હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 

લોગઇનઃ​

હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ;
કલેજાં ચીરતી કંપાવતી અમ ભયકથાઓ;
મરેલાંનાં રુધિર ને જીવતાંનાં આંસુડાંઓ;
સમર્પણ એ સહુ તારે કદમ, પ્યારા પ્રભુ ઓ!

અમારા યજ્ઞનો છેલ્લો બલિ: આમીન કે’જે!
ગુમાવેલી અમે સ્વાધીનતા તું ફેર દેજે!
વધારે મૂલ લેવાં હોય તોયે માગી લેજે!
અમારા આખરી સંગ્રામમાં સાથે જ રે’જે!

પ્રભુજી! પેખજો આ છે અમારું યુદ્ધ છેલ્લું;
બતાવો હોય જો કારણ અમારું લેશ મેલું-
અમારાં આંસુડાં ને લોહીની ધારે ધુએલું!
દુવા માગી રહ્યું, જો, સૈન્ય અમ તત્પર ઊભેલું!

નથી જાણ્યું અમારે પંથ શી આફત ખડી છે;
ખબર છે આટલી કે માતની હાકલ પડી છે;
જીવે મા માવડી એ કાજ મરવાની ઘડી છે:
ફિકર શી જ્યાં લગી તારી અમો પર આંખડી છે?;

– ઝવેરચંદ મેઘાણી

આ કવિતા પાછળ એક ભવ્ય ઇતિહાસ છે. વાત છે 28 એપ્રિલ 1930ની. સ્થળ છે ધંધુકા ખાતેની અદાલત. કોઈ ભૂલને લીધે જોધાણીને બદલે મેઘાણી થઈ ગયું છે અને રાજદ્રોહના ખોટા આરોપસર ઝવેરચંદને મેજિસ્ટ્રેટ ઈસાણી સમક્ષ કઠેડામાં ઊભા કરવામાં આવ્યા છે. ધંધુકાના નામી-અનામી લોકો ચુકાદો સાંભળવા માટે હકડેઠઠ ભેગા થયા છે. કેમ કે આ ઘટનાના થોડા દિવસો પહેલાં જ, 6 એપ્રિલ 1930ના રોજ મેઘાણીનો માત્ર 30 પાનાંનો દેશભક્તિનાં કાવ્યોને સંગ્રહ ‘સિંધૂડો’ પ્રકાશિત થઈ ચૂકેલો. સવિનય કાનૂનભંગની ચળવળ પણ તે જ દિવસથી શરૂ થયેલી. બ્રિટિશ સરકાર જાગે અને જપ્તી જાહેર કરે તે પહેલાં તો તેમાંની ઘણીખરી નકલો વેચાઈ ગઈ હતી. મેઘાણીનું શૌર્ય ગીતોરૂપે જનજન સુધી પહોંચી રહ્યું હતું. દેશમાં ચારે તરફ આઝાદીની હાકલ પડી રહી હોય ત્યારે મેઘાણી જેવો કવિ શાંત શાને બેસે? ‘સિંધૂડા’નું શૌર્ય લોકોના ચિત્તને ઘમરોળી રહ્યું હતું ત્યારે ગુજરાતના લાડીલા કવિ સામે આરોપનામું થઈ રહ્યુ હતું! લોકો ઊભા પગે જોઈ રહ્યા છે કે શું ચૂકાદો આવે છે!

મેજિસ્ટ્રેટ ઇસાણીસાહેબે મેઘાણીને પોતાનો બચાવપક્ષ રજૂ કરવા કહ્યું ત્યારે કદાચ મેઘાણીના ચહેરા પર એક આર્દ્ર વેદના ઊપસી આવી હશે. એટલે જ તેમણે બચાવનામું આપવાને બદલે ગીત રજૂ કરવાનું પસંદ કર્યું. નવાઈની વાત તો એ હતી કે મેજિસ્ટ્રેટે પણ ગીત રજૂ કરવાની પરવાનગી આપી. મેઘાણીના હૈયામાં વલોવાતી પીડા મુખ સુધી પહોંચી અને જાણે હજારો વર્ષની જૂની વેદનાઓ જાણે એક સાથે પ્રગટી ઊઠી. અદાલતના કઠેડામાં ઊભેલા મેઘાણીનું માત્ર મુખ નહીં, રૂંવેરૂંવું ગાઈ રહ્યું હતું. એ સ્વરમાં હજારો લોકોની કકડતી આંતરડીનો આર્તનાદ હતો; કલેજા કંપાવતી આકરી વેદના હતી, મરેલાનાં રુધિર અને જીવતાનાં આંસુઓનું સમર્પણ હતું. મા ભોમની આઝાદી કાજે આદરેલા યજ્ઞમાં બલિ આપવાની ઉત્કંઠા હતી. સ્વાધીનતાની સડક પર ખુંવાર થવાનું ખંત હતું. ગમે તેવી આકરી પરીક્ષાના તાવડે તપવાનો તલસાટ હતો.

