શરત આવવાની હો તારી અગર

લોગઇન:

ફરી ચાલ, નખને અણી કાઢીએ;
ફરી સ્પર્શ તાજા ખણી કાઢીએ !

શરત આવવાની હો તારી અગર;
બધાં પાન વનનાં ગણી કાઢીએ!

બધી કોર તારી પ્રતીક્ષા કરી;
હવે દોટ કોના ભણી કાઢીએ?

તને કેવી રીતે ભૂલી જાઈએં?
કઈ પેર પગની કણી કાઢીએ?

ઈ તો આપમેળે ઊગે-પાંગરે;
ઈને ચ્યમ કરી ઝટ ચણી કાઢીએ?

– બાપુભાઈ ગઢવી

બાપુભાઈ ગુજરાતી ગઝલમાં થોડું હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલું નામ છે. પણ તેમણે જે લખ્યું, નક્કર લખ્યું. તેમની કવિતાનું પુષ્પ હૃદયની ક્યારીમાં ફૂલીફાલી હૃદય અને મનને તો રાજી કરે જ છે, આત્માનું ઓજસ પણ વધારે છે. તેમની એક ગઝલનો મત્લા ખૂબ લોકપ્રિય છે.

તમને સમય નથી અને મારો સમય નથી,
કોણે કહ્યું કે આપણી વચ્ચે પ્રણય નથી.

મનહર ઉધાસના સ્વરમાં આ ગઝલ ઠેરઠેર ગુંજતી થયેલી અને ખાસ્સી લોકપ્રિય પણ બનેલી. બે પ્રેમીઓ વચ્ચે સર્જાતી પરિસ્થિતિની વિસંવાદિતામાં કયા પ્રેમીને આ શેર ન લાગુ પડે? ઘણા સંજોગોમાં તો આ શેર શિલાલેખ જેવો સાબિત થાય. બાપુભાઈએ આવા અને ઉમદા અને યાદગાર શેર આપ્યા છે. 

તેમની ઉપરોક્ત ગઝલના દરેક શેરમાં પ્રતીક્ષા પડધાય છે. ફરી નખની અણીથી સ્પર્શને ખણી કાઢવાથી લઈને…. ચણી કાઢવા સુધી પ્રતીક્ષાનો પીંડ વધારે ઘાટો થતો જાય છે. 

પ્રતીક્ષાનું પંખી દરેક વ્યક્તિની જિંદગીના ઝાડ પર માળો બાંધતું હોય છે. કોઈકની ડાળી પર તેનો સમય લાંબો હોય તો કોકનો સાવ ટૂંકો. કોકને તો આયખાભર આ જ ડાળી પર બેસીને બુલબુલ જેમ ગાયા કરવું પડે છે ગીત. ઊજવ્યા કરવુંં પડે છે પોતાનું શબરીપણું. એ પછી પણ પોતાના મનના માનેલ રામ આવે તો ઠીક, નહીંતર એ ગીતને લંબાવ્યા કરવું પડે છે છેલ્લા શ્વાસ સુધી. બધા શબરી કે અહલ્યા જેવા ભાગ્યશાળી ઓછા હોય કે જેની રાહ જોતા હોઈએ તે આવે ! વહાલપૂર્વક બોરની જેમ પોતાની જિંદગીને ચાખે ! અને સ્પર્શથી પથ્થર જેવું થઈ ગયેલું અહલ્યાપણું દૂર કરે ! ઘણાનું જીવન રામમિલન વિનાના શબરીપણા જેવુંં હોય છે. પ્રભુસ્પર્શ વિનાના અહલ્યા જેવું હોય છે. તેમને ક્યારેય નથી સાંપડતી ગમતી વ્યક્તિના મિલનની મહેક. આવાં વ્યક્તિનું જીવન કદી નહીં વંચાયેલ કે કદી નહીં લખાયેલ પ્રતીક્ષાની પોથી જેવું હોય છે, જે ક્યાંક ખૂણેખાંચરે પડી રહે છે, ઊધઈ લાગી જાય ત્યાં સુધી. શબરી અને અહલ્યા તો ભાગ્યશાળી કે તેમને રામ મળ્યા અને તેમની કથા આલેખાઈ રામાયણ જેવા મહાકાવ્યમાં - વાલ્મીકિ જેવા મહાકવિ દ્વારા. કેટકેટલી અધૂરી કથાઓ પ્રતીક્ષામય પડી છે આપણી આપસપાસ આલેખાયા વિના !

ઘણા સંજોગોમાં તો પ્રતીક્ષા એટલી વસમી હોય છે કે કોઈને ખબર પણ નથી પડવા દેવાની હોતી કે આપણે પ્રતીક્ષામાં છીએ. ભીતરની આગને એક રાગ તરીકે આલાપવી પડે છે. ભભકતી જ્વાળાને પુષ્પો તરીકે વ્યક્ત કરવા પડે છે. અને એની મહેકની ચર્ચાઓ કરવી પડે છે ઠાલી ઠાલી. વ્યથામાં બાઝી જતાં ઝળઝળિયાંને હરખનાં આંસુ તરીકે ઉઘાડા પાડવા પડે છે. પ્રતીક્ષાને પીંડને ચોક્કસ ઘાટ આપી શકીએ તો શબરી, નહીંતર આજીવન બેસબ્રી! મોટાભાગના માણસોની જીવન શબરી અને બેસબરી નામના બે પાટા પરથી પસાર થતી ટ્રેન જેવું હોય છે.

બાપુભાઈએ આ ગઝલમાં પ્રતીક્ષાને બરોબર ઘૂંટી છે. ભક્તિમાં લીન ભક્ત શ્રદ્ધામાં ડૂબીને મંદિરનાં પગથિયાં ચડે તેમ આ ગઝલમાં કવિ પ્રતીક્ષારૂપી મંદિરનાં પગથિયાં ચડી રહ્યાં છે. પ્રતીક્ષાના પગથિયાં ચડવામાં તેમને જરાકે દુઃખ નથી. કવિ તો એટલું જ ઇચ્છે છે કે આ બધાં પગથિયાં ચડ્યાં પછીયે જેની ઝંખનાં છે તેનાં દર્શન થવા જોઈએ. રાહ જોવામાં કશો વાંધો છે જ નહીં, આવવાની શરત હોય તો તો આખા જંગલનાં એકેએક પાનને ગણી કાઢવાની તૈયારી છે. એકએક દિશામાં નેજવું કરીને નજર નાખવાની તત્પરતા છે. પણ બધી દિશાના દરવાજા પર સજ્જડબંબ તાળાં લાગી જાય ત્યારે કઈ બાજુ નજર નાખવી?

અગન રાજ્યગુરુએ પણ પ્રતીક્ષાને પોતાની ગઝલમાં સરસ રીતે ઘૂંટી છે.


લોગઆઉટ:


કોને ખબર છે ક્યારે તારી જુદાઈ જાશે,
લાગે છે વૃક્ષનાં સૌ પર્ણો ગણાઈ જાશે.

એની નજર પડે આ સંયમ ઉપર તો સારું,
ઝાઝું હસાવશે તો શાયદ રડાઈ જાશે.

છે ભાગ્ય પર ભરોસો કે ચાલવા જશું તો,
રસ્તા વચાળે ઊંચી ભીંતો ચણાઈ જશે.

તો પણ મને છે આશા કાગળની નાવ પાસે,
જાણું છું મેઘ વધતાં હમણાં તણાઈ જશે.

તારા વિરહની પીડા એવી હદે વધી છે,
કે બોલવા જશું તો ગઝલો ગવાઈ જાશે.

મારા જીવન વિશે કૈં પૂછો નહીં તો સારું,
બાકી ‘અગન’ તમારી આંખો ભરાઈ જાશે.

– ‘અગન’ રાજ્યગુરુ

કાઢું તમસ ભીતરના પ્રકટાવું એક હોળી

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ ‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

બાળું અનિષ્ટ જગના પ્રકટાવું એક હોળી
કાઢું તમસ ભીતરના પ્રકટાવું એક હોળી

આસુરી વૃત્તિ ડામું, ભય, ક્રોધને મિટાવું
સંતાપ ખાળું મનના, પ્રકટાવું એક હોળી

~ અજ્ઞાત

હોળીમાં આગ છે, ધૂળેટીમાં રંગ. હોળીમાં ભભકતી જ્વાળાની જલન છે, ધૂળેટીમાં રંગપીચકારીઓની છાલક. એકમાં પ્રેમ, ઉમંગ અને મસ્તીભર્યો માહોલ છે, જ્યારે બીજામાં અગનજાળ સામે અડગ રહેતી ભક્તિની શક્તિ. જિંદગી આવા બે છેડા એક સાથે લઈને ચાલે છે. જ્યારે તમે જીવનના મહત્ત્વના આનંદમાં લીન હોવ ત્યારે જ કોઈ છાના ખૂણે ચુપચાપ એક તણખો પડતો હોય છે, જે સમય જતાં હોળીનું રૂપ ધારણ કરે છે. તેમાંથી ઊગરી ગયા તો પ્રહલાદ્ ને બળી ગયા હોલિકા!

આપણે આપણી પુરાણકથાને આદર આપીને તેનો તહેવાર ઊજવીએ છીએ. એ આપણી સંસ્કૃતિ છે, તહેવારરૂપે આપણે તેનું સન્માન કરીએ છીએ. પણ જીવનમાં ડગલે ને પગલે હોળી અને ધૂળેટી તો ઊજવાતી જ રહે છે. નાનાં નાનાં સુખનાં કેટકેટલા રંગો છે જીવનમાં અને જોઈએ તો પીડાનો પણ પાર નથી. ઘણા અવસરોમાં તો હોળીની આગ સળગે છે કે ધૂળેટીનું રંગીન મેઘધનુષ રચાઈ રહ્યું છે તે કળવું અઘરું પડી જાય છે. ભેદરેખા નથી દોરી શકાતી.આનંદ અને શોક એક જ પ્રકારના કપડાં પહેરીને આવી જાય છે. જાણે ફિલ્મમાં આવતા બે ડુપ્લીકેટ પાત્રો. કયું પાત્ર કોણ છે સમજાય જ નહીં.

દીકરીની વિદાયના પ્રસંગ કેવો સુંદર છે, છતાં કરૂણ પણ ખરો. નવસંસાર ઉત્સવ છે, તો સાથે એક પરિવારથી અળગા થવાનો રંજ પણ છે. એક બાજુ કાળજાનો કટકો, જે વીસ પચીસ સુધી ઘરમાં રહ્યો. ઘરના ખૂણેખૂણાને કિલકારીઓથી ગૂંજતો કર્યો, એને હંમેશ માટે - પારકી થાપણ ગણીને બીજાને સોંપી દેવાની, અને એ પણ હસતા હસતા. અહીં સ્મિતના રંગો તો છે જ, આનંદનો અબીલગુલાલ તો ઉડે જ છે, પણ હૃદયમાં એક પ્રકારની જ્વાળા પ્રકટી રહી છે, કાયમી વિદાયની વસમી આગ લાગેલી છે ભીતર. દીકરી વિદાયના પ્રત્યેક પ્રસંગે માબાપના મનમાં હોળી અને ધૂળેટી ઉજવાઈ જાય છે અને આ ઘટનાની જાણ માત્ર તે બેને જ હોય છે.

