જો આંસુ ખૂટી જાય તો ચિંતાનો વિષય છે

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઇનઃ

જો આંસુ ખૂટી જાય તો ચિંતાનો વિષય છે, આ વાત ન સમજાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

“જા, તારું ભલું થાય” કહી કેમ હસ્યા એ? સાચે જ ભલું થાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

દેખાય નહીં ત્યાં સુધી ઈશ્વર છે સલામત, ક્યારેક જો દેખાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

તારાથી છલોછલ છું હું ઢોળાઈ ન જાઉં, છાંટોય ઉમેરાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

જો ગૂંચમાં સંબંધ પડે છે તો ટકે છે, જો ગૂંચ ન સર્જાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

– હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

ગુજરાતીમાં એક દોહરો છે- “ચિંતાથી ચતુરાઈ ઘટે, ઘટે રૂપ-ગુણ-જ્ઞાન; ચિંતા બડી અભાગણી, ચિંતા ચિતા સમાન.” તમે વ્યગ્ર હોવ ત્યારે સરખું વિચારી શકતા નથી. ચિંતા તમારા રૂપને ઝાંખું પાડી દે છે, માણસ જલદી ઘરડો બનાવી દે છે. ગુણને અવગુણમાં ફેરવી નાખે છે. જ્ઞાનનું સન્માન પણ ધૂળધાણી કરી શકે છે. ચિંતામાં રહેવું એ ચિતા પર રહેવા બરોબર છે. કવિ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટે ઘણી એવી બાબતો બતાવી છે, જેમાં ચિંતા ન થાય તો અસ્વાભાવિક ગણાય. આ કવિ ગુજરાતી અને ઉર્દૂ બંનેમાં કલમ ચલાવે છે. તેમની ગઝલમાં વ્યક્ત થતા મનોભાવો, વ્યથા અને વિડંબના દરેકને પોતાનાં લાગી શકે. સરળતા અને ગહનતા તેમની ગઝલની ખૂબી છે. ઉપરની ગઝલમાં પણ તમને એ જોવા મળશે.

ઘણા માણસો પુષ્કળ પીડામાં પણ આનંદ શોધી લેતા હોય છે, જ્યારે ઘણા સુખના ઢગલા પર બેસીને પણ ચિંતિત હોય એવું બને. કવિની આંખ પીડાને પહેલા જુએ. વિકી ત્રિવેદીએ એક શેરમાં સરસ કટાક્ષ કર્યો છે- “જ્યાં બસ ખુશીઓ જ દેખે છે સામાન્ય માણસો; ત્યાં પણ દુઃખો જ દેખશે, જો ત્યાં કવિ ગયો.” પણ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટે કરેલી ચિંતાની વાત જરા જુદી આંખે જોવા જેવી છે.

એ એમ કહે છે, આંસુ ખૂટી જાય તો ચિંતાનો વિષય છે. વાંચનારને એક ઘડી એમ લાગી શકે કે ટાઇપમાં મિસ્ટેક તો નથીને? આમાં ક્યાં ચિંતા કરવાની જરૂર આવી? આંસુ ખૂટી જાય એ તો સારી વાત થઈ. દુઃખ જતાં રહ્યાં. હવે આનંદ છલકાશે. પણ અહીં જ ભૂલ થાય છે. બીજી પંક્તિ વાંચો- કવિ કહે છે આ વાત ન સમજાય તો ચિંતાનો વિષય છે. હવે, પહેલી પંક્તિ ફરીથી વાંચીને વાત સમજો. આંસુનું ખૂટવું એ તો સંવેદનાના તળાવનું સૂકાવા બરોબર છે.

આપણે ત્યાં વ્યાજસ્તુતી અલંકારનું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે કે, ‘ધન્ય તમારી બહાદુરીને, શેકેલો પાપડ ભાંગી નાખ્યો!’ આપણને હસવું આવે કે આમાં ક્યાં બહાદુરી આવી! કવિએ બીજા શેરમાં આ જ કસબ વાપર્યો છે. અમુક લોકો ભગવાન તમારું ભલું કરે, કહીને મનોમન હસતા હોય છે. ત્યારે આપણે સમજી જવાનું કે એ કેવું ભલું કરવાની વાત કરી રહ્યા છે! એમણે ઇચ્છેલું ભલું થાય તો તો આપણું આવી બને!

ઈશ્વર નરી આંખે જોઈ શકાતો નથી. એ નિરાકાર છે. તેને આકારમાં બાંધીને આપણે આપણી સંકુચિતતાનું પ્રદર્શન કરીએ છીએ. જોઈ શકાય તો ઈશ્વરનું ઈશ્વરપણું ન રહે. જલન માતરીનું આ જ મિજાજનું એક સુંદર મુક્તક છે-

“અહીં આઠે પ્રહર મુજ મનમહીં અટવાય છે ઈશ્વર,
સમજવાને મથું છું તોય ના સમજાય છે ઈશ્વર,
અગર દેખાય એ સૌને તો નીકળી જાય આંખોથી;
નથી દેખાતો એને કારણે પૂજાય છે ઈશ્વર.”

હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ કહે છે એ નથી દેખાતો એટલે હેમખેમ છે, બાકી લોકો એટલા ફ્રસ્ટેડ છે જીવનથી, કે અમને આવી જિંદગી શા માટે આપી? દરેક પાસે ફરિયાદોનાં પોટલાં છે. અમુક તો એ હદે વ્યથિત છે કે ઈશ્વર મળે તો માથાકૂટ કર્યા વિના ન મેલે. લોકો એવી શ્રદ્ધા ધરાવતા હોય છે કે ભગવાન બધી ચિંતા દૂર કરી દેશે. ધાર્મિક સ્થાનોમાં અમથાં જ આટલાં બધાં લોકો ઊભરાતાં નહીં હોયને!