અને આ તલસાટે એવી અસર કરી કે ગીતનો પહેલો અંતરો પૂરો થતા સુધીમાં તો લોકોના હૈયાં દ્રવી ઊઠ્યાં. બીજા અંતરા સુધીમાં તો દ્રવેલાં હૈયાંનું પાણી આંખો સુધી પહોંચી ગયું. ત્રીજા અંતરે તો ત્યાં ઊભેલા લોકો ચોધાર આંસુએ રડી પડ્યાં. લોકો તો ઠીક સ્વયં મેજિસ્ટ્રેટની આંખો પણ મેઘાણીના આર્તનાદથી ભીની થઈ ગઈ. લોકો ધ્રૂસકે ચડ્યાં.
એક કવિ કઠેડામાં ઊભો રહીને ગાતો હોય, સેંકડો લોકે ભીની આંખે તેને સાંભળી રહ્યાં હોય તે દૃશ્ય જ કેટલું દિવ્ય છે. આજે આપણે મેઘાણીને વંદન કરીએ છીએ, તેમનાં કાર્યોનું ગૌરવ લઈએ છીએ, કેમકે તેની માટે તેમણે આકરું બલિદાન આપ્યું છે. લોહી અને પરસેવો એક કર્યો છે. ‘પહાડનું બાળક’ કે ‘રાષ્ટ્રીય શાયર’ તરીકે ઓળખાતા આ સર્જકનું સ્થાન ગુજરાતી ભાષામાં ગિરનાર જેટલું ઊંચું છે. કવિ, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, વિવેચક, સંપાદક, અનુવાદક, પત્રકાર, સંશોધક એમ સાહિત્યનો એકે ખૂણો તેમનાથી વણસ્પર્શ્યો નથી. સોરઠ ભૂમિમાં ધરબાઈને પડેલી અનેક લોકગાથાઓ તેમની કલમે ચડીને અમર થઈ ગઈ. માત્ર ગુજરાત જ નહીં, ભારત અને વિશ્વભરમાં તેના ખંત, ખમીર અને હીર પહોંચ્યા. તેમના શબ્દોમાં રહેલા શૌર્યએ અનેક લોકોમાં જોમ અને જુસ્સો પૂર્યો. તેમણે પાળિયાને બેઠા કરવાનું કામ કર્યું. આ કવિતા તેની સાક્ષી પૂરે છે.

ગુજરાત સરકાર મેઘાણીની 125મી જન્મજયંતી નિમિત્તે ચોટલામાં તેમનું સ્મારક કરે અને મેઘાણીનું સમગ્ર સાહિત્ય વેબસાઇટ દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવે તે મેઘાણીપ્રેમી અને ગુજરાતીઓ માટે હરખનાં સમાચાર છે. ઉપર આપવામાં આવેલી અધૂરી કવિતાની બાકીની પંક્તિઓ સાથે લોગઆઉટ કરી મેઘાણજીને વંદન કરીએ.

લોગઆઉટ​​​

જુઓ આ, તાત! ખુલ્લાં મૂકિયાં અંતર અમારાં,
જુઓ, હર જખ્મથી ઝરતી હજારો રક્તધારા,
જુઓ, છાના જલે અન્યાયના અગ્નિ-ધખારા:
સમર્પણ હો, સમર્પણ હો તને એ સર્વ, પ્યારા!

ભલે હો રાત કાળી - આપ દીવો લૈ ઊભા જો!
ભલે રણમાં પથારી-આપ છેલ્લાં નીર પાજો!
લડન્તાને મહા રણખંજરીના ઘોષ ગાજો!
મરન્તાને મધુરી બંસરીના સૂર વાજો!

તૂટે છે આભઊંચા આપણા આશા-મિનારા,
હજારો ભય તણી ભૂતાવળો કરતી હુંકારા,
સમર્પણની છતાં વહેશે સદા અણખૂટ ધારા.
મળે નવ માવડીને જ્યાં લગી મુક્તિ-કિનારા.

– ઝવેરચંદ મેઘાણી

અફઘાની કવયિત્રીનું આક્રંદ!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 

લોગઇનઃ​

ઓ વિસ્મૃતિના પહાડોમાં ખોવાયેલા મારા લોકો,
અરે મારાં રત્નો-ઝવેરાતો!
કેમ આ શાંતિના કીચડમાં સૂતાં છો તમે?
અરે મારી જનતા, તમારી યાદો ગુમ થઈ ચૂકી છે,
તમારી પેલી હલકી નીલી આસમાની યાદો!
આપણા મગજમાં કીચડ ભરાઈ ગયું છે,
અને વિસ્મરણના સમુદ્રનાં મોજામાં ગાયબ થઈ ચૂક્યા છો તમે.
ક્યાં ગઈ તમારી પેલી વિચારધારા?
ક્યાં ગયા તેજ-તર્રાર વિચારો?
કયા લુંટારાએ લૂંટી લીધા સાચા સોનાના આ ચરુ?
જે તમારા સપનામાં સચવાયેલો હતો.
આંધી-તોફાનની આ વેળા છે,
આ જ તોફાનમાંથી પીડા અને દમન પેદા થયા છે,
ક્યાં છે તમારું પેલું જહાજ?
ચાંદીનું બનેલું ચંદ્રયાન ક્યાં ગયું?

આ આકરી ડંડી પછી જે મૃત્યુને જન્મ આપે છે
જો સમુદ્ર ગાઢ નિદ્રામાં પોઢી જશે
અને નિર્જીવ તથા નિસ્પંદ થઈ જશે,
જો વાદળો નહીં ખોલે હૃદયમાં જામેલી ગાંઠ,
જો ચાંદની સ્મિત નહીં કરે
અને પોતાને પ્રેમ નહીં વહેંચે
જો પર્વતોનું સખ્ત હૃદય પીગળશે નહીં
અને તેની પર હરિયાળી નહીં છવાય
તો શું તમારું નામ પહાડોની ઉપર સૂરજની જેમ ચમકે
એવું ક્યારેય થઈ શકશે?