અનેક પ્રસંગો જીવનમાં સુખ અને દુઃખ એક સાથે લાવે છે. તહેવારો આપણને એ જ તો શીખવે છે! આનંદ અને શોકની વચ્ચેથી નીકળતી એક પાતળી રેખા જ કદાચ ભાગ્યરેખા છે. દરેક વ્યક્તિમાં બે વ્યક્તિ જીવે છે, એક છે હિરણ્યકશ્યપ, બીજો પ્રહલાદ. સંજોગ પ્રમાણે બંને ગુણો વ્યક્તિત્વમાં ડોકિયા કર્યા કરે છે. ઘણાને ખરાબ નથી થવું હોતું, પણ સંજોગોની આંટીઘૂંટીમાં એવા અટવાય છે, ગોથે ચડે છે કે પરાણે પથ્થર થવું પડે છે. બાકી ફૂલ જેવા નરમ, રંગીન, સુગંધિત અને બધાનું સન્માન પામવાની ઝંખના કોને ન હોય? અને સામે પક્ષે અમુક ધરાર પથ્થર થતા હોય છે. વાતાવરણ અનુકૂળ હોય, જમીન ફળદ્રુપ હોય, હવા માપસર હોય, ખાતરપાણી સમયસર મળી રહેતા હોય છતાં ફાલવું જ ન હોય તેનું શું કરી શકાય? જેમને ધરાર હિરણ્યકશ્યપ થવું છે, અનીતિનો માર્ગ જ અપનાવવો છે, અંધારને જ પોતાની ઓળખ બનાવવી છે, ખરબચડા થઈને બીજાને વાગવું છે, તેનો ઇલાજ તો ભગવાન પણ ન કરી શકે. વિવેકાનંદે કહેલું, ભગવાન તેને જ મદદ કરે છે, જે પોતાને મદદ કરે. આવાં વ્યક્તિત્વની સાથે રહીએ ત્યારે જ આપણા પ્રહલાદપણાની ખરી પરીક્ષા થતી હોય છે.

લોગઇનમાં આપેલી કવિતાના કવિ કોણ છે, ખબર નથી, પણ તેમણે જીવનના અનિષ્ટ આગને હવાલે કરીને તેમાંથી અજવાળું મેળવવાનો માર્ગ અપનાવવાની વાત સરસ રીતે કરી છે. દરેક વ્યક્તિની જવાબદારી છે, પોતાનાં અનિષ્ટને નષ્ટ કરવાની. પોતે જ પોતાની હોળી થઈને બળીશું તો આપોઆપ ધૂળેટીના રંગીન મેઘધનુમાં મહાલી શકીશું. ઘણી વાર આગ જરૂરી હોય છે, શેકાઈને પાકા થવા માટે. કુંભારે ઘડેલું માટલું જો આગની ભઠ્ઠીમાં ન તપે તો તેમાં પાણી ક્યાંથી ભરી શકાય? જીવન તપશે નહીં તો અમૃતજળ ક્યાંથી પામી શકાશે? જ્યારે તમે દુઃખની ભઠ્ઠીને ધીક્કારો છો ત્યારે સમજી લેવું કે તમે પાકા થવા નથી માગતા. પીડા ઘડતર છે જિંદગીનું. પીડા વિના પૂર્ણતા નથી. તમામ ધર્મગ્રંથો, નીતિ-અનીતિના પાઠ કે પ્રેરણાત્મક વાર્તાઓ શું શીખવે છે? આ જ ને! જીવનમાંથી અંધાર દૂર થાય અને અજવાળું પ્રવર્તે. દુઃખ ભાગે, સુખ આવે. ન્હાનાલાલે કહ્યું છે તેમ દરેક અંતરાત્માની એક જ પ્રાર્થના હોય છે.

લોગઆઉટ:

અસત્યો માંહેથી પ્રભુ ! પરમ સત્યે તું લઈ જા,
ઊંડા અંધારેથી, પ્રભુ ! પરમ તેજે તું લઈ જા;
મહામૃત્યુમાંથી, અમૃત સમીપે નાથ ! લઈ જા,
તું-હીણો હું છું તો તુજ દરસનાં દાન દઈ જા
- ન્હાનાલાલ

સરકારી હોર્ડિંગનો છાંયડો

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ ‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

આજ સુધી એને
એક પણ સરકારી યોજનાનો
લાભ મળ્યો ન હતો . .

જિંદગીથી હતાશ,
પરસેવે રેબઝેબ એવો એ
એક દિવસ છાંયડો શોધી
ફૂટપાથ પર બેઠો . .

એટલી ટાઢક વળી કે
છાંયડો શેનો છે એ જાણવા
કુતૂહલવશ એણે નજર ફેરવી . .

અંતે એને
એક સરકારી યોજનાનો લાભ
મળી જ ગયો . .

એ છાંયડો હતો
સરકારી યોજનાના
એક મસમોટા હોર્ડિંગ બોર્ડનો !

- નિનાદ અધ્યારુ

ભારતમાં દર પાંચ વર્ષે પંચવર્ષીય યોજના લાગુ કરવામાં આવે છે. પહેલી પંચવર્ષીય યોજના 1951થી 1956 સુધી કરવામાં આવેલી, જેનો ખર્ચ 2,069 કરોડ રૂપિયા હતો. એ પછી દર પાંચ વર્ષે આ યોજના નવી રણનીતિ સાથે લાગુ કરવામાં આવી, જેમાં ગરીબી અને મોંઘવારી ઘટાડવી, શિક્ષણ અને આરોગ્યની સવલતો વધારવી. સામાન્ય માણસને ઉપર લાવવો. સામાજિક ભેદભાવો દૂર કરવા, આર્થિક ક્ષેત્રે પ્રગતિ સાધવી. ગરીબોના કલ્યાણ અને સહાય માટેનાં પગલાં લેવાં… જેવાં અને પ્લાન ઘડવામાં આવ્યા. 1951થી લઈને અત્યાર સુધીમાં બારેક પંચવર્ષીય યોજનાઓ લાગુ કરવામાં આવી અને તેમાં અબજો રૂપિયા ખર્ચાયા, પણ શું દેશમાંથી ગરીબી નાબૂદ થઈ? શિક્ષણનું સ્તર સુધર્યું, બીમારીઓ ઓછી થઈ? સ્વાસ્થ્યનુંં સ્તર ઊંચું આવ્યુંં? મોંઘવારી ઓછી થઈ? ભૂખમરો નાબૂદ થયો? છેવાડાનો માણસ બે પાંદડે થયો? ખેડૂતો ઊંચા આવ્યા? તેમને તો આજે પણ - આઝાદીના પંચોતેર વર્ષ પછી પણ પોતાના હક માટે રેલીઓ કરવી પડે છે. જાતિભેદ સરકારી ચોપડે તો ખતમ થઈ ગયો, પણ આજેય એક દલિતનો વરઘોડો નીકળી શકતો નથી. અદમ ગૌંડવીનો શેર યાદ આવે છે.

તુમ્હારી ફાઈલો મેં ગાંવ કા મૌસમ ગુલાબી હૈ,
મગર યે આંકડે જૂઠે હૈ, યે દાવા નબાવી હૈ.

સરકારી ચોપડા તો સરકારના ગુણગાનથી ભરેલાં છે. એમાં ગુણ કોના અને ગાન કોના એ કહેવાનની જરૂર નથી. જેવું બજેટ મંજૂર થાય કે અધિકારીઓના ઓળખીતા પાળખીતાના ટેન્ડરો આપોઆપ મુકાઈ જાય, પાસ થઈ જાય અને તેમના બેન્ક એકાઉન્ટમાં રૂપિયાની રેલમછેલ થઈ જાય. જેના નામે યોજના લાગુ કરાઈ હોય એ તો બાપડો જાણતો પણ ન હોય કે આપણી પાછળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચાઈ રહ્યા છે. એ તો પડ્યો હોય છે ક્યાંંક ખેતરના શેઢે કે ફૂટપાથ પર. ગરીબ તો કહેવાતા ધનલોલુપો માટેનો રસ્તો છે. તેમના નામે પોતાના તરભાણા ભરવાનો. આટઆટલી પંચવર્ષીય યોજનાઓ પછી પણ ગરીબી, બીમારી અને ભૂખમરામાં રતિભાર પણ ફર્ક ન પડતો હોય તેનો અર્થ શું છે? ગરીબો આજે પણ ફુટપાથ પર પોતાની રાત કાઢે છે. ઝૂંપડપટ્ટીઓ આજે પણ એટલી ને એટલી જ છે. સવાલ એ છે કે તો પછી આ અબજો રૂપિયાનું થાય છે શું? દર પાંચ વર્ષે બજેટમાં મૂકાતા હજારો કરોડના આંકડાવાળી રકમ ખર્ચાય છે ક્યાં? ગરીબરથ નીકળીને કોના બંગલા સુધી જાય છે?

નિનાદ અધ્યારુએ ખોખલી સરકારી યોજનાઓ પર લપડાક મારી છે. ગરીબરથ નીકળે છે, પણ તેમાં બેઠા હોય છે ધનવાનો. ઘરનું ઘરની જાહેરાતો થાય છે, પણ તે ઘરના બજેટમાંથી બને છે મળતિયાઓના બંગલા, ભૂખમરો નાબૂદી માટે ખર્ચાતા કરોડો રૂપિા જાય છે ધરાયેલાની થાળીમાં, ખેતી અને ખેડૂતો માટે ઢગલાબંધ રૂપિયા બજેટમાં મૂકાય છે, પણ તે જાય છે, શેઠિયાઓના ખિસ્સામાં. ગામડાગામનો ખેડૂત તો બિચારો એ યોજનાઓથી અજાણ પોતાની ખેતીમાં મસ્ત હોય છે. સરકારને એવો રસ પણ નથી કે તે ખરેખર જાણે અને તેનો લાભ લે. તેમને રસ છે પોતાની સરકાર ટકાવવામાં. કોઈ પણ ભોગે અને કોઈ પણ શરતે.

સમાજની આ જ વીડંબના છે. કવિ આવી વિડંબના જુએ છે ત્યારે તેનું હૃદય કકળી ઊઠે છે. તેના કકળતા હૈયામાંથી સત્યના મોતી સરી પડે છે અને તેમાંથી રચાય છે કવિતા. સમાજમાં પ્રવર્તતી અનીતિ એક કવિને અંદરથી ડિસ્ટર્બ કરી નાખે છે. તે પોતે તેની સામે ક્રાંતિકારી તો નથી થઈ શકતો, પણ કવિતારૂપી હથિયાર ઉગામી ક્રાંતિ માટેનો માર્ગ ચોક્કસ ઉઘાડો કરે છે. માનવજીવનમાં ચાલી રહેલી આવી બદીઓ સામે બત્તી કરી લોકોનું ધ્યાન ખેંચવું એ પણ એક મુહીમ છે. ઘણા લોકો આવા અન્યાય પર પછેડી ઢાંકવામાં જ સમય કાઢતા હોય છે, જ્યારે શબ્દસેવી સાચો કવિ તો તેવી પછેડીઓને ફાડતો હોય છે અને આવાં વિકૃત સત્યને સમાજ સામે લાવીને મૂકી દેતો હોય છે. પછી સમાજે નક્કી કરવાનું કે આ અન્યાય સામે આંખ મીંચામણા કરવા કે તેનો ઉકેલ લાવવો.