કાંઠા સુધી ભરેલા ઘડામાં વધારે ઉમેરાય તો એ બધું ઢોળાઈ જાય છે. પાત્રના માપ મુજબ ભરીએ તો તેમાં રેડેલું જળ વેડફાતું નથી. એકબીજાથી છલોછલ થયેલાં બે પાત્રો પણ પાણીના ઘડા જેવા હોઈ શકે. તેમાં વધારે જળ નાખવાનો અર્થ નથી. હીરો ઘસાય તો જ ચમકે. સંબંધમાં નાનામોટા ઘર્ષણો જ ન આવે તો સંબંધ પણ બરછટ રહે. જ્યારે સ્થિર થઈ જાય ત્યારે સમજવું કે કૃત્રિમતા આવી ગઈ છે. સતત સારું જ રહેવું અને ક્યારેક કોઈ ગૂંચ જ ન સર્જાય તો એ ચિંતા કરવા જેવું છે.

ચોમાસાની ઋતુ છે, ત્યારે ‘વરસવા’ બાબતે સહેજ નોખા પ્રકારની ગઝલથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

એની આંખોથી જ્યારે પણ આદર વરસે,
એવું લાગે મેઘો કાચા ઘર પર વરસે!

હોય નહીં આવી મીઠી ધારા વાદળની,
આકાશેથી સીધેસીધું ઈશ્વર વરસે!

મૂળ સુધી તો કોઈ રેલો પહોંચે ક્યાંથી?
સગપણનાં ચોમાસાં ઉપર-ઉપર વરસે.

રાતોની રાતો તાકીને મેં જોયો છે,
ઘરની છતથી ઝીણોઝીણો જે ડર વરસે.

કોણ કરે ફરિયાદ તડપની, માફ કરી છે,
તરસાવી તરસાવીને પણ આખર વરસે.

તારા હાથોમાં છત્રી જોઈને અટક્યો છે,
‘હર્ષ’ બિચારો ખુલ્લા મનથી નહિતર વરસે!

– હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

આંગળી જળમાંથી નીકળી ને જગા પુરાઈ ગઈ!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઇનઃ

મારી હસ્તી મારી પાછળ એ રીતે વિસરાઈ ગઈ;
આંગળી જળમાંથી નીકળી ને જગા પુરાઈ ગઈ.

આગમન એનું સુણીને ઊર્મિઓ હરખાઈ ગઈ.
ચાંદ ઊગ્યો પણ નહીં ને ચાંદની ફેલાઈ ગઈ.

દર્દમાં ઠંડક, દિલાસામાં જલન, અશ્રુમાં સ્મિત,
પ્રેમનો ઉત્કર્ષ થાતાં ભાવના બદલાઈ ગઈ.

ભેટવા એને હતો હું એટલો વ્યાકુળ કે,
ખુદ કજા મારો ઘસારો જોઈને ગભરાઈ ગઈ.

વાસ્તવમાં વિરહ પણ છે એક મૃત્યુનો પ્રકાર,
એ મરણના મુખ મહીં પણ જિંદગી જિવાઈ ગઈ.

મુજને ‘ઓજસ’ના સ્વરૂપે આ જગત જોતું રહ્યું,
આંખ સૌની એને ઓળખવામાં ઠોકર ખાઈ ગઈ.

- ઓજસ પાલનપુરી

સમુદ્રનાં ઊંડા પાણીમાં ડૂબકી મારી છેક તળિયા સુધી જઈને મોતી કાઢે લાવનારને આપણે મરજીવો કહીએ છીએ. ‘મરજીવો’ શબ્દમાં ‘મર’ અને ‘જીવો’ બંને આવી જાય છે. મરજીવો મહાસાગરમાં ડૂબકી મારીને તળિયે જાય છે, પણ દરેક ડૂબકીમાં મોતી મળે જ તે શક્ય નથી. કવિતાકર્મ મરજીવા જેવું છે. કવિતામાં પણ મરીને જીવવાનું હોય છે. કવિ વિચારસાગરમાં ડૂબકી મારે છે, પણ એ ડૂબકી સફળ જાય જ એની કોઈ ગેરેન્ટી નથી હોતી. સેંકડો ડૂબકીઓ માર્યા પછી માંડ એકાદ વખત મરજીવાને સાચું મોતી મળે છે. કવિતાનું પણ કંઈક એવું જ હોય છે. પણ આ એક મોતી એવું ચમકદાર હોય છે કે તેના પ્રકાશમાં કવિનું નામ હરહંમેશ ચમકતું રહે છે. કવિ ઓજસ પાલનપુરી વિશે પણ એવું કહી શકાય. ઓજસ મોટાભાગના લોકો પાલનપુરીને એક જ શેરથી ઓળખે છે,

મારી હસ્તી મારી પાછળ એ રીતે વિસરાઈ ગઈ,
આંગળી જળમાંથી નીકળી ને જગા પુરાઈ ગઈ.

કેટલી અદ્ભુત વાત! સરળ ભાષામાં કરેલી ગહન રજૂઆત... ઉત્તમ કવિતાની એ જ તો નિશાની છે. સરળતા અને ઊંડાણ! માણસની હસ્તીનું મૂલ્ય શું છે તે વાત બે જ પંક્તિમાં કરી દીધી. આ જ વાત કરવા માટે કોઈ નિબંધકાર મોટો ગ્રંથ લખે, નવલકથાકાર મહાનવલ રચી શકે. માનવનું અસ્તિત્વ કેટલું, ક્યાં સુધી? આંગળી પાણીમાં નાખો અને કાઢો ત્યાં સુધી. તમે જ્યાં આંગળી નાખી હતી ત્યાં જગા રહી છે? ત્યાં તો પૂર્વવત સ્થિતિ થઈ ગઈ છે. પાણી હતું તેમનું તેમ જ થઈ ગયું છે. આપણને એમ હોય છે કે મારા ગયા પછી પણ મારો દબદબો રહેશે. મારું સ્થાન અકબંધ રહેશે. આપણે કેટલા મૂર્ખા હોઈએ છીએ!