શું તમારી યાદો ફરી પેદા થશે?
તમારી હલકી નીલી, આસમાની યાદો?

પૂરના પાણીથી ઘેરાયેલી
માછલીની આંખોમાં
જુલમ અને દમનનો ડર છે
શું આ આંખોમાં ફરી આશાની ચમક આવશે?

ઓ વિસ્મૃતિના પહાડોમાં નિર્વાસિત મારા લોકો!

– નાદિયા અંજુમન

અફઘાની સ્ત્રીની હાલત બદથી બદતર છે. આવા સમયમાં એક સ્ત્રી કવિતા લખે, પોતાની પર થોપવામાં આવેલા તાલીબાની કાયદાની ઉપરવટ જઈને શબ્દમાં સહારો શોધે, એ તો બંદુક સામે કલમ ઉપાડ્યા જેવું ગણાય. કવિ તો તોપના નાળચામાં પંખી માળો બાંધી શકે તેટલી શાંતિ ઝંખતો હોય છે. પણ વિધ્વંશકોને તોપનાં નાચળા નવરાં નથી પડવા દેવા. પોતાના દ્વેષથી તેમાં આગ સતત ભભૂખતી રાખવી છે. આવા દ્વેષનો ભોગ હંમેશાં નિર્દોષ બનતા હોય છે.

નાદિયા અંજુમનનો જન્મ અફઘાનિસ્તાનના હેરાત શહેરમાં 1980માં થયો હતો. 1995માં તાલીબાને હેરાત પર કબજો કર્યો. તાલીબાની રાજમાં મહિલાની પાંખોને પીંજરું મળ્યું, અને પગને બેડી મળી. છોકરીઓને શાળાશિક્ષણ બંધ કરાવવામાં આવ્યું. પણ નાદિયા એમ ગભરાય તેવી નહોતી. તેણે અન્ય સ્થાનિક મહિલાઓ સાથે મળીને હેરાત વિશ્વવિદ્યાલયના પ્રોફેસર મોહમદ અલી રહિયાબ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા છુપી શાળામાં ભણવાનું શરૂ કર્યું. અહીં તેને સાહિત્યની અનેક નવી કેડીઓ મળી. તેની પીંજરામાં કેદ થયેલી પાંખો આકાશમાં ઊડવા માટે છટપટવા લાગી. તેની છાતીમાં કવિતાની કૂંપળો ફૂટવા લાગી. વિચારોનું વન તેની અંદર ઊભું થવા માડ્યું. તેણે કવિતાનો માર્ગ અપનાવ્યો. તાલીબાની રાજમાં કવિતા! અને એ પણ એક સ્ત્રી દ્વારા! એ તો ક્યાંથી સહન થાય? પણ બંદૂકના દારૂખાના સામે કલમની શાહી વધારે તીવ્ર થતી ગઈ.

નાદિયાએ કવિતાઓ લખી. સંગ્રહ પણ છપાયો. જેમાં થોડીક ગઝલો અને નઝમો હતી. આ રચનાઓએ તેને ઘણી શોહરત આપી, અને મોત પણ આપ્યું. કેમ કે તેણે લખવાની ગુસ્તાખી કરી હતી. તેની સૌથી મોટો ગુનો જ કદાચ અફઘાનિસ્તાનમાં જન્મ અને તાલીબાની રાજમાં કવિતા લખવાનો હતો. નાદિયાને કવિતાથી મળેલી શોહરતને તેના પતિ અને સાસરિયાઓ પોતાનું ઘોર અપમાન ગણ્યું. તેના પતિએ તેને એટલી બધી મારી કે તે મારથી જ તેનું અવસાન થયું. કહેવાય છે કે તેને મારતા-પીટતા પહેલાં તેને ઝેર આપી દેવામાં આવ્યું હતું. સત્યને હંમેશાં ઝેર પીવું પડે છે. જેમ સુકરાતે પીધું હતું. જેમ મીરાને ઝેરનો પ્યાલો મોકલાયો. પણ તેનું રક્ષણ કરવા માટે કૃષ્ણ હતા, ઝેરનો પ્યાલો અમૃત બની ગયો. નાદિયાનું રક્ષણ કરનાર કોઈ વાંસળીવાળો નહોતો. તેની આસપાસ તો બંદુકવાળાઓ હતા. ધાંય...ધાંય... વચ્ચે ક્યાં સંભળાય વાંસળીની સુરાવલીઓ...? કવિતાની બંદિશો...? પણ એક સાચો કવિ કદી કલમ સાથે બેવફાઈ કરે ખરો? મૃત્યુના ભયથી એ કલમ સંતાડવાની ગુસ્તાખી તો ન જ કરે!