લોગઆઉટ:

'ઘરનું ઘર' એ યોજનાના બેનરોને,
કંઈક લોકો છત તરીકે વાપરે છે.

- કુણાલ શાહ

દૃશ્યોમાં એકધારી ભાષા નથી તો શું છે?

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ ‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

દ્રશ્યોમાં એકધારી, ભાષા નથી તો શું છે?
ખુલ્લી રહેલ બારી, ભાષા નથી તો શું છે?

ભીના ભરેલ ભાવે સૌંદર્ય થઇ ગયેલી –
ફૂલો ભરેલ ક્યારી, ભાષા નથી તો શું છે?

કાળી સડક પરે જે પ્રસ્વેદથી લખાતી
મઝદૂર-થાક-લારી, ભાષા નથી તો શું છે?

ડૂબી શકે બધુંયે જેની હ્રદયલિપિમાં
અશ્રુસમેત નારી, ભાષા નથી તો શું છે?

ફૂટપાથની પથારી, ભૂખ્યું સૂતેલ બાળક
ખામોશ સૌ અટારી, ભાષા નથી તો શું છે?

જૂના જ શબ્દમાં કૈં પ્રગટાવજો અપૂર્વ
એ માગણી તમારી, ભાષા નથી તો શું છે?

એનાં હ્રદય મહીં જે અનુવાદ થઇ શકી ના
આ વેદના અમારી, ભાષા નથી તો શું છે?

- નિર્મિશ ઠાકર

સાહિત્યનું વહન ભાષા થકી થાય છે. ભાષા નામના વાહનમાં બેસીને તે તમને તેમને કલ્પનાના રંગીન મેઘધનુષ્યો બતાવે છે. તમે તેના ભાવમય રંગોમાં લીન થઈને ક્યારેક હસી પડો છો, તો ક્યારેક ભીની આંખને લૂછવા રૂમાલ ગોતો છો. વળી એ રૂમાલ પણ કોઈ પ્રિયજનનો હોય તો એક નવા રંગના દર્શન થાય. સાહિત્ય આંસુ અને સ્મિત, આનંદ અને શોક, ક્રોધ અને ઘૃણા, સંસ્કૃતિ અને વિકૃતિની છબીઓ ભાષાની દીવાલ પર ટાંગે છે. એક શિલ્પકાર છીણી અને હોથોડી વડે પથ્થરને કોતરે છે, તે જ રીતે સાહિત્યકાર સામે ભાષાની એક મોટી શિલા છે, તેને કોતરવા માટે તેની પાસે વિચારો અને મનોમંથનની છીણી-હથોડી છે. શબ્દોના ટોચા મારી મારીને તે શિલ્પ બનાવે છે, તેને આપણે ક્યારેક કવિતાનું નામ આપીએ તો ક્યારેક વાર્તાનું. ક્યારેક નવલકથાનું તો ક્યારેક નિબંધનું.

ભાષા એક રીતે આર્ટિફિશિયલ છે. માનવની પોતાની શોધ છે, ઈશ્વરદત્ત નથી. જરૂરિયાત પ્રમાણે માણસ સંકેત, શબ્દ અને ભાષાનું માળખું રચતો ગયો. વાત અને વ્યહાર માટે સર્જાયાયેલી ભાષા ધીમે ધીમે કલાનું રૂપ લેતી ગઈ. વ્યવહારમાં વપરાતી ભાષાને નોખી રીતે ખપમાં લઈ તેમાંથી કશુંક વિશેષ કહેવાની ઝંખાનાએ કદાચ સાહિત્યની સરવાણી વહેવડાવી હશે. પણ મૂળ માધ્યમ તો ભાષા જ ને. આ ભાષા ભલે રોજબરોજ ઉપયોગમાં લેવાતી ભાષા હોય, પણ તેમાંથી જે નિપજે છે, તે કશુંક અલગ હોય છે. એક અંગ્રેજ કવિએ કહેલું, શબ્દોને બાદ કર્યા પછી જે બચે તે કવિતા.

કાવ્યસર્જન માટે વિશેષ આંખ અને દૃષ્ટિ જોઈએ છે. માણસો જ નહીં, નિર્જીવ વસ્તુને પણ વાંચવાની ત્રેવડ વિકસવા માટે ત્યારે આપોઆપ કવિતાનો અંકૂર ફૂટવાની શરૂઆત થઈ જાય છે. તમારું ચિત્ત જડ પથ્થરના મોઢે ભાષા મૂકતું થઈ જાય, વૃક્ષોની હરિયાળી કે ઉજ્જડતા તમારી આંખને વંચાવા માંડે, રસ્તે રઝળતો કંગાળ કે સંપત્તિમાં આળોટતો ધનવાન તમને એક શબ્દ બોલ્યા વિના ઘણું કહેવા માંડે ત્યારે સમજવું કે કવિતા પોતાના દ્વાર ઉઘાડવા મથી રહી છે. બંધ કે ખુલ્લી બારી તમને સંકેત આપે છે કશુંંક કહેવા માટે. એ સંકેત - એ ભાષા તમારાં અંતરાત્માના કાને પડઘાવા લાગે ત્યારે આપોઆપ આંગળીઓ કલમને ઝંખવા માંડશે.

પ્રકૃતની દરેક વસ્તુ કંઈક કહેવા માગે છે, માત્ર તેને સાંભળવા જેટલો કાન સજ્જ કરવાનો છે, આપોઆપ તમને તેની ભાષા આવડી જશે, તેની માટે વાણીનું વ્યવહારુ વ્યાકરણ શીખવાની જરૂર નથી. ડાળી પર લકટતું ફૂલ કે તૂટીને ક્યારીમાં એકઠાં થયેલાં ફૂલો, મંદિરમાં ઈશ્વરના ચરણે પડેલ ફૂલો કે કોકની મૈયત પર મૂકાયેલ પુષ્પો, મજદૂરની હાથદારી કે તેનો થાક-પરસેવો, કોઈ અસહાય નારી, કે રસ્તે રઝળતું બાળક, કોઈ વૃદ્ધનું બોખું સ્મિત કે બે નવયુવાન હૈયાનું પરસ્પર ધબકવું, ચાર આંખનું એક થવું, સ્મિતની શરણાઈમાં લીન થવું…. ખડખડાટ હાસ્ય કે પીગળીને આંસુ ન થઈ શકેલો ડૂમો… આ બધું જ એક પ્રકારની ભાષા છે. જ્યારે આ વેદના-સંવેદનાની લિપિ ઉકેલતા આવડી જ્યારે ત્યારે હૃદયની ભૂમિ પર એક અલગ પ્રકારની ભાષાના ફણગા ફૂટે છે. એને જ કદાચ આપણે કવિતા, વાર્તા કે નવલકથા કહીએ છીએ.

ઘણી એવી ઘટનાઓ હોય, જ્યાં ભાષા સીધી રીતે કામ ન કરે, તે ગેરહાજર રહીને હાજરી પૂરાવે. નર્મિશ ઠાકરે આવી નાજુક સ્થિતિને ગઝલમાં સરસ રીતે કંડારી આપી છે. ગુજરાતી ભાષાના અચ્છા કવિ, કાર્ટૂનિસ્ટ, હાસ્યલેખક નિર્મિશ ઠાકરને આપણે થોડા સમય પહેલા જ ગુમાવ્યા. સાહિત્યકાર ક્યારેય મૃત્યુ નથી પામતો તે માત્ર ક્ષરદેહે વિદાય લેતો હોય છે, અક્ષર દેહે તો એ હંમેશાં હયાત હોય છે આપણી વચ્ચે. એ માત્ર મૃત્યુ નામના અંધકારમાં લીન થાય છે, દેખાતા બંધ થાય છે, પણ અનુભવાતા બંધ ન થાય, જ્યાં સુધી તેમનું સાહિત્ય રહે ત્યાં સુધી તે કોઈ ને કોઈ રૂપે અનુભવાતા રહે છે.

લોગઆઉટ:

વૃક્ષ ગાતું ઘેનભીનું ગાન, અંધારું કરો !
આંખ મીંચે છે બધાંય પાન, અંધારું કરો !

ઓગળ્યાં આ વૃક્ષ, પેલા પહાડ ને ઝાંખી નદી,
ધુમ્મસો શાં ધૂંધળાં મેદાન, અંધારું કરો !

ફૂલ નહીં તો ફૂલ કેરી પાંખડી ! આ શ્વાસથી –
વેદનાને આપવાં છે માન, અંધારું કરો !

મૌન ઝીણું કૈંક બોલે છે અને એકાંતના –
છેક લંબાતા રહે છે કાન, અંધારું કરો !

ધ્રૂજતા બાહુ પસારે છે હવાયે ક્યારની !
સ્પર્શ ઊભા છે બની વેરણ, અંધારું કરો !

- નિર્મિશ ઠાકર

બાળક, ભૂખ, વિસ્મય અને લાચારી

લોગઇન:

બાળકે શું કામ દોરી ભાખરી,
શિક્ષકે આપી વિષયમાં તો પરી.
ખાસ રડવાનું હતું કારણ છતાં,
ના રડ્યાં, આંખોની તાજી સર્જરી.

- ગુંજન ગાંધી

કવિતામાં બાળક અને ભૂખ, બાળક અને ગરીબી, બાળક અને સામાજિ વિસંવાદિતા જેવા અનેક વિષયે ખૂબ સુંદર નિરૂપણ થયાં છે. નિદા ફાજલીનો આ દુહો કોને નહીં યાદ હોય?

બચ્ચા બોલા દેખ કે મસ્જિદ આલીશાન,
અલ્લા તેરે એક કો તના બડા મકાન?

સ્વાભાવિક રીતે જ બાળકને આવો પ્રશ્ન થાય. પણ આવો પ્રશ્ન ક્યારે થાય? જ્યારે બાળક દસ બાય બસની ઓરડીમાં ભીંસોભીંસ માણસો સાથે રહેતું હોય. રાત્રે કોણ ક્યાં ઊંઘશે તેની રોજ પળોજણ થતી હોય. બે માણસ મહેમાન આવી ચડે તો ઘર આખું ફાંફે ચડે એવી નોબત હોય ત્યારે બાળકને સ્વાભાવિક રીતે જ પ્રશ્ન થાય કે અહીં આટઆટલા માણસો રહીએ છીએ, એક નાનકડી ઓરડીમાં અને આ ભગવાન તો જુઓ. પોતે એકલો રહે છે અને આટલી બધી જગ્યા રોકીને બેઠો છે!