ઘણા લોકો આખી જિંદગી પોતાની ઓળખનો અરીસો બનાવવામાં કાઢી નાખે છે. પણ અરીસાનું અસ્તિત્વ તો પથ્થર સાથે ન અથડાય ત્યાં સુધી જ હોય છે. કાચની જિંદગી એક દિવસ મૃત્યુ નામના પથ્થર સાથે અથડાઈને ફૂટશે જ! મૃત્યુનો મેલ એક દિવસ બધાને ચડવાનો છે. ગમે તેવું નવું વાહન હોય, મોંઘામાં મોંઘો આઈફોન કેમ નથી. દિવસે દિવસે ઘસાતો જાય છે, તમે ગમે તેટલા ટફન નખાવો, સારામાં સારા કવર ચડાવો. પણ તે ઘસાયા વિના નથી રહેતો. શરીર અંતિમ સત્ય નથી, એ તો ઉંમરના અમુક પડાવ સુધી ચાલીને અટકી જશે, ઝીર્ણ થઈ જશે. મૃત્યુ દરેક પળે તમારી સાથે, તમારી આજુબાજુમાં, અરે! તમારી અંદર જ હોય છે. તમારા જન્મની સાથે જ તમારું મૃત્યુ પણ જન્મી ચૂક્યું હોય છે. હેરી પોર્ટર ફિલ્મમાં ‘દમપિશાચ’ બતાવવામાં આવ્યા છે. આ ‘દમપિશાચ’ માણસની ખુશી, સારી યાદો અને જે કંઈ આનંદ હોય તે બધો ચૂસી લે છે. મૃત્યુ આપણામાંથી દરરોજ થોડી થોડી જિંદગી ચૂસ્યા કરે છે.

આ ગઝલના બધા શેર સારા છે. પણ પ્રથમ શેર તો ઓજસ પાલનપુરીની ઓળખ બની ગયો છે. એવું નથી કે તેમણે બીજી કવિતાઓ લખી નથી. લખી છે, પણ આ શેર તેમની માટે કોહીનૂર સાબિત થયો છે. ગુજરાતી ભાષાના ચૂનંદા શેરોની યાદીમાં આ શેર શિલાલેખની જેમ કંડારાયેલો રહેશે તેમાં કોઈ બેમત નથી. આજે આ કવિનો જન્મ દિવસ છે. 25 જુલાઈ 1927માં જન્મીને 1968માં 41 વર્ષની ઉંમરે જીવનલીલા સંકેલી લીધી. અલ્પાયુમાં તેમમે ગુજરાતી કવિતામાં જે ઓજસ પાથર્યું છે, તે હરહંમેશ રહેવાનું છે. તેમની જ અન્ય ગઝલ દ્વારા તેમને અંજલિ આપીએ.

લોગઆઉટ

બીજી તો કોઈ રીતે ના ભૂંસાય ચાંદની,
ઝાકળની થોડી બુંદોથી ધોવાય ચાંદની.

પીને શરબ ઉભો’તો સપનાય ના જુઓ,
તરસ્યા રહીને જાગો તો પીવાય ચાંદની.

તું આંખ સામે હોય તો એવુંય પણ બને,
ખીલ્યો હો ચંદ્રમા ને ન દેખાય ચાંદની.

તાર સ્મરણનું તેજ મને ડંખતું રહે,
ઉપરથી પાછી એમાં ઉમેરાય ચાંદની.

‘ઓજસ’ ધરે છે કોણ આ દર્પણ ગગન ઉપર,
દિવસનું તેજ રાતે બની જાય ચાંદની.

– ઓજસ પાલનપુરી

ચોમાસે ભરપૂરે, આકાશનું ઘર બળે છે.

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 
લોગઈનઃ

આંખોથી વહે છે ધારા, તોયે જિગર બળે છે, ચોમાસે ભરપૂરે, આકાશનું ઘર બળે છે.

તેજસ્વી ઘર જોશે શું કોઈ તે સનમનું! જેની ગલીમાં ઊડતાં પંખીનાં પર બળે છે.

ફુર્કતની આગ દાબું તો ભસ્મ થાય હૈયું, ફર્યાદ કરું છું તો જિહવા અધર બળે છે.

મૃત છું હું તોયે જીવું, માશૂક અમૃત પાયે, વર્ના તમાશો જોશે કે કેમ નર બળે છે.