ઉપરની કવિતામાં તમને નાદિયાનું આક્રંદ દેખાશે. ફરિયાદ સંભળાશે. અત્યાચાર, દમન, પીડાની સામે ઊંચો થતો સાદ સંભળાશે. તે પ્રશ્ન કરે છે પોતાના સમયમાં જીવતા લોકોને કે ક્યાં ગઈ આપણી વિરાસત? આપણી સંસ્કૃતિ હારી ગઈ આ તાલીબાનીપણા સામે? બાન થઈ ગઈ આપણી નૈતિકતા? કવિ પ્રશ્ન પૂછીને ગાઢ ગુલામીમાં સૂતેલાને જગાડવા મથે છે. 1980માં જન્મી 2005માં તો નાદિયા ચાલી ગઈ. પણ આ દરમિયાન અનેકના સૂતેલા માંહ્યલાને જગાડતી ગઈ. તેમની એક અન્ય રચનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ​​

હું કોઈ ચીનારનું નાજુક વૃક્ષ નથી
કે હલી જાઉં હવાની જરાશી લહેરથી
હું એક અફઘાની નારી છું,
તેનો મર્મ માત્ર ચિત્કારથી પામી શકાય છે!

– નાદિયા અંજુમન

લાડકવાયા વીરા, તારા રામ રખોપા કરે!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 

લોગઇનઃ​

ભરઉનાળે તારા પથ પર ઝરમર ઝાકળ ઝરે,
લાડકવાયા વીરા, તારા રામ રખોપા કરે.

રાખડીએ ગુંથ્યા છે હરખે, મેં મારા ઉમળકા,
સપનામાં પણ તારા હૈયે પડે નહીં ઉજરડા.
હસી ખુશીના હિલ્લોળા હો હર પળ તારા ઘરે.
લાડકવાયા વીરા, તારા રામ રખોપા કરે.

તારા ઘરની આજુબાજુ ફરકે ના કોઈ રોગ,
તારે ભાણે ભરચક હોજો કાયમ છપ્પન ભોગ,
તારે આંગણથી ના કોઈ ઠાલુ પાછું ફરે.
લાડકવાયા વીરા, તારા રામ રખોપા કરે.

પરસેવામાં ઝબકોળી તું પહેલાં કરજે શુદ્ધિ,
અભરે ભરજે તારા ઘરમાં એવી તું સમૃદ્ધિ,
તારા ઘરમાં શુભલક્ષ્મીજી સદા બેસણાં કરે
લાડકવાયા વીરા, તારા રામ રખોપા કરે.

– કિશોર બારોટ

બહેન બાળપણથી સેકન્ડ રહેતા શીખી જાય છે. ઘરમાં કંઈ પણ વસ્તુ આવે તો પહેલો હિસ્સો ભાઈનો છે એવો વણસમજાવ્યો નિયમ બહેન પાળવા લાગે છે. રમતોથી લઈને રમકડાંઓ સુધી, નાસ્તાથી લઈને કપડાં સુધી, સામાજિક મેળાવડાથી લઈને પારિવારિક પ્રસંગો સુધી, બધે જાણે-અજાણે બહેન પોતાને બીજા ક્રમે રાખતા શીખી જાય છે. આમાં ઘણા અંશે આપણી માનસિકતા જવાબદાર હોય છે, અને ઘણા અંશે બહેનનો ભાઈ પ્રત્યેનો પ્રેમ પણ! ઘણા પરિવારમાં કંઈ પણ હોય તો ‘ભાઈને પ્રથમ’ એવું નથી હોતું, તેમાં બંનેનો સરખો હિસ્સો હોય છે. જ્યારે અમુક પરિવારોમાં બહેનનો હિસ્સો પ્રથમ હોય છે. એકને વધુ બીજાને ઓછું એવું શા માટે?

આપણે ત્યાં ભાઈબહેનના પ્રેમનો ઉત્સવ ઉજવવામાં આવે છે. બહેન ભાઈના હાથે રાખડી બાંધે છે. આ રાખડી તો પ્રતીક છે, તેમાંથી જાદુઈ કિરણો નીકળીને એ ભાઈનું રક્ષણ નથી કરવાના! પણ હા, બહેને ભાઈના કાંડા પર બાંધેલા એ રાખડીરૂપી દોરામાં બહેન પોતાના પ્રેમનું આરોપણ કર્યું છે. તેમાં બહેનની ભાઈ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા નિરૂપાઈ છે. એ શ્રદ્ધામાં એક છુપી જાદુઈ ઊર્જા હોય છે. આપણે મંદિરમાં જઈએ છીએ ત્યારે મંદિરમાં રહેલી મૂર્તિને ઈશ્વર માની લઈએ છીએ. આપણને બધાને ખબર હોય છે કે મૂર્તિ એ ઈશ્વર નથી. એક સમયે આ મૂર્તિ એક પથ્થર હતો. કોઈ કારીગરે તેને કંડારી ચોક્કસ આકાર આપ્યો છે. આપણે અંદરખાનેથી આ સત્ય જાણતા હોવા છતાં મૂર્તિને ઈશ્વરનો દરજ્જો આપીએ છીએ. કેમ? કેમ કે આપણે તેમાં આપણી શ્રદ્ધાનું આરોપણ કરીએ છીએ. લોકો દૂરદૂરથી ચાલીચાલીને ડાકોર, સોમનાથ, ચોટીલા જેવાં મંદિરોએ જતાં હોય છે. મુસ્લિમબંધુઓ મસ્જિદો, દરગાહોના દર્શને જતા હોય છે. તેનું કારણ શું? કારણ કે ત્યાં તેમની શ્રદ્ધા રોપાયેલી છે. એ શ્રદ્ધા જ ઈશ્વર છે. બાકી તો જે તે વસ્તુઓ છે, જગ્યાઓ છે, સ્થાનો છે.

