ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ
લોગઈન:
એક દીવો છાતી કાઢીને છડેચોક ઝળહળે,
તો એ અંધારાના સઘળા અહંકારને દળે.
હરેક ચીજને એ આપે સૌ સૌનું મૂળ સ્વરૂપ
આવું મોટું દાન કરે તો પણ એ રહેતો ચૂપ
પોતાને ના કૈ જ અપેક્ષા અન્ય કાજ બસ બળે.
અંધકાર સામે લડવાની વિદ્યા ક્યાંથી મળી?
કિયા ગુરુની કૃપા થકી આ રીત તપસ્યા ફળી?
હે દીવા, એ શાશ્વત પળ, તું પ્રકટે છે જે પળે.
– રમેશ પારેખ
મોટાભાગનાં યુદ્ધો અંધકાર અને અજવાસ વચ્ચે, સત્ય અને અસત્ય વચ્ચે હોય છે. જેમાં એક તરફ હોય છે ઝળહળતું સામ્રાજ્ય, બીજી તરફ નાનકડો દીવો! અંધકારનું સામ્રાજ્ય હંમેશાં મોટું હોય છે; પણ અંધકાર ગમે તેટલો વિશાળ હોય, એનું પોતાનું કોઈ અસ્તિત્વ નથી. એનું આખું સામ્રાજ્ય પ્રકાશની ગેરહાજરી પર ઊભેલું છે. જેનું અસ્તિત્વ જ બીજાની ગેરહાજરી ઉપર નભતું હોય, એના અહંકારનું આયુષ્ય કેટલું?
ગુજરાતી ભાષાના અપ્રતિમ કવિ રમેશ પારેખે આટલી મોટી દાર્શનિક વાતને એક નાનકડા દીવાની જ્યોતમાં સમાવી લીધી છે.
અંધકાર એટલે માત્ર પ્રકાશનો અભાવ નહીં. અજ્ઞાન, અન્યાય, અંધશ્રદ્ધા પણ અંધકાર છે. માણસને માણસથી નાનો ગણવાની માનસિકતા, સત્તા પર બેસીને સત્યનું ગળું ઘોંટવાની વૃત્તિ, બીજાના અધિકારો પર પોતાનો અધિકાર જમાવવાની ભૂખ, આ બધાં અંધકારનાં જ નામો છે. અંધકારની મોટી ચાલાકી એ છે કે એ પોતાને અંધકાર તરીકે ઓળખાવતો નથી. એ ક્યારેક પરંપરાનો પોશાક પહેરે છે, ક્યારેક ધર્મનો, ક્યારેક સત્તાની ખુરશીમાં બેસે છે અને ક્યારેક સંસ્કારની.
દીવો કોઈ વસ્તુનું સર્જન કરતો નથી, છતાં દરેક વસ્તુને એનું મૂળ સ્વરૂપ પાછું આપે છે. અંધારામાં પડેલું ફૂલ રંગ ગુમાવી બેસે છે. વૃક્ષ ઓળખ ગુમાવી દે છે. ચહેરો પણ ઓળખાતો નથી. દીવો પ્રગટતાની સાથે બધા પોતાની ઓળખ પાછી મેળવે છે. ફૂલ ફરી ફૂલ બને છે, વૃક્ષ ફરી વૃક્ષ, અને ચહેરો ફરી ચહેરો. દીવો પોતાનો રંગ કોઈ ઉપર ચડાવતો નથી. એ ગુલાબને ગુલાબ રહેવા દે છે, કાંટાને કાંટા. સુંદરને સુંદર બતાવે છે, કુરૂપને કુરૂપ. પ્રકાશનો ધર્મ વસ્તુઓને પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે બદલવાનો નથી, પણ જેવી છે તેવી દર્શાવવાનો છે. આ અર્થમાં દીવો માત્ર પ્રકાશદાતા નથી, ઓળખદાતા છે. એ કોઈને કશું આપીને પોતાનું ઋણ નથી જતાવતો. એ તો જેનું જે છે તેને તે પાછું સોંપે છે. આટલું મોટું દાન કરીને પણ દીવો ચૂપ રહે છે! એ બંધ ઓરડામાં બહાદુરીની બડાઈ નથી હાંકતો. એ જાહેરમાં પણ ઝળહળે છે. એને ખબર છે, પવન આવશે, વંટોળ આવશે, કોઈ ફૂંક મારીને ઓલવી નાખવાનો પ્રયત્ન પણ કરશે. છતાં ઝળહળતો રહે છે.