પ્રણવ પંડ્યાની ગઝલ ‘પ્રભુપંચાયતમાંં બાળક’ આ વિષયને સરસ રીતે ન્યાય આપે છે. પ્રભુની પંચાયતમાં બાળક પોતાની વાત રજૂ કરી રહ્યું છે. તેમાં એક અદભુત શેર છે-
બળથી બાળક તને જો વંદે તો,
બાળમજદૂરી ન ગણાય પ્રભુ?

મોટાભાગના માતાપિતાઓ મંદિરમાં જઈને બાળક પાસે આવી બાળમજૂરી કરાવતા હોય છે. જે-જે કરો બેટા - જે જે કરો બેટા… કહીને છોકરાનું લોહી પી જાય. પેલા બિચારાને પગે ના લાગવુંં હોય, રમવું હોય, આમથી તેમ દોડવુંં હોય, ખરેખર તો એનું આ રમવું એ જ ઈશ્વરને પાયલાગણ બરોબર છે. પણ મોટેરાઓના ગણિત જુદાં હોય છે. ઈશ્વરને બાળક વંદે તેમાં ઈશ્વરના આશીર્વાદ કરતા અન્ય લોકો પોતાના બાળકને કેટલું ડાહ્યું ગણે છે તેમાં તેમને વધારે રસ હોય છે.

બાળક પોતાના વિસ્મયભર્યા જગતમાં રમમાણ રહે છે. ઘણી વાર સહજ રીતે તે બહુ મોટી વાત કરી નાખે છે. મોટારાઓને મગજમાં તો એવી વાત આવે પણ ક્યાંથી? એમના મનમાં તો મોટપણાનો ભાર મૂકાઈ ગયો હોય. સહજતા ઉપર સામાજિકતાના થર ઉપર છર ચડી ગયા હોય. સમજણના પથરા મૂકાઈ ગયા હોય. ગૌરાંગ ઠાકરનો શેર આ ક્ષણે યાદ આવે-

દોસ્ત વિસ્મય વષય તો અઘરો છે,
કોઈ બાળક વગર ભણાય નહીં.

વિસ્મય વિષય મોટેરાઓ માટે ખૂબ કપરો છે. તેની માટે બાળક થવું પડે. ગુંજન ગાંધીએ આવા સહજ વિસ્મયની કેડી પર ચાલીને અદભુત શેર નિપજાવ્યો છે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો છે કે શિક્ષકે તમામ બાળકોને એક સુંદર પરીનું ચિત્ર દોરવા કહ્યું છે, તો પછી પરી દોરવાને બદલે એક બાળકે ત્યાં ભાખરી શું કામ દોરી? કવિ તો આટલું કહીને અટકી જાય છે, પણ ભાવક સમજી જાય છે બાળકની ભૂખ, તેની લાચારી, તેના ઘર, પરિવાર અને મનમાં ઘેરાતા અતૃપ્તિનાં વાદળો. ઘર, પરિવાર, ગરીબાઈ, અછત અને લાચારી ઘણું બધું છતું થાય છે બે પંક્તિ દ્વારા. પન્નાલાલ પટેલે પોતાની સુપ્રસિદ્ધ નવલકથા ‘માનવીની ભવાઈ’માં લખેલું ભૂંડામાં ભૂંડી ભૂખ ને એથી ય ભૂંડી ભીખ. આ નવલકથા પરથી સુંદર ગુજરાતી ફિલ્મ પણ બનેલી, જેમાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી મુખ્ય અભિનેતા હતા. છપ્પનિયા દુષ્કાળનું વરવુંં ચિત્ર ઊભું કરતી આ નવલકથા ભૂખને ખૂબ ઊંડાણપૂર્વક આલેખી આપે છે. ભૂખ માણસને શું ન કરાવી શકે? પણ ભીખ માગવી એનાથી ય વધારે કપરી લાગી પન્નાલાલને. ખેડૂત હતાને! જગત માટે ધાન ઉગાડતા ખેડૂતને પોતે ધાન માટે રઝળવું પડે - ભીખ માંગવી પડે એ એમનાથી ક્યાંથી સહન થાય?

ગુંજન ગાંધીએ બાળકના વિસ્મય દ્વારા ઘણું બધું કહી દીધું છે. બાળક પરીને બદલે ભાખરી દોરવા માંડે ત્યારે સમજી લેવું કે ભૂખ અને લાચારીના ડંખ અસહ્ય થઈ રહ્યાં છે. બીજો શેર પણ ધ્યાન ખેંચે છે. રડી પડાય અને રડવું જ પડે એવી નોબત આવી ગઈ છતાં ન રડ્યા, તેનું કારણ? તો કહે આંખોની સર્જરી કરાવેલી છે. રડે તો આંખને નુકસાન થાય તેમ છે. ડોક્ટરની સ્પષ્ટ ના છે, આંસુ આવશે તો આંખને ભારે નુકસાન થશે. ખારાશ હાનીકારક છે. પણ નહીં રડીને હૃદયને અને મનને જે નુકસાન થાય તેનું શું? ખેર આ જો જીવનની વિડંબના છે.

લોગઆઉટ:

દૂધ ને માટે રોતા બાળક, રો તારા તકદીરને રો
એ ઘરમાં તુ જનમ્યું શાને, જે ઘરમાં ઉપવાસ ફરજ છે,
દર્દ વ્યથા પરીતાપ ફરજ છે, ગમ અશ્રુ નિશ્વાસ ફરજ છે ..
- શૂન્ય પાલનપુરી

બે બળદની જોડ વેચી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ ‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

બે બળદની જોડ વેચી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ
દૂરતા સેઢાની વેઠી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

ભીડ કેવળ ભીડ છે, પાદર સમો કલશોર ક્યાં?
પ્રેમના સંબંધ છેકી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

ગામનો એકક માણસ 'કેમ છે?' પુછતો હતો
એ બધાના પ્રશ્ન ફેંકી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

પર્ણથી લઈ વૃક્ષ સુધી સીમને મળતાં હતા
મૂળ પોતાના જ ખેંચી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

ઘર ગલી ને સીમ છોડ્યા, ગામની રજરજ તજી
નામની લઈ માત્ર પેઢી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

ક્યાં ગયું આકાશ ખુલ્લું? ક્યાં ગયા ટહૂકા અરે!
ઊંબરા મરજાદ ઠેકી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

પ્રેમ, કરૂણા કે દયા કંઈ હવે ઉગતું નથી
જાત થઈ ગઈ બિન ખેતી શ્હેરમાં આવ્યા છીએ

- નરેશ સોલંકી

વતનઝૂરાપો ગજબની ચીજ છે. જે ધરામાં ઊછર્યા, મોટા થયા, રમ્યા, પડ્યા, ઊભા થયા એ માટીને છોડીને અન્ય મુકામે કાયમ માટે વસવાનું થાય એનો વસવસો છાતીમાં બોમ્બની જેમ રોજ ફૂટ્યા કરતો હોય છે, જોકે એની જાણ પોતાના સિવાય કોઈને હોતી નથી. ગામ ત્યજીને શહેરમાં આવનારા લાખો લોકો છે. તેમાંથી હજારો લોકો મનમાં હજી માટીનો મોહ સંઘરીને બેઠા છે. એ માટી જેમાં તેમની મમતા ફૂલીફાલી છે, એ માટી જેની વાત આવતા મન મહોબતમાં લીન થઈ જાય છે. એ માટી જ્યાં બાળપણ ચણી બોર જેવું મીઠું લાગતુંં, એ માટી જેની સુગંધ શ્વાસમાં રેલાઈ રહી છે, એ માટી જ્યાં ફુંકાયેલી સ્નેહની શરણાઈઓ આજે પણ કાનમાં ગૂંજી રહી છે, એ માટી, જેમાં જીવ ઓગળીને શિવ સુધી પહોંચ્યાની મોકળાશ અનુભવે છે. એ માટી જેની ધૂળની વાત કરતા આખું આયખું ગોકુળ થઈ ગયાનો અનુભવ કરે છે. એ ગામ કે શહેરમાં આવ્યા પછી હજી તેના તળાવની પાળે શરીરનું એક અંગ બેઠું છે. એ રસ્તો કે જેની હજી પણ પગલાને ઝંખના છે. એ શેરી કે જ્યાં હજી જૂનો કલરવ સંઘરાયો છે. એ ગામ કે જેનું નામ નયનમાં ભીંનાશ થઈને તરવરી ઊઠે છે.

નરેશ સોલંકીએ ગામ છોડીને શહેરમાં આવી ચડવાની વ્યથાને હૃદયની વાટકીમાં બરોબર ઘોળીને લખી છે. સ્વાનુભવની સણસણતું તીર છાતીમાં વાગ્યું હોય એ જ આવા ઝૂરાપાના જંગલને કાગળમાં ઊભું કરી શકે. બે બળદની જોડ વેચીને કે ખેતરની દૂરતા વેઠીને શહેરમાં આવવું એટલું પૂરતુંં નથી, એની સાથે સાથે ઘણુંં ઘણું જતુંં રહેતું હોય છે. ગામડાં હવે વાર્તાના વર્ણન જેવા રળિયામણાં નથી રહ્યાં, લીલોતરી, તળાવ, ચોરો, નદી, ઝરણા, પંખીઓ એ બધું જૂની વાત થઈ ગઈ. ઘણાં ગામડાં ગંદકીના ઉકરડાં જેવા થવા લાગ્યાં છે. જ્યાં ત્યાં રઝળતા પ્લાસ્ટિકના કાગળિયા, ઉબડખાબડ રસ્તા, અને નાતજાતના વાડામાં બંધાઈને બાખડ્યાં કરતાં ગામડાં પુસ્તકોના વર્ણનોને શરમાવે છે. છતાં આવા લુખા-સૂકા વતનને પણ કાયમ માટે છોડીને અન્ય સ્થળે વસવાનું થાય તેનો ડૂમો આજીવન ગળામાં ગાંઠ થઈને પડ્યો રહેતો હોય છે. જેનો કોઈ ઇલાજ નથી હોતો. કેન્સરની ગાંઠ શરીરના એટલા અંગને કાપીને કાઢી શકાતી હોય છે, પણ આવી પીડાની ગાંઠ નથી મટતી કે નથી ઘટતી. વળી એ વ્યથા કે વલવલાટ નરી આંખે જોઈ પણ નથી શકતું કોઈ.

ઘણાને વતનઝૂરાપો લાગણીવેડાં જેવો લાગતો હોય છે. તેવા લોકો એમ કહેતા હોય છે કે શહેર ના જ ગમતું હોય તો જતા રહો ને પાછા ગામમાં, કોણે તમને આમંત્રણ આપ્યું‘તું? એ જ તો વ્યથા છે, કે ગામડે જવાય એવું નથી અને શહેર ગોઠતું નથી. વતનઝૂરાપાને લાગણીવેડા સમજનાર શહેરીજન પોતે એક એક પોળ કે સોસાયટીમાંથી બીજી પોળ, સોસાયટી કે ફ્લેટમાં રહેવા જાય તો આખી જિંદગી જૂની જગાને, લોકોને, પ્રસંગોને મિસ કર્યા કરતો હોય છે. ત્યારે તેમને લાગણીવેડા નથી દેખાતા ! વતનમાં કશું જ ન હોય, છતાં તેનું નામ પડતાં આપોઆપ મનમાં આંબાં મહોરી ઊઠતા હોય છે એ હકીકતને નકારી શકાય તેમ નથી.