ભાઈબહેનના પ્રેમમાં પણ આવું જ છે. બહેન ભાઈના કાંડે બાંધેલી રાખડીમાં પોતાના પ્રેમની ઊર્જા રેડે છે. એ વખતે માત્ર એક સામાન્ય દોરો હાથે નથી બંધાતો હોતો, બહેનના હૈયામાંથી ઊભરાતી લાગણી ગૂંથાતી હોય છે. કદાચ, આવા પવિત્ર પ્રેમના ભાવને પામીને જ કવિ કિશોર બારોટે આ કવિતા રચી છે. જીવનના વિકટ સમયમાં ભાઈનું હરહંમેશ રક્ષણ થતું રહે, ઈશ્વર તેના રખોપા કરે તેવી ભાવના પેલા દોરામાંથી નીતરે છે. રાખડીમાં બહેનના ઉમળકા હોય છે, ભાઈનાં સપનાંઓ નવપલ્લવિત થાય તેવી આશાયેશ હોય છે, તેના શરીર અને મનનું સ્વાસ્થ્ય સારું રહે તેવી ભાવના હોય છે. ભાઈનું સુખ જોઈને બહેનની આંખડી ઠરે છે.

બાકી, ઘણા ભાઈઓએ જરા અમથી પ્રોપર્ટી માટે બહેનને એટલું વીતાડ્યું હોય છે કે જે કાંડે બહેને રાખડી બાંધી હતી તે હાથે જાકારો પામીને તેના કાળજે ચીરા પડતા હોય છે. ભાઈ પણ રાખડી બાંધનાર બહેન સાથે આંખડી મેળવી શકતો નથી. શરમથી માથું જુકી જાય છે. રક્ષાબંધનમાં ભાઈબહેનના પ્રેમની મીઠી મીઠી વાતો કરતા આપણે સહુએ સમાજમાં પ્રવર્તતી કડવાશો સામે પણ નજર નાખતા રહેવું જોઈએ. આવી કડવાશો જોઈને કમસેકમ આપણે એટલું તો શીખવું જ જોઈએ કે આપણે શું ન કરવું! બને તો આવું ક્યાંય થતું હોય, અને આપણાથી તે અટકાવી શકાતું હોય તો અટકાવવું પણ ખરું. ત્યારે જ હાથે બંધાયેલી રાખડીનું તેજ હૈયા સુધી પહોંચશે.

બહેન ભાઈના કાંડે રાખડી બાંધી તેના રક્ષણની ઝંખના રાખે ત્યારે ભાઈએ પણ રાખડી બાંધનારી બહેનની આંખડી ભીની ન થાય તે જોવું જોઈએ.

લોગઆઉટ

મારા રક્ષણ માટે બાંધી મારા કાંડે રાખડી;
હે પ્રભુ! ભીની થવા દેતો ન એની આંખડી.

છે પિતા થડ જેમ, માતા ડાળખી, હું પાન છું;
બ્હેન તું તો સાવ નાજુક ફૂલની એક પાંખડી!

કોક દી ચશ્માં બની દુનિયા બતાવી બ્હેન તેં!
માર્ગમાં કાંટા જો આવ્યા તું બની ગઈ ચાખડી.

ઘરને લાગેલો ઘસારો દૂર કરવા માટે તેં,
માની સાથોસાથ કાયમ રાખી બાધા-આખડી.

આજ રક્ષા બંધને આ હૈયું ઊભરાઈ ગયું,
આંખમાંથી છૂટી ગઈ સૌ આંસુઓની ગાંસડી!

- અનિલ ચાવડા

ઝંડા ઊંચા રહે હમારા લખનાર કવિ વિશે શું જાણો છો?

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ 

લોગઈનઃ

વિજયી વિશ્વ તિરંગા પ્યારા
ઝંડા ઊંચા રહે હમારા

સદા શક્તિ સરસાનેવાલા
પ્રેમ સુધા બરસાનેવાલા
વીરો કો હર્ષાનેવાલા

માતૃભૂમિ કા તનમન સારા
ઝંડા ઊંચા રહે હમારા

સ્વતંત્રતા કે ભીષણ રણ મેં
કણકણ જોશ બઢે ક્ષણક્ષણ મેં
કાંપે શત્રુ દેખકર મન મેં

મિટ જાયે ભયસંકટ સારા
ઝંડા ઊંચા રહે હમારા

- શ્યામલાલ ગુપ્ત ‘પાર્ષદ’

આ ગીત તમે અનેકવાર સાંભળ્યું હશે. ધર્મેન્દ્ર, વિનોદ ખન્ના અને શ્રીદેવી અભિનિત ફિલ્મ ‘ફરિશ્તે’માં પણ આ ગીત ફિલ્માવાયું છે. આશા ભોંસલેએ અદ્ભુત ગાયું છે. પંદરમી ઓગસ્ટ કે છવ્વીસમી જાન્યુઆરી જેવા દિવસે આવાં ગીતો કાને પડતાની સાથે રાતોરાત ઊભી થઈ ગયેલી બિલ્ડિગોની જેમ ઘણાના મનમાં દેશભક્તિ ઊભી થઈ જાય છે. ચારે રસ્તેથી પસાર થતી વખતે અમુક વાહનચાલકો ઝંડો ખરીદી પોતાના વાહનમાં લગાડે છે. બીજા દિવસે પસ્તીની જેમ રસ્તે રઝળતો પણ કરી દે છે. આના પરથી ખ્યાલ આવે છે કે ઝંડો ખરીદનાર માણસના મનમાં રહેલી દેશભક્તિ કેટલી રદ્દી છે.