– અમૃત કેશવ નાયક

આજે ગુજરાતી ભાષાના સર્જક અમૃત કેશવ નાયકની પૂણ્યતિથિ છે. તેમણે 18 જુલાઈ 1907માં આ ફાની દુનિયામાંથી વિદાય લીધી. 1877માં જન્મી 1907માં, 30 વર્ષની ઉંમરે તો જગતમાંથી વિદાય લઈ લીધેલી. પણ આ ત્રીસ વર્ષની ઉંમરમાં તેમણે રંગભૂમિ અને સાહિત્યમાં નોંધનીય કામ કરેલું. તેમની એક નવલકથાનું નામ જોવા જેવું છે, ‘એમ.એ. બનાકે ક્યૂં મેરી મિટ્ટી ખરાબ કી?’ આજે નવા પ્રકાશિત થતાં પુસ્તકમાં પણ આવું નામ જોવા મળે તો તરત ધ્યાન ખેંચાય, અને કંઈક નવું લાગે, જ્યારે આમણે તો આ નામ સો વર્ષ પહેલાં રાખેલું. એ તો વિશેષ નવાઈની વાત કહેવાય. તેઓ મૂળે પારસી રંગભૂમિના અભિનેતા, દિગ્દર્શક, ગીતકવિ તથા લેખક તરીકે જાણીતા થયા. ચાર ચોપડી સુધીનો અભ્યાસ કરેલો. 11 વર્ષની ઉંમરે આલ્ફ્રેડ નાટક કંપનીથી નટજીવનનો પ્રારંભ કર્યો અને પંદર વર્ષની ઉંમરે તો ‘અલાઉદ્દીન’ નામના નાટકનું દિગ્દર્શન પણ કર્યું. તેમની કવિતાઓ વાંચીએ તો તેમાં ઉર્દૂ શબ્દોની છાંટ જોવા મળે. તેનું એક કારણ એ કે તેઓ બે ચોપડી ઉર્દૂમાં ભણેલા. બીજું કારણ એ કે તે વખતના સમયમાં ગુજરાતી ગઝલમાં ઉર્દૂ હોય તો જ તે ગઝલ જેવું લાગે, તેવી માનસિકતા પણ ખરી. ગઝલ ઉર્દૂ-ફારસીમાંથી ઊતરી આવી છે, તેથી તેની ભાષાકીય છાંટ પણ શરૂઆતમાં ઊતરી આવે તે સ્વાભાવિક હતું. મણિલાલ નભુભાઈની આ પંક્તિ જ જુઓને-

કહીં લાખો નિરાશામાં અમર આશા છુપાઈ છે,
ખફા ખંજર સનમનામાં રહમ ઊંડી લપાઈ છે.

પહેલી પંક્તિ શુદ્ધ ગુજરાતી છે. બીજી પંક્તિમાં કફા, ખંજર, સનમ, રહમ એકસાથે ચાર શબ્દો ઉર્દૂમાં છે, એક જ પંક્તિમાં! એ વખતના તમામ ગઝલકવિઓમાં ઉર્દૂની છાંટ ઘણે અંશે જોવા મળતી. અમૃત કેશવ નાયક પણ તેનાથી કઈ રીતે બાકાત રહી શકે? તેમની આ ગઝલમાં પણ આવી અસર જોવા મળે છે. તેમની આ ગઝલ ખૂબ જાણીતી છે. ભરપૂર ચોમાસામાં આકાશનું ઘર બળે તે કલ્પના જ કેટલી કવિતાસભર છે. તેમાં ભોરાભાર પીડા પણ છુપાઈ છે. ઊડતાં પંખીની પાંખો બળવી, ફરિયાદ કરવા જાય તો જીભ અને હોઠ બળવા... વગેરેમાં સરસ કાવ્યાત્મકતા દેખાય છે. તેમની કવિતામાં ખંજરની કાતિલતા પણ છે અને ચોમાસુ વરસાદની ઝડી પણ છે. તેમના સર્જનમાં અભિનય, કથા અને કવિતાનો સંગમ જોવા મળે છે.

તેમના નામે અમદાવાદ-મુંબઈ જેવા શહેરોમાં રોડ બંધાયેલા છે. બહુ ઓછા લોકોને ખબર હશે કે અમદાવાદમાં કાળુપુર વિસ્તારમાં દુર્ગામાતાની પોળ પાસેથી નીકળતા માર્ગને ‘અમૃત કેશવ નાયક માર્ગ’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. ટૂંકમાં, આપણે સર્જકના રસ્તે ચાલવાનું હોય છે. તેમની જ એક અન્ય ગઝલથી લોગઆઉટ કરી આ સર્જકની પૂણ્યતિથિએ તેમને સ્મરી લઈએ.

લોગઆઉટઃ

કદી તલવારની ધમકી, કદી કર માંહી ખંજર છે,
ગઝલમાં જીવ આશકનો ડગે, ડગ દિલમહીં ડર છે.

ઘડીમાં જીવ જોખમમાં, ઘડીમાં જીંદગી ભયમાં,
પડ્યું પરહાથ દિલ આ આજ, આંખો શૂળી ઉપર છે.

ન છૂટે ધ્યાન પ્રતિમાનું, ખુદાની યાદ ના આવે,
પડ્યા પથ્થર સમજમાં શું, કહે લોકો કે કાફર છે.

જીગરનો દાગ જૂનો છે, નિરાશાનો નમૂનો છે,
સહુ સંસાર સૂનો છે, ઉજ્જડ આશક તણું ઘર છે.

તમો ધનવાન છો તો, મુજ સમા લાખો ભિખારી છે,
કમાઈ રૂપનીમાં આશકોનો લાગ ને કર છે.

હૃદય ચાહે સદા જેને દયા આવે નહીં તેને,
બળ્યું એ જીવવું એના થકી, મરવું જ બહેતર છે.

નહીં ભૂલું અમૂલું મુખ કદી ડૂલું થયું તો શું,
કપાઈ સર સરાસર બોલશે બસ, તું જ સરવર છે.

ઊઠ્યો ચમકી હું રાતે વસ્લની જીહિદ તણી બાંગો,
અહીં તકબીરના શબ્દો સદા અલ્લાહ અકબર છે.

ન કર અમૃત શિકાયત કે, એ બૂત છે પથ્થરો છે બસ,
હૃદય તુજ મીણનું રાખ્યાથી, તારો હાલ અબતર છે.

– ‘અમૃત’ કેશવ નાયક

નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી જળની જાળ ગૂંથે છે?!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ
લોગઇનઃ

નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી જળની જાળ ગૂંથે છે?!

જાળ ગૂંથીને ઊભો થતાંમાં ખેસ જરા ખંખેરે,
પલક વારમાં ગોરંભાતાં નભને ઘન વન ઘેરે,
ફર-ફર ફર-ફર ફોરાં વરસે જાણે કતરણ ખેરે,
નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી જળની જાળ ગૂંથે છે?!