આપણે નાનકડી ભલાઈનો પણ મોટો ઢોલ પીટીએ છીએ. મદદ કરતાં પહેલાં મદદના ફોટા પાડીએ છીએ. આપણાં સદ્કાર્યોને પણ પ્રશંસાના પગરખાં પહેરાવીને બજારમાં ફેરવીએ છીએ. દીવો આ માનસિકતા સામેનો મૌલિક વિરોધ છે. એ પોતાનું કામ કરે છે, પણ કામનો કકળાટ નથી કરતો. એની જ્યોતને તાળીઓની જરૂર નથી. અભિનંદનપત્રની અપેક્ષા નથી. એની પાસે આપવાનું છે એટલે આપે છે. આપણે ત્યાં કહેવાય છે કે ચંદન ઘસાય તો સુગંધ આપે. શેરડી પિલાય તો રસ આપે. વૃક્ષને પથ્થર મારો તો ફળ આપે. દીવો આ જ પરંપરાનો પ્રકાશિત વારસદાર છે.
કવિ દીવાને સવાલ પૂછે છે કે, અંધકાર સામે લડવાની વિદ્યા ક્યાંથી મળી? પણ આ સવાલ માત્ર દીવાને નથી, એવા દરેક માણસને છે જેણે અન્યાય સામે ઊભા રહેવાની હિંમત કરી. દરેક યુગમાં કોઈ ને કોઈ માણસ દીવો બનીને પ્રગટ્યો છે. કોઈએ અંધશ્રદ્ધા સામે વિજ્ઞાનનો દીવો પ્રગટાવ્યો, કોઈએ અસમાનતા સામે સમાનતાનો, કોઈએ ગુલામી સામે સ્વતંત્રતાનો, તો કોઈએ નિરાશાના સામે આશાનો. આ પ્રશ્નમાં કવિની ઊંડી દાર્શનિક દૃષ્ટિ પ્રગટ થાય છે.
અંધકાર સામે લડતો દીવો અંધકારને ગાળો નથી આપતો, દલીલો નથી કરતો, ધમકાવતો પણ નથી. માત્ર પ્રગટે છે. એનું પ્રગટવું જ પ્રતિકાર બની જાય છે.
આ કવિતા વાંચીને દીવા વિશે સમજાય, તેનાથી વધારે જાત વિશે વિચારવાનું મન થાય છે. આપણે કેટલો પ્રકાશ મેળવ્યો એના કરતાં કેટલો આપ્યો એ વધારે મહત્ત્વનું છે. દુનિયામાં અંધકારની ફરિયાદ કરનારા માણસોની ખોટ નથી. અંધકાર વિશે ભાષણો આપનારા પણ ઓછા નથી. ખોટ છે માત્ર એવા માણસોની, જે પોતે પ્રગટવાની તૈયારી રાખે. માણસના જીવનની સૌથી મોટી સિદ્ધિ પણ એ જ છે, પોતે ઓલવાઈ જાય એ પહેલાં બીજાના જીવનમાં અજવાળું મૂકે.
લોગઆઉટઃ
તું તારા દિલનો દીવો થા ને, ઓ રે! ઓ રે! ઓ ભાયા!
રખે કદી તું ઉછીનાં લેતો પારકાં તેજ ને છાયા;
એ રે ઉછીનાં ખૂટી જશે ને ઊડી જશે પડછાયા!
– ભોગીલાલ ગાંધી ‘ઉપવાસી’