આ ગીત આપણે ગૌરવપૂર્વક ગાઈએ છીએ. પણ તેના કવિ વિશે ભાગ્યે જ વધારે ખબર છે. આજે તો આ ગીતના કવિ શ્યામલાલ ગુપ્ત ‘પાર્ષદ’ને મોટાભાગના લોકો વિસરી ચૂક્યા છે. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં ભારતભૂમિનો ઝંડો ઊંચો રાખવામાં તેમનું પણ મહત્ત્વનું પ્રદાન હતું. તેની માટે તેમણે છ વર્ષની જેલ પણ વેઠેલી. જેલમાં જ તેઓ મહાત્મા ગાંધી, જવાહરલાલ નહેરુ, મહાદેવભાઈ દેસાઈ વગેરેના સંપર્કમાં આવ્યા.

આ ગીતનો પણ એક ઇતિહાસ છે. એ સમયે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય માટે લડી રહેલી કોંગ્રેસનો ઝંડો તો નક્કી થઈ ગયો હતો પણ કોઈ ગીત નહોતું. પાર્ષદજી રાષ્ટ્રકવિતાઓથી ઘણા લોકો પરિચિત હતા. આથી પાર્ટીએ ઝંડાગીત લખવા માટે પાર્ષદજીને કહ્યું. પણ લાંબા સમય સુધી પાર્ષદજીથી કશું લખાયું નહીં. એક દિવસ કોઈકે ટોન્ટ માર્યો કે કવિ છો, “દેશભક્તિના બણગાં ફૂંકો છો ને ઝંડા પર એક ગીત તો લખી શકતા નથી!” કોંગ્રેસે કહ્યું, અમને તાત્કાલિક ગીત જોઈએ. પાર્ષદજીએ રાતોરાત જાગીને ગીત લખી આપ્યું.

પહેલી વાર આ ગીત જલિયાવાલા બાગના હત્યાકાંડની સ્મૃતિમાં યોજવામાં આવેલ સભામાં 13 એપ્રિલ 1924ના રોજ હજારો લોકો વચ્ચે ગાવામાં આવ્યું હતું. ગીતની અસર એટલી તીવ્ર થઈ કે ત્યાં ઊભેલા હજારો લોકોના હૈયામાં ભારતભૂમિનો ઝંડો જીવનભર માટે રોપાઈ ગયો. જવાહરલાલ નહેરુએ એ વખતે કહેલું, “લોકો ભલે શ્યામલાલ ગુપ્તને ન જાણતા હોય, પણ રાષ્ટ્રધ્વજ માટે લખાયેલા આ ગીતથી આખો દેશ પરિચિત થઈ ગયો છે.”

દેશ આઝાદ થયા પછી ધીમે ધીમે કોંગ્રેસનું આચરણ બગડતું ગયું. લોકો પાર્ષદજીનું ઝંડા ઊંચા રહે હમારા ગીત પણ ભૂલવા લાગ્યા. એક દિવસ કોઈકે કવિને પૂછ્યું, “આજકાલ શું લખી રહ્યા છો?” પાર્ષદજીએ કહ્યું, નવું તો કંઈ નથી, પણ ઝંડાગીતમાં થોડી પંક્તિઓ ઉમેરવાનું વિચાર્યું છે – ઈસકી શાન ભલે હી જાય, પર કુર્સી ના જાને પાયે.”

આ વાત આઝાદીનાં આટલાં વર્ષો પછી પણ કેટલી વેધક રીતે લાગુ પડે છે!

રાષ્ટ્રધ્વજનો અદ્ભુત મહિમાગાન કરનાર આ કવિને એક વખત ચાલતા પગમાં કાચ વાગી ગયો, ઘાવ ઊંડો હતો, પણ આર્થિક તંગીને કારણે સરખો ઇલાજ ન કરાવી શક્યા તેથી ગેંગરીન થઈ ગયું. શહેરની કોઈ સામાન્ય હોસ્પિટલમાં દાખલ પડ્યા, પણ દાખલ કરવામાં કહેવાતી વ્યવસ્થાએ ચાર-પાંચ કલાક લઈ લીધા. 1977માં સ્વાતંત્ર્ય દિનની ઉજવણી આવવાને થોડાક જ દિવસની વાર હતી ને તેમણે દેહ છોડ્યો. મર્યા પછી તેમને એમ્બ્યુલન્સ સુધ્ધાં નહોતી મળી. તેમના શબને ધક્કાગાડીમાં ઘર સુધી લઈ જવાયો, કોને ખબર હતી કે આ જ માણસનું ગીત થોડા દિવસ પછી આખો દેશ ઉન્નતમસ્તકે શાનથી ગાવાનો છે.