ત્રમઝૂટ વરસે નભથી જ્યારે જાળ ધીવરની ભાસે,
ફંગોળી ફેલાવી નાખી મહામત્સ્ય કો ફાંસે,
અરે! પલકમાં મત્સ્ય ધરાનું આભે ખેંચી જાશે!
નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી જળની જાળ ગૂંથે છે?!

- ઉષા ઉપાધ્યાય

ઉનાળાનો ઊંબરો વટાવીને ચોમાસાએ પોતાની પગલી પાડી દીધી છે. વરસાદના વહાલની ઋતુ ભીંજાવવા આવી પહોંચી છે. આપણે કોરોનાની બીકમાં ઘરમાં ભરાયેલા રહીને વરસાદના સાદને સાંભળી શકીશું કે નહીં એ અલગ પ્રશ્ન છે! ઘણા રમેશ પારેખનો પેલો શેર બોલીને સંતોષ માનશે કે, ‘આજ વરસાદ નથી એમ ના કહેવાય રમેશ, એમ કહીએ કે હશે આપણે ભીના ન થયા.’ વરસાદ ઉપર તો કેટકેટલી કવિતાઓ રચાઈ છે ગુજરાતીમાં. માત્ર વરસાદી કવિતાનું પુસ્તક કરીએ તોય એક મોટો દળદાર ગ્રંથ થઈ જાય એટલાં કાવ્યો મળે. પણ એમાં જ્યારે ચીલો ચાતરતી કવિતા વાંચવામાં આવે તો તરત તે આંખે ચડે. ઉષા ઉપાધ્યાયે આ કવિતામાં ખલાસી બનીને કવિતાનું મત્સ્ય બરોબર પકડ્યું છે. કેટલા વિશાળ ફલક પર મૂકી આપી છે કવિતા. પ્રથમ પંક્તિ વાંચો-

‘નભ વચ્ચે આ કયો ખલાસી જળની જાળ ગૂંથે છે?’

કવિએ પોતે પ્રશ્ન કર્યો છે, કયો ખલાસી? પણ આપણને હજી આગળ બીજા પ્રશ્નો પણ થાય કે, જળની જાળ એટલે શું? અને ખલાસી જળની જાળ શું કામ ગૂંથે છે? કયું મત્સ્ય પકડવું છે એને?

બાહ્ય રીતે સાવ નાની લાગતી આ કવિતા આંતરિક સાઇઝમાં ખૂબ મોટી છે. એ તો તમે તેની કલ્પનાની હરણફાળ જુઓ એટલે તરત ખ્યાલ આવે! આમ તો કલ્પના કોણ નથી કરતું? દરેક માણસ કશુંક ને કશુંક કલ્પે છે. પોતે જોયેલા-જાણેલા જગતમાં પોતાના નિજી રંગો—મંગો ઉમેરીને તે કલ્પનાચિત્ર ખડું કરે છે. પણ મોટાભાગનાની કલ્પના મનમાં ઊભી થઈને મનમાં જ શાંત થઈ જાય છે, પણ કવિ પોતાની કલ્પનાને શબ્દદેહ આપે છે. આથી એ કલ્પનાચિત્ર જીવંત સ્વરૂપ ધારણ કરીને બધાને સામે આવે છે. ઉષા ઉપાધ્યાય જેવા સજ્જ કવિ જ્યારે કલ્પનાને કાગળે ઉતારે ત્યારે તેનો કલ્પનાવ્યાપ સ્વાભાવિકપણે જ મોટો હોવાનો. ધોધમાર વરસાદને તેમણે કેવી સુંદર રીતે આલેખ્યો છે આ કવિતામાં એ તો કવિતા વાંચતા જ ખ્યાલ આવી જાય.

જરા કલ્પના તો કરો કે આકાશ અંદર કોઈ ખલાસી બેઠોબેઠો જળની જાળ ગૂંથી રહ્યો છે. ઘણાને એવો પ્રશ્ન પણ થાય કે પાણીની તે કંઈ જાળ હોતી હશે? પણ આ તો નભનો ખલાસી છે! એ શું ન કરી શકે? અને નભ વચ્ચેનો ખલાસી એટલે કોણ એ કહેવાની જરૂર રહેતી નથી.

એ ખલાસી જાળ ગૂંથે છે ત્યારે કતરણ ખરે છે, અર્થાત્ ફોરા વરસી પડે છે. નભમાંથી જ્યારે ધીવર અર્થાત્ માછીમારની જાળ ધરા પર પથારાય છે, ત્યારે તો જાણે વરસાદની ભારે ઝડી વરસી પડે છે. દરેક માછીમાર પોતાની જાળ એક ચોક્કસ મુદ્રામાં પકડીને પછી ફેંકે છે, જેથી એ ચોમેર પથરાઈ જાય. નભનો ખલાસી પણ જાણે ધરાના મહામત્સ્યને ફાંસવા માગે છે. તેણે જાળ ફેંકી, ધરતી પર ધોધમાર વરસાદ વરસી પડ્યો. વરસાદી ઝડી એટલી મુશળધાર છે કે જાળમાં નભનો ખલાસી આખી ધરાને તાણી જાય તેવું લાગે છે. આ ગીતનો લય પર ધોધમાર વરસતા વરસાદ જેવો જ છે.

ઉષા ઉપાધ્યાયની અન્ય બિલોરી જળ જેવી વરસાદી કવિતાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

આકાશી આંબાને આવ્યો મૉર અને છે જળબિલ્લોરી,
ચાંદની આંખોમાં છલક્યો તૉર અને છે જળબિલ્લોરી.