મણિલાલ હ. પટેલની વતનઝૂરાપાની સીમાસ્તંભ કવિતા આ પળે ન સાંભરે તો જ નવાઈ.

લોગઆઉટ:

બા-ની સાથે ગયું બાળપણ ગામ જવાની હઠ છોડી દે
વસતિ વચ્ચે વિસ્તરતું રણ ગામ જવાની હઠ છોડી દે

નથી વાવતા ભાઈ મકાઈ ગામ જવાની હઠ છોડી દે
લોહી ખરું પણ નથી સગાઈ ગામ જવાની હઠ છોડી દે

પાદર રસ્તા નામ પૂછશે ગામ જવાની હઠ છોડી દે
‘કોનું છે ભૈ કામ?’ પૂછશે ગામ જવાની હઠ છોડી દે

- મણિલાલ હ. પટેલ

પ્રેમ કરવો અને પુસ્તક વાંચવું

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ ‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

પ્રેમ કરવો
અને પુસ્તક વાંચવું
એમાં કોઈ અંતર નથી હોતું.
કેટલાક પુસ્તકોનું
મુખપૃષ્ઠ જોઈએ છીએ
ભીંજવે છે.
પાનાં ઉથલાવીને મૂકી દઈએ છીએ.
કેટલાંક પુસ્તકો
તકિયા નીચે મૂકીએ છીએ.
અચાનક જ્યારે પણ આંખ ખૂલે છે
ત્યારે વાંચવા માંડીએ છીએ.
કેટલાંક પુસ્તકોનો
શબ્દેશબ્દ વાંચીએ છીએ
એમાં ખોવાઈ જઈએ છીએ
ફરી પાછું વાંચીએ છીએ
અને આત્મામાં વસાવી દઈએ છીએ.
કેટલાંક પુસ્તકોમાં
રંગ-બેરંગી નિશાની કરીએ છીએ
દરેક પંક્તિ પર વિચારીએ છીએ
અને કેટલાંક પુસ્તકોનાં
નાજુક પૃષ્ઠો પર
નિશાની કરતાં પણ ડરીએ છીએ.
પ્રેમ કરવો
અને પુસ્તક વાંચવું
એમાં કંઈ અંતર નથી હોતું.

– સુતીંદરસિંહ નૂર (પંજાબી), અનુ. સુજાતા ગાંધી

પ્રેમ કરવો અને પુસ્તક વાંચવું બંને સ્થિતિની સરખામણી કવિએ કેટલી સરસ અને સહજ રીતે કરી આપી છે આ કવિતામાં. જે વાંચનરસિક છે, ગ્રંથની ગરિમાને સમજે છે તે લોકો આ વાત ખૂબ સારી રીતે અનુભવી શકશે. પ્રેમ કેટલા વિવિધ પ્રવાહે વહેતો હોય છે. જોકે સત્ય એ પણ છે કે પ્રેમમાં પંડિત થવા કરતા પ્રેમમાં ગાંડા થવું સારું. એમાં જ પ્રેમની ખરી ગરિમા છે. પંડિતાઈ તો પ્રેમને ખૂંચે છે. તેમાં તો થોડું ભોળપણ, થોડું ગાંડપણ, થોડી દિલદારી, થોડી ખુમારી. સંપૂર્ણપણે ફના થવાની તૈયારી પણ જોઈએ.

પ્રેમ કેટકેટલા સ્વરૂપે વહેતો હોય છે. પહેલી નજરનો પ્રેમ, અંતિમ નજરનો પ્રેમ અને દરેક નજરનો પ્રેમ… આ બધું બોલવામાં નજીક નજીકનું લાગે, પણ તેના અર્થમાં આસમાન જમીનનું અંતર છે. મિલનનો પ્રેમ અને જુદાઈનો. જોયાનો પ્રેમ અને નહીં જોયાનો. એક તરફી અને બેતરફી. સામાજિક અને વ્યક્તિગત. સમજણપૂર્વક થયેલો પ્રેમ અને સંજોગોવશ થયેલો પ્રેમ. કેટકેટલા રૂપ પ્રેમના. નરસિંહ મહેતાએ લખ્યું છેને, જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે. પ્રેમ આ રીતે અનંત રૂપે વિસ્તરે છે. વિવિધ રૂપ, સ્થિતિ, આકાર, સમજણ અને સંયોગ રચીને.

પ્રેમ કરવો અને પુસ્તક વાંચવું, એ આજના લબરમૂછિયાઓને કદાચ જૂનું લાગે. એમને તો પ્રેમ કરવો ને નેટફ્લિક્સ કે એમેઝોન પ્રાઈમ જોવું એ સરખામણી વધારે યોગ્ય લાગતી હશે. હવે તો ઘણા થિયેટરમાં સાથે જવાની વાતને પણ જૂનવાણી ગણવા લાગ્યા છે. સિનેમાના સૂર એમને દૂરના ભાસે છે. ગમતા વ્યક્તિ સાથે એકલા બેસીને કોઈ રોમેન્ટિક ફિલ્મ ફોનમાં જોવી વધારે ગમતી હોય છે ઘણાને. આ એમના પ્રેમનો પ્રકાર છે, બીજું શું. જૂજવે રૂપે અનંત ભાસે ! સમયાંતરે પ્રેમ પોતાનું રૂપ બદલે છે, ભાવ નહીં. વોટ્સએપ કે ફેસબુકના મેસેજબોક્સમાં પ્રેમનો એકરાર થાય કે ચિઠ્ઠી લખીને કે રૂબરૂ ગુલાબનું ફૂલ આપીને. તે રીત અલગ હોઈ શકે, પણ હૃદયમાં ઊઠતાં તોફાનો તો સરખા જ રહેવાના. લાગણીનો ઉછાળ તો એવો જ રહેવાનો. રક્તમાં થતાં આંદોલનોમાં તો રોમાંચિત જ રહેવાના. માના હાથની રસોઈ દુનિયાના કોઈ પણ સ્થળે બેસીને ખાવ, તેમાં રહેલો માનો પ્રેમ તો એટલો જ ઊંડો અને વહાલભર્યો રહેવાનો છે. પ્રેમનું પણ કંઈક એવું જ છે. તમે માધ્યમો બદલો, રસ્તા બદલો, રૂપ બદલો, રીત બદલો, પણ હૃદયની ભાવના થોડી બદલાઈ શકશે? દુનિયાના દરેક માણસની આંખનાં આંસુ ખારાં જ હોય છે. ભાષા, પ્રદેશ, રંગ, સ્વભાવ ભલે બધું જ અલગ હોય. પ્રેમનું પણ એવું જ છે. જગતનો દરેક માણસ તેમાં રહેલી ભાવનાને સરખી રીતે અનુભવે છે.

થોડા દિવસ પહેલા ગયેલા વેલેન્ટાઇનમાં ઘણાએ પોતાના પ્રણયભાવ અનુભવ્યા હશે. જોકે વર્તમાન સ્થિતિ જોતા વેલેન્ટાઇનના વેલીએ ફૂલ થઈને ખીલેલી લાગણી અત્યારે પાછી પોતાની મૂળ સ્થિતિમાં આવી ગઈ હશે. કેમ કે આપણે તો પ્રસંગોપાત પાંદડી પર બેસનારા પતંગિયાં છીએ. ઉતરાયણ આવે એટલે પતંગ ઉડાડીએ કે ના ઉડાડીએ, પણ સોશ્યલ મીડિયામાં તો તરખાટ મચાવી દેવાનો. લાગવું જોઈએ કે આકાશમાં આપણી સિવાય કોઈની પતંગ જ ચગતી નથી. દિવાળીમાં ઘર ભલે અંધારે આળોટતું હોય, પણ ઓનલાઇન રોશનીની રેલમછેલ હોય. આંખો અંજાઈ જવી જોઈએ બધાની. એ જ દશા જન્માષ્ટમીની. મંદિરના પગથિયાં ચડવાની વાત તો દૂર ઘરમાં એકબીજાને જયશ્રી કૃષ્ણ બોલવા જેટલો ય સમય ન ધરાવતા આપણે વોટ્સએપ અને ફેસબુક પર કૃષ્ણની આખી કથાઓની કથાઓ શેર કર્યા કરીએ, સાચું ખોટું વાંચ્યા વિના. કોઈ પણ તહેવાર લો, બધાની આ જ દશા અને આ જ દિશા છે. આ વેલેન્ટાઇનમાં વહેંચાતા વહાલના પણ એવા જ હાલ થયા હશે એમાં શંકાને સ્થાન નથી.

પણ જેણે હૃદયના રંગથી ઉમંગને રંગ્યા હોય એને સલામ. નયનની નદીમાં નેહનો તરાપો મૂકનારની વાત અલગ છે. પ્રણયમાં સામાપૂરે તરનાર તો વીરલા હોય છે. મીરાંએ લખ્યું છે તેમ, જેને પ્રેમની કટારી વાગી હોય તેમની વાત જ નોખી છે.

લોગઆઉટ:

ફકત દિલની સફાઈ માંગે છે,
પ્રેમ ક્યાં પંડીતાઈ માંગે છે…

આંખને ઓળખાણ છે કાફી,
લાગણી ક્યાં ખરાઈ માંગે છે…

જોઈએ સુખ બધાંને પોતીકાં,
કોણ પીડા પરાઈ માંગે છે…

એક ઝાંખી જ એમની ઝંખે,
દિલ બીજું ન કાંઈ માંગે છે..

– કિરીટ ગોસ્વામી

મોબાઇલના માળામાં બેઠેલાં પંખીને વસંતની વીણા ક્યાંથી સંભળાય?

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

રેડિયો ઉપર ફાગણનાં ગીતો વાગ્યાં
ને શહેરનાં મકાનોને ખબર પડી
આજે વસંત પંચમી છે.
આસ્ફાલ્ટની કાળી સડકો
ભીતરથી સહેજ સળવળી
પણ
કૂંપળ ફૂટી નહીં.
ત્રાંસી ખુલેલી બારીને
બંધ કરી
કાચની આરપાર
કશું દેખાતું નહોંતું.
ફ્લાવર વાઝમાં
ગોઠવાયેલા ફૂલો કને જઇને પૂછ્યુ:
તમને ખબર છે, આજે વસંતપંચમી છે?

– સુરેશ દલાલ

ગુજરાતી કવિતામાં વસંત ઋતુ સારી પેઠે ખીલી છે. ઉમાશંકર જોષીની કવિતા ‘વાયરા વસંતના’ હોય કે જયંત પાઠકની ‘રોકો વસંતને’. પ્રજારામ રાવળ તો વળી વસંતને વૈરાગી કહે છે, ‘શિશિર તણે પગલે વૈરાગી, વસંત આ વરણાગી.’ મહેશ દવેએ લખ્યું, ‘શિશિરને જે જાણે નહીં, તે વસંતને માણે નહીં.

