ એની વિરાટતાનો અંદાજ હોતો નથી.
વૃક્ષ અને પુસ્તક વચ્ચે બીજું એક અદ્ભુત સામ્ય છે. વૃક્ષ પોતાનાં ફળ પોતે ખાતું નથી, પોતાનો છાંયડો પોતે ભોગવતું નથી. પુસ્તક પણ ક્યારેય વાચકની જાતિ, ધર્મ, ભાષા કે સંપત્તિ પૂછતું નથી. એની પાસે જે આવે તેને એ પોતાની સંપત્તિમાંથી કંઈક આપે છે. કોઈને જ્ઞાન, કોઈને આશ્વાસન, કોઈને આનંદ, કોઈને હિંમત તો કોઈને સવાલ કરવાની શક્તિ. પુસ્તકની આ નિષ્પક્ષ ઉદારતા એને માનવસંસ્કૃતિની સૌથી મહાન સંપત્તિઓમાં સ્થાન આપે છે. વટવૃક્ષની વડવાઈઓ ધરતીમાં ઊતરીને નવાં થડ રચે છે; એ જ રીતે એક પુસ્તકમાંથી બીજા પુસ્તકો જન્મે છે, એક વિચારમાંથી બીજા વિચારો ફૂટે છે.
પુસ્તક માત્ર સુખ મેળવવા નથી લખાતાં. કેટલાંક આપણને અસ્વસ્થ કરે છે. આપણી માન્યતાઓ પર પ્રહાર કરે છે. પૂર્વગ્રહોને ઉઘાડા પાડે છે. જે દુઃખને આપણે બીજાનું ગણીને અવગણ્યું હોય, એને આપણા હૃદય સુધી પહોંચાડે છે. સાહિત્યની આ જ તો અદ્ભુત શક્તિ છે કે તે અજાણ્યા માણસની પીડાને પણ આપણા પોતાના અનુભવનો ભાગ બનાવી શકે છે.
પ્રેમચંદની ‘ગોદાન’ વાંચ્યા પછી ખેડૂત માત્ર ખેડૂત રહેતો નથી, સેંકડો શોષિત જિંદગીનું પ્રતિબિંધ બની જાય છે. દોસ્તોયેવ્સ્કીની ‘ક્રાઇમ એન્ડ પનિશમેન્ટ’ વાંચ્યા પછી અપરાધ માત્ર કાયદાની કલમ પૂરતો સીમિત રહેતો નથી, એ માનવમનના અંધકારમય ખંડો સુધી જાય છે. ઍન ફ્રૅન્કની ડાયરી વાંચીએ ત્યારે ઇતિહાસના લાખો મૃતકોનો આંકડો એક કિશોરીનાં સ્વપ્નો, ભય અને આશાઓમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે.
પુસ્તક સમય અને સ્થળની મર્યાદાઓને અતિક્રમી જાય છે. પુસ્તકોની મદદથી આપણે સોક્રેટિસ સાથે બેસીને વિચારી શકીએ, કાલિદાસ સાથે ઋતુઓ નિહાળી શકીએ, ટાગોર સાથે પ્રકૃતિની પ્રાર્થના સાંભળી શકીએ અને ગાંધીજી સાથે સત્યના પ્રયોગોમાં ભાગ પણ લઈ શકીએ.
આજે માહિતીનો મહાસાગર આપણી આંગળીઓના ટેરવે ઉપલબ્ધ છે, ત્યારે પુસ્તકનું મહત્ત્વ ઓછું થયું છે એવું માનવાની ભૂલ ન કરવી. માહિતી અને જ્ઞાન વચ્ચે અંતર છે. માહિતી કોઈ ઘટના વિશે જણાવે છે, પુસ્તક એ ઘટનાનાં કારણો, પરિણામો અને માનવીય અર્થ વિશે વિચારવા પ્રેરે છે. માહિતી ઝડપ માગે છે, પુસ્તક ધીરજ. માહિતીનું આયુષ્ય મિનિટો સુધી હોય છે, પુસ્તકની પ્રસ્તુતતા સદીઓ સુધી. સતત બદલાતી દુનિયામાં પુસ્તક આપણને થોભીને જોવાની, સમજવાની અને વિચારવાની એક દુર્લભ તક આપે છે.
વટવૃક્ષની મહાનતા એ નથી કે તે એક નાનકડા બીજમાંથી જન્મ્યું હતું; એની મહાનતા એ છે કે વિશાળ થયા પછી પણ તે અસંખ્ય નવાં બીજ જન્માવતું રહે છે. પુસ્તકની મહાનતા પણ એ જ છે. એક વિચારમાંથી જન્મેલું પુસ્તક જ્યારે હજારો નવા વિચારોને જન્મ આપે છે, ત્યારે એ માત્ર સાહિત્ય રહેતું નથી, સંસ્કૃતિ બની જાય છે. રામાયણ, મહાભારત જેવા મહાગ્રંથો તેનાં જીવતાં જાગતાં ઉદાહરણો છે.
લોગઆઉટઃ
એનાથી મોટી શું બરકત ઘરમાં આવે,
સારું એક પુસ્તક જ્યારે કુરિયરમાં આવે.
– જુગલ દરજી