આ વાદળનાં પાનાં ખોલી કોણ પઢાવે અમને નિશદિન,
ઠોઠ નિશાળી ફોરાં કરતાં શોર અને છે જળબિલ્લોરી.

ઘનઘોર ઘટાના મેળામાં જ્યાં વાગી ઢોલે થાપ જરી, કે-
આકાશી નટ રમતો બીજલ દોર અને છે જળબિલ્લોરી.

ધરતીના ખાંડણિયે નભની નાર કયું આ ધાન છડે છે !
ઝીંકાતા આ સાંબેલાનું જોર અને છે જળબિલ્લોરી.

વરસાદે ભીંજાતાં – ન્હાતાં છોરાં શો કલશોર મચાવે,
કે ન્હાવા આવે તડકો થૈને ચોર અને છે જળબિલ્લોરી.

- ઉષા ઉપાધ્યાય

ઊંડા રે કૂવા જળ છીછરાં

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઇનઃ​​

ઊંડા રે કૂવા જળ છીછરાં વાલીડા
ઘોર રે અંધારાં ગયાં ઘેરાઈ જી,
જીવડો જીવે નહીં એમાં આયખું આવે નહીં
રાખ્યા અધવચ્ચે રઘુરાયજી.

સમદરની બાંધી તેં તો સંસારની બાંધી નહીં રે
વાહ રે બાંધનારા તારો વિવેકજી,
આવડો અંતરો તારે રાખવો નો’તો વાલા
અમે રે ઘણાં ને સીતા એક જી.

ડાળીએથી છૂટ્યાં વાલા ફફડીને પાંદડાં
કરવાં ક્યાં જઈને મુકામજી,
ઘાંઘા રે કરીને તેં ઘરમાંથી કાઢ્યા
કીધા રે વાહોલિયા કૂડા કામજી.

મનસા કરોળિયે બાંધ્યા તૃષ્ણાના તાંતણા ને
ફરતી ગૂંથી માંહી વેલ્યજી,
પોતે રે પુરાયો જીવડો બીજાને નીરખે એવી
જુગ રે બંધન કેરી જેલજી.

– કવિ દાદ

ગુજરાતી કવિતાના કાળજાનો કટકો એટલે કવિ દાદ. તેમની રચના સાંભળીને તેમનું ઉપનામ આપોઆપ સાબિત થઈ જાય. આપણાથી વાહ બોલાઈ જાય! તેમના લહેજામાં સાંભળીએ તો તો રીતસર આપણે એ બાની અને રજૂઆતમાં તણાઈ જઈએ. તેમના સર્જનમાં રહેલી લોકકવિતાની છાંટે તેમને લોકજીભે ચડાવ્યાં. કાઠિયાવાડી રંગે રંગાઈને આવતી તેમની રચનાઓ પાછળ ગુજરાત ઘેલું છે. આ કાળજાના કટકો હમણા જ દેહ નામની ગાંઠથી છૂટ્યો. પણ તેમણે જે કવિતાની ગાંઠ બાંધી છે તે તો છૂડ્યે ન છૂટે એવી છે. એ કાયમ માટે ગુજરાતી ભાષાના કાળજે સચવાઈ રહેશે. ભજન, લગ્નગીત, દૂહા, છંદ રૂપે તેમણે જે સરવાણીઓ વહાવી છે, તેમાં ગુજરાત ભૂમિ, ગુજરાતી પ્રજા અને ગુજરાતી ભાષા ત્રણે પાવન થયા છે.

શબ્દ શોધવાથી સંહિતા નીકળે તે વાત તે સારી રીતે જાણતા હતા. તેમનો શબ્દ તો પાળિયામાં પ્રાણ પૂરતો હતો. એમની બાનીની પ્રવાહિતા રૂપાળી, નખરાળી નદી જેવી હતી. આ નદીમાં આપણને પણ સતત ખળખળ વહ્યા કરવાનું મન થાય. તેમની રચનાઓ એટલી બધી લોકપ્રિય છે કે ઘણા તો અમુક રચનાઓને લોકગીત ગણે છે. આજ તો દાદની કલમનો કમાલ છે. જીવનનું ઊંડું દર્શન પણ એમણે ખૂબ સહજતાથી આલેખ્યું છે. તેમનાં ભજન આપણને સ્વજન જેવા લાગે છે.

આ ઉપરની કવિતા જ લ્યો ને. પહેલી પંક્તિમાં જ જુઓ, ‘ઊંડા રે કૂવા જળ છીછરાં વાલીડા...’ આ ઊંડો કૂવો કયો? કયું છીછરું જળ? ઊંડો કૂવો એટલે આ સમગ્ર સંસાર... આ જગત... આ વિશ્વ... અને છીંછરાં જળ તે આપણું જીવન... સીમાબ અકબરાબાદીનો બહુ જ જાણીતો શેર યાદ આવે છે,

ઉમ્ર-એ-દરાજ માંગ કે લાઈ થી ચાર દિન,
દો આરજૂ મેં કટ ગયે, દો ઈંતેઝાર મેં.

ખોબા જેવડી જિંદગીમાં કેટલી હાયવોય! એવી કેવી વિકટ સ્થિતિમાં જીવવાનું છે! કવિ દાદે તો અહીં સંસારને ઊંડો કૂવો કહ્યો છે. વળી આ કૂવામાં પાણી ઓછું ને પથરા ઝાઝા છે. આવા કૂવામાં કોઈ આપણને ધકેલી દે તો શું વલે થાય? એમાં તો પછી માત્ર ઘવાવા-રિબાવાનું જ રહેને! આપણે આ સંસારના કૂવામાં અધવચ્ચે સલવાયા છીએ, હવે જીવ્યું જીવાય નહીં અને મર્યા મરાય નહીં એવી સ્થિતિમાં સર્જનહારે મૂકી દીધાં છે. જીવનની આ કેવી વિમાસણ છે!