આપણે આધુનિક યુગના માણસો છીએ. મોબાઇલના માળામાં બેઠેલાં પંખી! ત્યાંથી જ આપણને શિશિર કે વસંતના ટહુકા સંભળાય. બાજુમાં ઊભેલું ફૂલોથી ફાટફાટ થતું ઝાડ, કલરવમાં લીન પંખીઓ અને વૃક્ષોની વાયરા સંગે થતી વાતો આપણા બહેરા કાનને ક્યાંથી સંભળાય? આપણે સ્ક્રીનની બીન ઉપર નાચતી પ્રજાતીઓ છીએ. મોબાઇલ નામનો મદારી એની સ્ક્રીનની મોરલી વગાડ્યા કરે છે અને આપણે સાપ જેમ ડોલ્યા કરીએ છીએ. આપણો બેસણાનો શોક પણ ત્યાં અને બર્થડેની પાર્ટી પણ એ જ જગ્યાએ ઉજવાય. અભિનંદન ટેરવાથી ત્યાં ઠાલવીએ અને કોકના દુઃખદ પ્રસંગે ઇમોજીથી રોદણું પણ ત્યાં જ રોઈ લઈએ. જાત અને જીવને છેક હૈયા સુધી અનુભવાવું જોઈએ એ તો ક્યારનું અલિપ્ત થઈ ગયું છે. આપણી વસંત પણ એની ક્રીન પર જ ઊઘડે અને પાનખર પણ ત્યાં જ. આપણો શિશિર પણ ત્યાં જ દેખા દે અને ગ્રીષ્મઋતુ પણ ત્યાં જ તડકા ઢોળ્યા કરે. ઋતુઓ બાપડી વિચારતી હશે કે આ મોબાઇલ જબરી બલા છે, અમે રૂબ બદલી બદલીને અવનવા રંગો ઠાલવીઠાલવીને, ઢાટ-તડકો-વરસાદ મોકલી મોકલીને થાકી ગયા આ માણસો તો મોબાઇલમાંથી મોઢું જ ઊંચું નથી કરતા. ન જાણે કેવી મોસમ બેઠી છે સ્કીન પર કે અમારા પર ધ્યાન નથી આપતા?

સુરેશ દલાલ વર્ષો પહેલાં આ કવિતા લખેલી. ત્યારે મોબાઇલ કે અન્ય માધ્યમો આટલા હાવી નહોતા થયાં. પણ તે જાણતા હતા કે આપણે પ્રકૃતિથી છેડો ફાડીને વિકૃતિ સાથે સંબંધ બાંધનારી પ્રજાતિ છીએ. ફિલ્મમાં કોઈ છોકરીની છેડતી થતી હોય તો જીવ બળી જાય, ચહેરો ગુસ્સાથી રાતોપીળો થઈ જાય. હીરો ના પહોંચે તો હું જઈને છોડાવી આવું, ગુંડાઓને ધોઈ નાખું એવા એવા વિચારો મનમાં હડિયાપાટી કરી નાખે. પણ ખરેખર ક્યારેક આંખની સામે જ ક્યાંક આવું થાય તો મોટાભાગના કંઈ જોયું જ ન હોય તેવો ડહોળ કરીને ચુપચાપ પોતાનો રસ્તો પકડી લે છે. સંસ્કારી હોવાની શરણાઓ વગાડતા આપણે મૂલ્યો અને નીતિની વાતો કરતા થાકતા નથી. પણ એ જ મૂલ્યોની ધાર પર ચાલવાનું આવશે ત્યારે પાણીમાં બેસી જઈશું.

થોડા દિવસ પછી વસંત આવશે. એ જોવા નહીં આવે કે ફેસબુકમાં કેટલા લોકોએ મારા વિશે કવિતા મૂકી છે, કેટલા લેખો લખાયા છે, કેટલાએ ઉછીના ફોટા કોપીપેસ્ટ કરીને શેર કર્યા છે. એ તો પોતાની મસ્તીમાં મહાલશે, મારી તમારી તમા રાખ્યા વિના. એ આહ્વાન પણ આપશે પોતાના રંગોને માણવાનું, નિમંત્રણપત્રિકા મોકલશે ફૂલોના રંગો અને મહેક દ્વારા. પણ વાસંતી વાયરો તમને અડે અને મોબાઇલના માળામાંથી નીકળીને પ્રકૃતિના ખોળામાં બેસશો તો આપોઆપ તમારામાં વસંત મહોરી ઊઠશે. પ્રકૃતિ તો બોલાવી રહી છે, બધાને, બે હાથ પહોળા કરીને. મોબાઈલની સ્કીનની બીનના તાલે નાચવાનું છોડી વસંતની વીણા સાંભળશો તો રુંવેરુંવું મહોરી ઊઠશે. હૃદય પંખી જેમ ટહુકી ઊઠશે. કોઈ ગમતા નામનાં ફૂલો ખીલવા લાગશે ચિત્તમાં. વસંત જેવા જ રંગો મનમાં ઊભરાવા લાગશે. છલકાવા લાગશે લાગણીઓથી અંગેઅંગ. આંખમાં સપનાની રંગોળી પુરાવા લાગશે.

લોગઆઉટ:

બધીયે અટકળોનો એવી રીતે અંત મળે,
કોઈ પરબીડિયામાં જે રીતે વસંત મળે.

સવારે બારી ખોલતાં જ થાય છે દર્શન,
મળે ગુલમ્હોર એ અદાથી જાણે સંત મળે.

અમે જે પાનખરોમાં વિખેરી નાંખેલી,
અતૃપ્ત ઝંખનાઓનો ફરીથી તંત મળે.

ગલી ગલીમાં ફરી રહી છે મહેંક દિવાની,
અને ગલીઓ બેઉ છેડેથી અનંત મળે.

કરે છે આગેકૂચ પુરબહારમાં ફૂલો,
નશીલી સાંજને કેવો વિજય જ્વલંત મળે!

વહે તો માત્ર ટહુકાઓ વહે કોયલના,
બધા કોલાહલો નગરના નાશવંત મળે.

– હિતેન આનંદપરા

જુલ્ફ કેળા વળ સમી છે ભાગ્યની ગુંચો બધી

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

પ્યાસને તૃપ્તિના સાગરમાં જે ઝબકોળી શકે,
એ જ રણના મનસૂબાને ધૂળમાં રોળી શકે.

હું અગર ખોવાઈ જાઉં ખુદબખુદ નિજ ખોજમાં,
છે ફકત એક જ ખુદા કે જે મને ખોળી શકે.

જુલ્ફ કેળા વળ સમી છે ભાગ્યની ગુંચો બધી,
માત્ર એને યત્ન કેરી કાંસકી ઓળી શકે.

એટલે તો સાચવ્યા નિ:સ્વાર્થ આંસુ દિલ મહીં,
ભૂલથી ના એને જગનું ત્રાજવું તોળી શકે.

શૂન્ય આજે તો જગતને એ કવિની છે જરૂર,
શબ્દની પ્યાલીમાં દિલની આગ જે ધોળી શકે.

- શૂન્ય પાલનપુરી

અલીખાન ઉસ્માનખાન બલોચમાંથી શૂન્ય પાલનપુરી તરીકે ખ્યાતનામ થયેલા આ શાયરે ગુજરાતી ભાષાને અનેક ઉત્તમ શેર અને ગઝલો આપી છે. નામ શૂન્ય છે, પણ મૂલ્ય અમૂલ્ય છે. જિંદગીની અનેક આંટીઘૂંટીને તેમણે ગઝલમાં બખૂબી વણી લીધી છે. મંચ પર કે કાગળ પર, તેમની ગઝલ હંમેશાં ભાવકોનાં હૃદય જીતતી રહી છે.

ઉપર લોગઇનમાં આપેલી ગઝલમાં ફિલસૂફીપૂર્વક ખુમારીનો રણકો સંભળાય છે. અધૂરપ એ માણસનો સ્વભાવ છે. તેને મધુરપમાં ફેરવવી હોય તો સંતોષના સાગરમાં ડૂબકી મારવી પડે. તો જ અસંતોષની આંધીને ખાળી શકાય. પૂર્ણતા ક્યાંય નથી. વિદ્યાર્થીને થાય કે હજી આટલા વધારે માર્ક્સ આવે તો કેટલું સારું. શિક્ષક પોતાની મહેચ્છાના માંડવા બાંધીને બેઠા હોય. માતાપિતા પોતાની આશાના તાપણે તાપતા હોય કે બાળક મોટો થઈને કંઈક કરશે. દરેકને અન્ય પાસેથી કંઈક ને કંઈક અપેક્ષા હોય છે. માણસ જ નહીં, પદ, પ્રતિષ્ઠા, ભાગ્ય, સ્થળ, વસ્તુ અને વિચારો પાસેથી પણ આપણે અપેક્ષા રાખીએ છીએ. ભગવાન બુદ્ધે કહ્યું છે, એષણા એ જ દુઃખનું મૂળ કારણ છે. પોતાની મર્યાદા કે વિશેષતા સમજીને ડગલું ભરવાથી સંતોષ મળે કદાચ. પામવા ગુમાવવાના ચક્રમાંથી બહાર નીકળી સ્થિતપ્રજ્ઞતાની પલાંઠી વાળી લઈએ તો આપોઆપ સંતોષની શરણાઈ ગૂંજી ઊઠે.

ક્યારેક જાતને શોધવામાં જગત મળે છે તો ક્યારેક જગતને શોધવામાં જાત. અને ક્યારેક આ બંનેમાંથી કશુંં સાંપડતું નથી. તો ક્યારેક બંને સાંપડે તેવું પણ બને. પણ જાત, જગત અને શોધવાની વૃત્તિ સુદ્ધાં ખોવાઈ ગયા પછી એક જ તત્ત્વ હોય છે જે આ શોધને અંતિમ મુકામ સુધી પહોંચાડે છે. કદાચ એને જ આપણે ઈશ્વર કહીએ છીએ.

આપણે ભાગ્યના ચીલે ચાલનારા પ્રાણીઓ છીએ. ગ્રહોની ગડમથલથી લઈને હસ્તરેખાના વળાંકો પરથી આપણે જીવનના આરોહ અવરોહ નક્કી કરતા રહીએ છીએ. નસીબ એક વણગૂંચવાયેલું કોકડું છે. દુનિયામાં બે પ્રકારના માણસો છે. એક ભાગ્યમાં માનનારા અને બીજા ન માનનારા. એક આખો વર્ગ એવો છે જે બેધડક એમ કે છે કે ભાગ્ય જેવું કશુંં હોતુંં નથી. આપણાં કાર્યોથી જ ભાગ્ય રચાય છે. જ્યારે બીજો વર્ગ દૃઢપણે માને છે કે નસીબથી જ બધું થાય છે. એક સુંંદર વાક્ય પણ વાંચ્યું હતું કે, નસીબ કરતા વધારે અને સમયથી વહેલા કોઈને કશું મળતુંં નથી. શૂન્ય પાલનપુરીએ આ વાતને કેટલી અદભુત રીતે સમજાવી છે. વાળમાં જ્યારે વધારે પડતી ગૂંચ થઈ જાય ત્યારે તેને ઉકેલવી મુશ્કેલ હોય છે. એ વખતે કાંસકાની મદદ લેવી પડે છે. એમાં પણ ધ્યાન રાખવું પડે. જાળવીને કામ લેવું પડે. વાળ ન ખેંચાય અને અને પીડા ન થાય તે રીતે તે ગૂંચ ઉકેલવી પડે. શૂન્ય પાલનપુરીએ ભાગ્યને માથાના વાળમાં પડેલી અઘરી ગૂંંચો જેવું કહ્યુંં છે. એ ગૂંચને માત્ર ને માત્ર પ્રયત્નનો કાંસકો જ ઉકેલી શકે. પ્રારબ્ધ અને પ્રયત્નની વાતને કેવી સહજ, સરળ અને ઊંડી વાત કરી કવિએ.