કહેવાય છે કે જ્યારે ઝંડાગીત માટે તેમને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયમાંથી તેડું આવ્યું ત્યારે ત્યાં જવા માટે તેમની પાસે સારા ધોતી-કૂર્તા પણ નહોતા. પોતાના એક મિત્ર પાસેથી થોડા પૈસા ઉછીના લઈને તેમણે આ વ્યવસ્થા કરેલી. આવી મુફલિસી છતાં તેમણે ક્યારેય કોઈ સાથે હાથ લાંબો નહોતો કર્યો. ન તો તેમણે ગોદ લીધેલા દીકરા માટે કોઈની ભલામણ વાંછી હતી. આજે આ ગીત આખો દેશ વાહેરતહેવારે ગર્વોન્વિત થઈને ગાય છે, પણ તેના કવિ વિશે જાણીને મન ખાટું થઈ જાય છે. પાયાનું કામ કરનાર માણસને પાયે જ કેમ લૂણો લાગેલો હોય છે? કમસે કમ આજના દિવસે તો આ પ્રશ્ન થવો જ જોઈએ.

આ જ ગીતની અન્ય પંક્તિઓ સાથે લોગઆઉટ કરીએ. જય હિન્દ.

લોગઆઉટઃ

ઈસ ઝંડે કે નીચે નિર્ભય
લે સ્વરાજ યે અવિચલ નિશ્ચય
બોલો ભારતમાતા કી જય

સ્વતંત્રતા હી ધ્યેય હમારા
ઝંડા ઊંચા રહે હમારા

આઓ પ્યારે વીરો આઓ
દેશ ધર્મ પર બલિ બન જાઓ
એક સાથ સબ મિલકર ગાઓ

પ્યારા ભારત દેશ હમારા
ઝંડા ઊંચા રહે હમારા

શાન ન ઈસ કી જાને પાયે
ચાહે જાન ભલે હી જાયે
વિશ્વ વિજય કર કે દિખલાયેં

તબ હોવે પ્રણ પૂર્ણ હમારા
ઝંડા ઊંચા રહે હમારા

- શ્યામલાલ ગુપ્ત ‘પાર્ષદ’

આપણી વાતો બધી અફવા ગણું?

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઈનઃ

કોઈ દી વ્હેતી નથી, અફવા ગણું?
એ ખરેખર છે નદી, અફવા ગણું?

શું ખબર શું માણસોને રસ હશે,
આપણી વાતો બધી અફવા ગણું?

હાજરી તારી મને જોવા મળી,
જ્યાં નજર મારી પડી, અફવા ગણું?

દુઃખનું ઓસડ દહાડા હોય તો,
મેં વીતાવી છે સદી, અફવા ગણું?

હું નહોતો જાણતો મારા વિશે,
એ ખબર આજે પડી, અફવા ગણું?

હોય છે હરએક દિલમાં વેદના,
સાવ એ અફવા નથી, અફવા ગણું?

પ્રેમની વાતો નથી ગમતી ‘અગન’
લાવ હું થોડી ઘણી અફવા ગણું?

– અગન રાજ્યગુરુ

દુનિયામાં અફવા જેટલી ઝડપી ચીજ બીજી કોઈ નથી. એક માણસ આજે જીવે છે, કાલે મરી જાય છે અને પરમ દિવસે એ આપણને અફવા જેવો પણ લાગવા માંડે છે. એ હતો કે નહીં તે વિશે આપણે શંકાશીલ થઈ જઈએ છીએ. અફવા એક રીતે હકીકતના ગર્ભમાંથી જન્મ લેતી હોય છે. ક્યારેક હકીકત અફવા લાગતી હોય છે અને અફવા હકીકત. તમે પણ ઘણી વાર આવી વિમાસણમાં મુકાયા હશો. ઘણા લોકો તો જીવનને જ અફવા ગણતા હોય છે. કોઈ ગેબી તત્ત્વે ઉડાવેલી અફવા તો નથી ને આપણે? એવા પ્રશ્ન કરીને તેઓ ઊંડા મનોમંથનમાં રહેતા હોય છે. શેક્સપીઅરે અફવા વિશે સરસ વાત કરી છે, “અફવા એટલે ઈર્ષા, દ્વેષ, કલ્પના અને ધારણાની ફૂંકથી ફુલાવેલો ફુગ્ગો!” આપણી આસપાસ આવા કેટલા બધા ફુગ્ગા ઊડતા હોય છે! આપણે તેને આપણી પાસે રહેલી હકીકતરૂપી ટાંકણીથી ફોડવાના હોય છે. અગન રાજ્યગુરુએ ‘અફવા ગણું?’ એવો પ્રશ્ન કરતા રદીફ સાથે એક સરસ ગઝલ લખી છે. કવિની આસપાસ, મનમાં અને જીવનમાં બનતી ઘટનાઓને અફવા ગણવી કે ન ગણવી તેની અવઢવ આ ગઝલમાં છે.

એક નદી છે, પણ તે કદી વહેતી નથી. કવિને થાય છે કે એને અફવા ગણી દઉં. નદીનો ગુણધર્મ તો વહેવાનો છે, ખળખળવું તેનો સ્વભાવ છે. પણ એવું થતું નથી તો પછી એ નદી નદી નથી પણ અફવા છે. આપણી અંદર પણ ઘણી આવી નદીઓ વહેતી હોય છે. તમે માનતા હોવ છે કે ફલાણી વ્યક્તિનો પ્રેમ મારી અંદર ખળખળ વહ્યા કરે છે. તમે ક્યારેય ખાતરી નથી કરતા. તમે તો એવી જ ધારણામાં રહો છો કે જે પ્રેમની નદી ખળખળ વહ્યા કરે છે, તેના કિનારે હું જળમાં પગ બોળીને નિરાંતે બેઠો છું. પણ આવી નિરાંત ક્યારેક ભ્રામક સાબિત થાય છે, પછી થાય છે કે આ નદીને અફવા ગણી દઉં? સૌમ્ય જોશીનો એક અદ્ભુત શેર આ ક્ષણે યાદ આવે,

આજ મારી કાયમી ભીનાશનું કારણ કહું,
એક નદી મારા સુધી આવી અને ફંટાઈ ગઈ.