જેમને જગત મર્યાદાપુરુષોત્તમ કહે છે, એવા પ્રભુ શ્રી રામે માત્ર એક સીતાજીને ખાતર કેટલા મોટા સાગર પર પુલ બાંધ્યો! પણ આ સંસારસાગરમાં અનેક જીવો ડૂબકાં ખાઈ રહ્યાં છે તેમની માટે તેમને કાંઈ પુલ બાંધવાનું ન સૂજ્યું? પ્રભુએ આ ખરો વિવેક દાખવ્યો! કવિ દાદે કટાક્ષ કર્યો, પ્રભુ તમારે અમારી સાથે આવો ભેદ નહોતો રાખવો જોઈતો. પ્રભુ રામ પોતે જ આમ કરશે તો બીજાનું શું?

જે પાંદડાં ફફડીને ડાળીએથી છૂટી ગયાં તે બાપડાં ક્યાં જઈને પોતાનો મૂકામ કરશે? પૃથ્વીનો છેડો ઘર, પણ જેને પોતાના છેડેથી કાપી નાખવામાં આવે, પોતાના ઘરથી જ હડધૂત કરીને કાઢી મૂકવામાં આવે તે ક્યાં જાય? કવિએ અહીં ‘ઘાંઘા’ શબ્દ વાપર્યો છે, તેમાં જ ઘણો મૂંઝારો અને રઘવાયાપણું દેખાઈ આવે છે.

મનનો કરોળિયો તુષ્ણાના તાંતણા બાંધીને મોટું જાળું રચી લે છે. રોજ ઇચ્છાના નવા નવા તાંતણા આપણું મન રચતું જાય છે. આ જાળું દિવસે ને દિવસે મોટું થતું જાય છે. આ જાળામાં આપણો જીવ પુરાઈ ગયો છે. જાતે કરીને જુગજુગની જેલ વેઠી છે. પોતે પુરાયો છે, પણ આ રીતે બીજાને પુરાયેલા જોઈને જીવડો રાજી થાય છે. આપણે તુષ્ણાના તાંતણે આજીવન બંધાઈ રહેવાનું છે.

સરળ ભાષામાં દાદે કેટલી મોટી વાત કરી દીધી! દાદનો ફિલસૂફીભર્યો આ સાદ ગુજરાતી ભાષામાં કાયમ ગૂંજતો રહેશે. તેમની નખરાળી નદી જેવી ભાષામાં લખાયેલી રચનાની થોડી પંક્તિથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

ડુંગરથી દડતી, ઘાટ ઊતરતી, પડતી પડતી આખડતી
આવે ઊછળતી, જરા ન ડરતી, હરતી ફરતી મદઝરતી
કિલકારા કરતી, ડગલાં ભરતી, જાય ગરજતી જોરાળી
હિરણ હલકાળી, જોબનવાળી, નદી રૂપાળી નખરાળી

– કવિ દાદ

ભાષાનો ત્રિવેણીસંગમ રચતી ગઝલ

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઈનઃ

Unpredictable है वीर,
કાઢે બંદૂક છોડે તીર.

Luck મારું બગલાની ચાંચ,
थाली मैं પીરસી છે ખીર.

सुनता हुं ગર્જન-કરતાલ,
Want to go જુનાગઢ-ગીર.

R.O.SYSTEM मैं पाया,
મા ગંગાનું નિર્મળ નીર.

'जय' ठहरा શાયર રાંઝા,
Poem રાણી એની હીર.

– જય દાવડા

ગુજરાતી કવિતામાં અવારનવાર અનેક પ્રયોગો થતા રહ્યા છે – થતા રહે છે. જેમ વૈજ્ઞાનિક વિવિધ રસાયણોના મિશ્રણ કરીને પ્રયોગો કરે છે અને અંતે એક ચોક્કસ તારણ પર આવે છે. પછી જે તે વસ્તુની શોધ કરે છે. કવિનું પણ કંઈક એવું હોય છે. તે વિચારોનો વૈજ્ઞાનિક છે. મનોમંથનના મહાકુંભમાં તે વિચારોને ઝબકોળીને પ્રયોગની સરાણે ચડાવે છે. આ મહામંથનને અંતે કવિતા નામનો પદાર્થ સંશોધિત થાય છે. જોકે દર વખતે તે થાય જ તેવું જરૂરી નથી. પણ તે વિચારોના પ્રયોગો કરતો રહે છે. ગ્રામ્ય મહિલા છાશ જેરીને જે રીતે માખણ તારવે તેમ કવિ વિચારો વલોવીને કવિતા તારવે છે. અગાઉ જે લખાઈ ગયું છે તે ફરીથી લખવાનો અર્થ નથી. જે રીતે લખાઈ ગયું છે એ જ રીતે ફરીથી લખવામાં પણ વિશેષતમ નથી. વિચાર અને રજૂઆત બંનેમાં નવીનતા હોય તો વાત વધારે સારી રીતે બહાર આવે. નાવિન્ય જરૂરી છે. એક ઢાંચામાં બંધાઈ જતી કોઈ પણ વસ્તુ લાંબા ગાળે નીરસ બની જતી હોય છે, સાહિત્યમાં તો ખાસ. બાળપણમાં પ્રાથમિક શાળામાં એક પાઠ ભણવામાં આવતો હતો - ‘રાજા ખાય રીંગણાં’. રાજાને રીંગણાં બહુ ભાવતાં. તો રાજાને દરરોજ રીંગણાં બનાવીને આપવામાં આવ્યાં. બેચાર દિવસમાં તો રાજા કંટાળી ગયો. રાજા દરરોજ ત્રણે ટાઇમ રીંગણાં જ ખાધાં કરે?