આ કવિ સારી રીતે જાણે છે કે આંસુને જગતનું ત્રાજવું તોલી નથી શકતું. એટલા માટે જ તેમણે પોતાનાં આંસુ પોતાની પાસે જ સાચવી રાખ્યાં છે. તેઓ એ પણ જાણે છે કે જગતને કેવા શાયરની જરૂર છે. એટલા માટે જ તેમણે શબ્દની પ્યાલીમાં આજીવન હૃદયની આગ ઘોળ્યા કરી. આ આગથી જ તેમનો ગઝલબાગ ખીલ્યો છે.

લોગઆઉટ:

કાંટાના ડંખ સાથે છે ફૂલોનું ઝેર પણ,
વાળે છે શું વસંત ગયા ભવનું વેર પણ.

તણખા છે સંસ્કૃતિના કળિયુગનો વાયરો,
જંગલની જેમ ભડકે બળે છે શહેર પણ.

દૃષ્ટિની સાથ સાથ પડળ પણ છે આંખમાં,
જ્યોતિની ગોદમાં છે તિમિરનો ઉછેર પણ.

આવ્યા, તમાશો જોયો અને લીન થઈ ગયા…
ભૂલી ગયા કે પાછા જવાનું છે ઘેર પણ.

શંકર બધું જ પી ન શક્યા ‘શૂન્ય’ એટલે
આવ્યું છે વારસામાં અમારે આ ઝેર પણ.

– ‘શૂન્ય’ પાલનપુરી

મોજ પડે તો ગાવું…

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

મોજ પડે તો ગાવું…
મન મારીને મનમાં શાને નાહકના મૂંઝાવું…

નદી ખળળખળ વહેતી ખુદની મોજે
દરિયો ઊછળે એમ ઊછળવું રોજે
હવા સરકતી હોય સહજ બસ એમ સરકતા જાવું…

વૃક્ષ વિકસતું મનગમતા આકારે
એમ વિકસવું પોતાના આધારે
પડી ગયેલા ચીલે ચાલી શીદને બીબું થાવું…
મોજ પડે તો ગાવું…

– પાર્થ મહાબાહુ

આ કવિનું મૂળ નામ ભરત જોશી છે. તેમનું તખલ્લુસ પણ નવા નામ જેવું છે. તેમાં નામ અને અટક બંને ઇંગિત થઈ જાય છે.

દિવસમાં અનેક કામ આપણે મન મારીને કરીએ છીએ. ગમે કે ન ગમે ઘણી ઘટનાઓમાં સામેલ થવું જ પડે છે. તેમાં જોતરાયા વિના જિંદગી નભી નથી શકતી. ઘરથી લઈને ઓફિસ, વ્યક્તગત કામથી લઈને સામાજિક પ્રસંગો અને તહેવારથી લઈને વહેવાર સુધી દરેક જગ્યાએ, દરેક પરિસ્થિતિમાં મને-કમને ગમા-અણગમાના ગાડામાં બેસીને પ્રવાસ કરવો પડે છે. આવી સ્થિતિમાં પાર્થ મહાબાહુ મૂંઝારાનો તમામ માલસામાન માથા પરથી ઉતારી ગમે તો જ ગાવાની વાત કરે છે. જોકે આ કામ ધારીએ એટલુંં સહેલું નથી. ઘણી વાર દુવિધાના દોરડે એવા બંધાઈ જઈએ છીએ કે તેમાંથી છૂટવા માટે મન મારીને પણ કામ કરવું પડતું હોય છે. આ ગીત એટલે વધારે સ્પર્શે છે. કેમ કે દરેક માણસે ક્યારેક ને ક્યારેય તો મન મારીને કામ કર્યું જ હોય છે. જ્યારે આને વાંચીએ ત્યારે એવા અણગમાની ગલીઓમાંથી બહાર નીકળવાની આશા બંધાતી હોય છે. ધ્રૂવ ભટ્ટ તો રસ્તામાં કોઈ મળતો માણસ પૂછે તો પણ એય…ને મોજ છે, એવું કહેવાની ભલામણ કરે છે. એટલે એમણે લખ્યું છે-

ઓચિંતું કોઈ મને રસ્તે મળે ને પછી ધીરેથી પૂછે કે કેમ છે?
આપણે તો કહીએ કે દરિયા શી મોજ અને ઉપરથી કુદરતની રહેમ છે.

મોજ પડે તો જ કેમ ગાવું, તે જણાવવા માટે કવિએ અહીં તર્ક આપ્યા છે. નદી પોતાની મસ્તી મુજબ ખળખળ વહ્યા કરે છે. તેને વચમાં આવતાં વિઘ્નોની પરવા નથી. દરિયો પણ કોઈની તમા રાખ્યા વિના મસ્તીથી મોજાં ઉછાળ્યા કરે છે. હવા પણ કેટલી સહજ રીતે વહ્યા કરે છે. આપણી આજુબાજુ હરહંમેશ એ હોય છે, છતાં અહેસાસ પણ નથી થવા દેતી. તેના થકી જ તો શ્વાસ ચાલે છે, તેનો ભાર પણ નથી લાગવા દેતી. ચુપચાપ પોતાનું કામ કર્યા કરે છે. બસ એ સહજતા મળી જાય તો ભયોભયો. મધુસૂદન પટેલનો શેર છેને-
થાક લાગ્યો, ઊંઘ આવી, તો ‘મધુ’ ઊંઘી ગયો,
આ સહજતા છેકથી જો હોત તો જલસા પડત.

થાક લાગે ને બેસી જવાય, ઊંઘ આવે ને બધુંં મૂકીને ઊંઘી જવાય એટલી સહજતા બધાને ક્યાં પ્રાપ્ત હોય છે. પણ આપણે પ્રકૃતિમાંથી એ જ તો શીખવાનું છે. કવિ બીજું ઉદાહરણ આપે છે. વૃક્ષ ક્યાં પોતાની ડિઝાઇન નક્કી કરે છે. એ તો પોતાના ગમતા પ્રકારે - પ્રકૃતિ આપે તે આકારે વિકસતું જાય છે. શું આપણે એટલો સહજ વિકાસ સ્વીકારી શકીએ ખરા? આપણે ચોવીસે કલાક પોતાની નિશ્ચિત માન્યતાના માંડવે બેઠા હોઈએ છીએ. ત્યાં બેસીને આપણી ઇચ્છાના નગારાં પીટ્યા કરીએ છીએ. ઘણીક થાય આમ કરવુંં, ઘડીક થાય તેમ. ઘડીક વિચારીએ આટલું મળે તો સારું, એ પતે કે તરત બીજી ઇચ્છા ઊભી જ હોય. આપણે ઈશ્વર કને પણ માંગતા થાકતા નથી. એ આપણને વધારે ને વધારે આપવા માગતો હોય છે, પણ આપણે તેને તેની ઇચ્છા મુજબ આપવા નથી દેતા. આપણે આપણી નાની નાની માગણીઓ એની સામે ધરી દઈએ છીએ. આખરે પછી ઈશ્વર પણ આપણને આપણું માગેલું જ આપે છે. વધુ નથી આપી શકતો. માંગીને આપણે એને બાંધી દઈએ છીએ. આ માંગવું અને વિકસવું એક આપણો કાયમનો ચીતરાઈ ગયેલો ચીલો છે. એ ચીલામાંથી બહાર નીકળવાની જરૂર છે. તો જ મોજ પડે એ રીતે મહાલી શકીય.

લોગઆઉટ:

કોઈ પીએ કોઈ ચાખે જેવી જેની મોજ
કોઈ વેચે કોઈ રાખે જેવી જેની મોજ

બાબા આ તો મોજની વસ્તી મનમોજીનો વાસ
બોલે કે મૂંગાવ્રત રાખે જેવી જેની મોજ

સર્વ પ્રકારે મુક્ત અહીંયા રંગ બેરંગી ફૂલ
ઝૂલે ફાવે તેવી શાખે જેવી જેની મોજ

કોઈ પહેરે કંથા શણની કોઈ મોંઘીદાટ
કોઈ ઢાંકે કાયા રાખે જેવી જેની મોજ

કોઈને મોઢે આંક, એમના હરખ તણો નહિ પાર
કોઈ ખુશી એકાદ પલાખે જેવી જેની મોજ

કોઈ જીવે મરતાં મરતાં કોઈ મરવા વાંકે
કોઈ જીવનનું નાહી નાખે જેવી જેની મોજ

લોકો ભાખે સારું ‘ઘાયલ’ એવો આગ્રહ શાને!
હીણામાં હીણું પણ ભાખે જેવી જેની મોજ

- અમૃત ‘ઘાયલ’

શબ્દમાં સમાઈ શકું એમ પણ નથી

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ)

લોગઇન:

હું શબ્દમાં સમાઈ શકું એમ પણ નથી
સંજ્ઞાથી ઓળખાઈ શકું એમ પણ નથી.

તે વાતચીતમાં જ મને વ્યસ્ત રાખશે
એકાદ ગીત ગાઈ શકું એમ પણ નથી.

એક મંચ છે ને એમાં નથી મારી હાજરી
શ્રોતામાં ગોઠવાઈ શકું એમ પણ નથી.

આઠે પહોર યાદ ન આવી શકું ભલે
કોઈ દિવસ ભુલાઈ શકું એમ પણ નથી.

છોડી દઈને જાત નિરાકાર થઈ ગયો
શોધો ને હું છુપાઈ શકું એમ પણ નથી.

– ભરત વિઝુંડા

ભરત વિંઝુડા ગુજરાતી ગઝલનો એવો આગવો મુકામ છે, જેમણે એમ લખ્યું,
અફસોસ કેટલાય મને આગવા મળ્યા,
ગાલિબને મારા શેર નથી વાંચવા મળ્યા.

પોતાના ઉમદા શેર ગાલિબ નથી વાંચી શક્યા તેનો અફસોસ એક માત્ર આ ગુજરાતી કવિને થયો છે. ટૂંકી બહેરની ગઝલો દ્વારા લાંબી મજલ કાપનાર આ શાયરની બાની નોખીઅનોખી છે.