ગુજરાતી ભાષામાં ભજન-પદ-પ્રભાતિયાંથી લઈને આખ્યાન, ખંડકાવ્યો, સોનેટ, હાઇકુ, મુક્તક, ગઝલ જેવાં અનેક સ્વરૂપો ખેડાતાં રહ્યાં છે. આ સ્વરૂપો તો વસ્ત્ર છે. તેમાંનું મૂળ તત્ત્વ કવિતા છે. અત્યારે ગઝલ પુષ્કળ પ્રમાણમાં લખાય છે. તેમાં પ્રયોગ પણ ઘણા થાય છે. પ્રયોગ કવિતામાં નાવિન્ય લાવે છે. પ્રયોગ કોઈ પણ થાય, પણ તેમાં કાવ્યતત્ત્વ જળવાઈ રહે તે ખૂબ જરૂરી છે. કવિતાના ભોગે કશું ન થઈ શકે. કોઈ પણ પ્રયોગ ત્યારે જ નોંધનીય બને, જ્યારે તે કવિતાને તસુભાર પણ આગળ લઈ જતો હોય.

જય દાવડાની ઉપરની ગઝલમાં ભાષાનો ત્રિવેણીસંગમ રચાયો છે. જોકે આ પહેલીવાર નથી થયું, અગાઉ પણ અનેક કવિઓએ આવી રચનાઓ કરી છે. ભગવતીકુમાર શર્માએ 1979માં ‘ગગન’ ફિલ્મ જોયા પછી એક ગઝલ લખેલી. તેમાં તેમણે આવો ભાષાપ્રયોગ કરેલો.

जब से गये है छोड के साजन विदेशवा,
કજરી સૂની સૂની અને સૂમસાન નેજવાં.

ઝફર ઇકબાલ, ઉર્દૂના બહુ મોટા કવિ. આપણા આદિલસાહેબે તેમને ગુજરાતીમાં લખવા આગ્રહ કર્યો. આદિલસાહેબના આગ્રહને વશ થઈ તેમણે ‘તરકીબ’ નામનો એક આખો સંગ્રહ કર્યો. જેમાં ગુજરાતી રદીફોવાળી 121 ઉર્દૂ ગઝલો સમાવવામાં આવી છે. તેમાંના ત્રણ શેર જોઈએ.

अपना दिया जलाये, બેઠા છીએ અહીં.
वो आये या न आये, બેઠા છીએ અહીં.

जी मचलता रहा, આંખ જોતી રહી.
वक्त टलता रहा, આંખ જોતી રહી.
मेरे अंदर ही ईक मेरे जैसा कोई,
सडता-गलता रहा, આંખ જોતી રહી.

કવિ વિવેક ટેલરે પણ આવો પ્રયોગ કરેલો, તેમની બિનસરહદી ગઝલનો આ શેર જુઓઃ

सरहद की दोनो ओर चहकता चमन रहे,
એક જ રહે હૃદય ભલે નોખાં વતન રહે.

ગુજરાતીમાં ઘણા કવિઓએ આવા પ્રયોગો કર્યા છે. તાહા મન્સૂરીએ પણ આવી નુક્તેચીનીનો પ્રયાસ કર્યો છે. જોકે, ગુજરાતી કવિતામાં અંગ્રેજી-હિન્દી-ઉર્દૂ-સંસ્કૃત શબ્દોનો તો પુષ્કળ ઉપયોગ જોવા મળે છે. પણ જ્યારે ઊડીને આંખે વળગે તેવો ઉપયોગ થયો હોય ત્યારે તે વિચાર માગી લે છે. જય દાવડાની આ ગઝલ પણ વાંચતાની સાથે ધ્યાન ખેંચે તેવી છે. ટૂંકી બહેરની આ ગઝલમાં ભાષાના સંગમનો પ્રયોગ સફળ રહ્યો છે. આ ગઝલ ભાષાના ત્રિભેટે ઊભી છે. જ્યાંથી એક રસ્તો ગુજરાતી તરફ, બીજો હિન્દી અને ત્રીજો અંગ્રેજી તરફ જાય છે. ભાષાની ત્રણ નદીનો સંગમ એક ગઝલમાં થતો હોય, એવા ત્રિવેણીસંગમમાં સ્નાન કરવામાં વાંધો નથી. કવિતાનું કેસર આ રીતે પણ ઘોળાવું જોઈએ.

આપણે ત્યાં અંગ્રેજી અને અન્ય ભાષાઓમાંથી અનેક કવિતાઓ અનુવાદિત થઈને આવે છે, ત્યારે આવી કવિતા અનુવાદમાં કંઈક જુદા પ્રકારની મહેનત માગી લે. તેને અનુવાદની આંગળીએ અન્ય ભાષાની બોટલમાં પૂરવી મહામુશ્કેલ સાબિત થઈ શકે. ઉપરની ગઝલના આસ્વાદ, વિવેચન કે ટિકાટિપ્પણમાં પડ્યા કરતા તમે તેનો સીધો આસ્વાદ માણો તે જ વધારે યોગ્ય રહેશે. જય દાવડાની જ અન્ય ગઝલથી લોગઆઉટ કરી કવિતાનો આનંદ માણીએ.

લોગઆઉટઃ

મન જરા મોટું તમે રાખો હવે.
માફ કરવાનું બટન દાબો હવે.

વૃક્ષનો ઉતરી ગયો સાફો હવે.
તે પછી પડતો નથી માભો હવે.

ધાર બુઠ્ઠી થઇ ગઇ આદર્શની,
ને વળી નીકળી ગયો હાથો હવે.

પુણ્યનો વેરો કોઇ ભરતું નથી,
હે વિધાતા મારજો છાપો હવે.

'જય' તમારી પેન ઠંડી થાય છે,
એમને પીવડાવજો કાવો હવે.

- જય દાવડા