જિંદગી એક એવી નદી છે, જેને આનંદ અને શોક નામના બે કનારા છે. ક્યારેક આપણું વહાણ નિરાશાના ઘાટ પર આવીને ઊભું રહે છે તો ક્યારેક આનંદના કાંઠે ઉત્સાહપૂર્વક લાંગરે છે. નદીમાં પોતાના અસ્તિત્વની નાવ લઈને નીકળેલો કવિ શબ્દના હલેસા મારી અર્થના ઊંડાણને તાગવા મથે છે. ભરત વિંઝુડાની ઉપરોક્ત ગઝલમાં અર્થનું ધીરગંભીર આકાશ ઊઘડે છે. તો નિરાશાના પડીકામાં બંધાયેલી આશા પણ અનુભવાય છે. ભૌતિક જિંદગીની ભૂમિ પર ડગલા માંડતી આધ્યાત્મિકતાનું અજવાળું ઉઘડતું લાગે તો આકારથી નિરાકાર ભણી થતી ગતિ પણ દેખાય.

લાખ પ્રયત્નો પછી પણ ઘણી વાર કહેવા ધારતા હોઈએ તે વાત શબ્દમાં સમાતી નથી. વિચાર શબ્દદેહ ધારણ નથી કરી શકતો, મનમાં જ ધુમ્મસની જેમ ધૂંધવાતો રહે છે. વિચારનો પિંડ શબ્દનો આકાર ધારણ કરવામાં નિષ્ફળ નિવડે ત્યારે સંકેતનો સહારો લેવાતો હોય છે, ઘણી વાર એમાં પણ સફળતા નથી મળતી. હૃદય ગીત ગાવા ચાહતું હોય છે, પણ વ્યવહારુ વાતચીતની વાડ ઓળંગી નથી શકાતી. એ ઓળંગવામાં ધારદાર કાંટા ભોંકાતા હોય છે, ચિત્ત લોહીલુહાણ થઈ જતું હોય છે. ભાવનાઓ પથરાળ ભોંય પર પટકાતી હોય છે. હૃદય તો ઘણું ઇચ્છતુંં હોય છે, પણ હૃદયની મહેચ્છા મુજબ બધું થતું હોય તો શું જોઈતું તું. તેવું બધું થાય તો જિંદગી સ્વર્ગ જેવી થઈ જાય. પણ સ્વર્ગ એટલું સહેલું નથી. એની માટે મરવું પડે. સ્વર્ગ બધાને જોઈએ છે, પણ મરવું કોઈને નથી. એની કરતા બહેતર એ કે જિંદગીને જ સ્વર્ગ બનાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે. જોકે આવુંં બધું કહેવામાં સરળ લાગે છે, પણ જ્યારે મંચ પર હાજરી ન હોય અને શ્રોતામાં પણ ક્યાંય ગોઠવાઈ શકાય તેમં ન હોય ત્યારે સમજાતું હોય છે. ઘણી વ્યક્તિઓ - ખાસ કરીને એકદમ નજીકની વ્યક્તિઓ આપણને સતત ચોવીસે કલાક યાદ નથી આવતી, પણ તે ચોવીસે કલાક સતત સાથે જ હોય છે, એક પળ માટે પણ ભુલાઈ ગઈ હોય તેવું પણ નથી હોતું.

છેલ્લા શેરમાં ભરત વિંઝુડાએ જાત ત્યજી નિરાકાર થવાની વાત કરી. વળી શોધવામાં આવે તો તરત મળી જાય, છુપાઈ ન શકાય તેમ પણ કહ્યું. અહીં આકારામાં રહીને નિરાકાર થવાની કે ખોવાયેલા રહીને પણ જડવાની વાત સુપેરે કરાઈ છે.

આ જ રદિફ પર આપણા ઓલિયા કવિ મકરંદ દવેએ પણ સુંદર ગઝલ લખી છે, તેનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ:

કોઈ ગુનો કર્યો જ નથી, એમ પણ નથી,
એને હું સાંભર્યો જ નથી, એમ પણ નથી.

મારે લથડતી ચાલ મને ક્યાં લઈ જશે ?
તેં હાથ આ ધર્યો જ નથી, એમ પણ નથી.

આ ગામ, આ ગલી, આ ઝરૂખો તો ગયાં પણ,
પાછો હું ત્યાં ફર્યો જ નથી, એમ પણ નથી.

તારાથી હોઠ ભીડી મેં નજરોને હટાવી,
ને કાંઈ કરગર્યો જ નથી, એમ પણ નથી.

તારી નજરની બ્હાર ગયો તો નથી, સનમ !
ચીલો મેં ચાતર્યો જ નથી, એમ પણ નથી.

દોસ્તો, હવે તો મારી હયાતીને દુવા દો !
કહેશો મા કે મર્યો જ નથી, એમ પણ નથી.

– મકરંદ દવે

જિંદગી અને પતંગ બંને સરખા છે!

(ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ) 

લોગઇન:

હું કોઈ અન્જાન હાથોએ ચગાવેલો પતંગ,
છું હવાના આશરે છુટ્ટો મુકાયેલો પતંગ !

ડોર કાચી છે કે પાકી, જાણ એની કંઈ નથી,
જિંદગી બેધ્યાન શ્વાસોએ ઉડાવેલો પતંગ !

એક તો કાગળની કાયા, આગ-વાયુ ચોતરફ,
તે છતાં પણ નીકળ્યો, ચગવા જ જન્મેલો પતંગ !

આપણી આ જાતમાં આખર વસે છે વાલિયો,
ખુબ પ્યારો હોય છે સૌને લૂંટાયેલો પતંગ …

એક માણસ જો કપાયે, ટીસ પણ ઉઠતી નથી !
ને કેવી હો-હા થાય છે દેખી કપાયેલો પતંગ !!

હાથમાં રહી જાય છે જે ડોર, એ છે જિંદગી!
સૂચવે છે એ જ સૌને હર કપાયેલો પતંગ…

- રિષભ મહેતા

કાગળ જેવી જાત ઘણી વાર ઘવાતી રહે છે. વિશ્વ એક મોટું આકાશ છે તેમાં આપણા અસ્તિત્વનો પતંગ ચગાવતા રહેવાનું છે. સ્પર્ધા પણ ખરી. આસપાસ અનેક રંગોની વિવિધ કાગળના પતંગો ઊડતા રહેશે. તેમની સાથે પેચ પણ થશે, ક્યારેક કપાવાનું પણ થશે. કપાઈને મુક્ત મને આકાશમાં ઉડ્યા તો ઉડ્ડયન ગણાશે અને તૂટી પડ્યા તો અધોગતિ ! આ જ છે જીવનની નિયતી. કાચ પાયેલી ધારદાર દોરી જેવા સંજોગો ડગલે ને પગલે રચાતા રહેશે, તેનાથી બચવું મુશ્કેલ છે, છતાં ઊડવાનું છોડવાનું નથી. ઉડવું એ અહોભાગ્ય છે પતંગ માટે. ગમે તેટલી રૂપાળી કે દેખાવડી પતંગ હોય પણ જો ઉડવા સક્ષમ ન હોય તો ધૂળ પડી તેના પતંગપણામાં. આપણું માનવ હોવું પણ કંઈક આવા જ અર્થમાં છે. કવિ રિષભ મહેતાએ પતંગના પ્રતીક દ્વારા જીવનના અનેક અર્થને ઉડવા માટે આકાશા પૂરું પાડ્યું છે. જિંદગી અને પતંગમાં ઘણી સામ્યતા છે. 

ઘણા લોકો લબૂચ પતંગ જેવા હોય છે, માપનો પવન હોય તો મજાથી ઊડતા રહે, પણ પરિસ્થિતિનો પવન જરાક વધારે ફૂંકાય કે તરત ખભા ઢીલા કરીને પડતું મૂકે. અમુક વળી જાડા ઢઢા જેવા ટટ્ટાર હોય. ગમે તેટલા હવાના હલેસા મારીએ ઊડવાનો ઉત્સાહ જ ના બતાવે. સમયની થપાટો વાગે અને ઢઢો સ્હેજ વાંકો થાય તો જરાક ઊડે. તેમને સમજાઈ જાય કે ઊડ્યા વિના છૂટકો નથી. લાંબી કે ટૂંકી કમાનવાળી પતંગ જેવા માણસો પણ ઓછા નથી. એ સતત એકબાજું જ ઢળ્યા કરે. તમે તમારી વાતના ગમે તેટલા ઠુમકા મારીને સીધી રીતે તેમને ઉડાવવા પ્રયત્ન કરો, તે બસ પોતાની માન્યતા બાજુ જ નમેલા રહે. તેમના દુરાગ્રહોનો ભાર તેમને સીધા નથી થવા દેતો. વળી પૂંછડે મોટપણાનો ભાર લઈને ઊડતા પતંગો પણ પાર વગરના છે. આવા પતંગોને એમને પોતાનો ભાર ઊંચા આકાશ સુધી નથી જવા દેતો. અમુક પતંગો તો ગુલાંટિયો ખાવામાં માહેર હોય છે. તમે હજાર વાર ઝાટકા મારો, તમારો હાથ દુઃખવા માંડશે પણ તે ગુલાંટી મારવાનું નહીં ભૂલે. અમુક પતંગો પોતે કપાય ને રસ્તામાં આવતા બીજા પતંગોને ય કાપતા જાય. હું તો જઈશ તને ય લેતો જઈશવાળા પતંગો! જોકે અમુક કપાતા પતંગોને પોતાની દોરી વડે પકડીને આશરો આપનારા પણ ખરા. બહુ ઓછા એવા પતંગ હોય છે જે ઊંચા આકાશે પહોંચીને સ્થિર રહી શકતા હોય છે. જગતની તમા કર્યા વિના નિજની મસ્તીમાં મહાલતા આવા પતંગોને પેચ લડાવીને બીજાને કાપવાની મહેચ્છા નથી હોતી. અને આમ પણ ઊંચે પહોંચ્યા પછી જ સ્થિરતા આવે છે! અને દરેકની શરૂઆત ઠૂમકાથી જ થતી હોય છે, સીધે સીધું કોઈ ઊંચે આકાશમાં પહોંચીને ઊડવા નથી માડતું. જિંદગી પણ કંઈક આવી જ છે! તમે જાતનો એક વાર પૂછી જોજો કે તમારી જિંદગીનો પતંગ કેવો છે?

લોગઆઉટ:

આભ ખુલ્લું ને અનુકૂળ હો પવન તો શું થયું ?
ઉડવા પહેલાં જ ભીતરથી ઘવાયેલો પતંગ !

મારશે ગુલાંટ ક્યારે ? સ્થિર ક્યારે એ થશે !
આપણાથી હોય ક્યારે ઓળખાયેલો પતંગ !

એકલો ચગતો રહે તો એનો કંઈ મહિમા નથી,
ને બધા વચ્ચે રહે તો છે ફસાયેલો પતંગ !

કોણ ચગાવે, કોણ કાપે, કોણ લૂંટે શી ખબર ?
આપણા જેવો જ છે અધ્ધર, જુઓ, પેલો પતંગ !

ના ચઢે, કે ઉતરે પોતાની મરજીથી કદી,
ને છતાં લાગે કહો કયારેય થાકેલો પતંગ ?

- રિષભ મહેતા