કોઈ નદી તમારી બાજુમાંથી પસાર થઈ જાય અને તમે જીવનભર ભીના રહી જાવ એ અનુભવ કેટલો અદ્ભુત છે! પણ એ સાંભળવામાં જેટલો સુંદર લાગે છે તેટલો અનુભવવામાં ન પણ હોય. અનુભવતી વખતે તમને એ ફંટાઈ ગયેલી નદી અફવા પણ લાગી શકે. તમને પણ પછી અગન રાજ્યગુરુ જેવો પ્રશ્ન થઈ શકે કે નદી તો છે, પણ વહેતી નથી. તો એ નદીને હવે અફવા ગણી દઉં? શક્ય છે કે તમારી ભીનાશ પણ તમને અફવા લાગવા માંડે!

કવિ એક-બે પંક્તિમાં જ કેટકેટલા અર્થની બારી ઊઘાડી આપતો હોય છે! ભાવકને જે બારીમાંથી આનંદ લેવો હોય ત્યાંથી લઈ શકે છે. આ ગઝલના બાકીના શેરમાં તમે તમારા અર્થની બારી ઉઘાડો તો વધારે મજા આવશે.

અગન રાજ્યગુરુનું મૂળ નામ યજ્ઞેશ દવે છે, તેમની ગઝલોમાં પરંપરાનો પમરાટ અનુભવાય છે, તો ક્યાંક આધુનિકતાના અમિછાંટણા પણ જોવા મળે છે. ધારો કે એક બાજુ પરંપરાનો વિશાળ બગીચો છે અને બીજી તરફ આધુનિકતાની અનન્ય હરિયાળી. બંને વચ્ચેથી ફૂલોથી મઘમઘતી એક કેડી પસાર થાય છે. આ સડક પર બહુ ગણ્યાગાંઠ્યા લોકો પ્રવાસ કરી રહ્યા છે. તમે ધ્યાનથી જોશો તો તેમાં તમને અગન રાજ્યગુરુનો ચહેરો જોવા મળશે.

રડી પડવાની વાતને આ કવિએ કેટલી અલગ અલગ રીતે વ્યક્ત કરી છે, તે થોડા શેર દ્વારા માણીએ.
લોગઆઉટઃ

આંખોની ઓથ લઈને, દરિયા રડી પડ્યા હો,
એવું જ લાગે જાણે શમણાં રડી પડ્યા હો.

મોંઘી જણસ સમી છે એવી પળો કે જેમાં,
પોતે તમે જ હસતા હસતા રડી પડ્યા હો.

મીઠાં મધુર લાગે એનાં બધાંય આંસુ,
જે બોલતાં અચાનક વચમાં રડી પડ્યા હો.

કોઈ રૂમાલ એનાં લૂછી શકે ન આંસુ,
આંખોની જેમ જેનાં સપનાં રડી પડ્યાં હો.

એવી ઉદાસ આંખે જોયા કરું છું એને,
જાણે મને નિહાળી રસ્તા રડી પડ્યા હો.

સંભવ હતું કે ફૂલો ઝાકળની આડ લઈને,
વહેલી પરોઢ વખતે સઘળાં રડી પડ્યા હો.

– અગન રાજ્યગુરુ

જો આંસુ ખૂટી જાય તો ચિંતાનો વિષય છે

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’
નો લેખ

લોગઇનઃ

જો આંસુ ખૂટી જાય તો ચિંતાનો વિષય છે, આ વાત ન સમજાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

“જા, તારું ભલું થાય” કહી કેમ હસ્યા એ? સાચે જ ભલું થાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

દેખાય નહીં ત્યાં સુધી ઈશ્વર છે સલામત, ક્યારેક જો દેખાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

તારાથી છલોછલ છું હું ઢોળાઈ ન જાઉં, છાંટોય ઉમેરાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

જો ગૂંચમાં સંબંધ પડે છે તો ટકે છે, જો ગૂંચ ન સર્જાય તો ચિંતાનો વિષય છે.

– હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ

ગુજરાતીમાં એક દોહરો છે- “ચિંતાથી ચતુરાઈ ઘટે, ઘટે રૂપ-ગુણ-જ્ઞાન; ચિંતા બડી અભાગણી, ચિંતા ચિતા સમાન.” તમે વ્યગ્ર હોવ ત્યારે સરખું વિચારી શકતા નથી. ચિંતા તમારા રૂપને ઝાંખું પાડી દે છે, માણસ જલદી ઘરડો બનાવી દે છે. ગુણને અવગુણમાં ફેરવી નાખે છે. જ્ઞાનનું સન્માન પણ ધૂળધાણી કરી શકે છે. ચિંતામાં રહેવું એ ચિતા પર રહેવા બરોબર છે. કવિ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટે ઘણી એવી બાબતો બતાવી છે, જેમાં ચિંતા ન થાય તો અસ્વાભાવિક ગણાય. આ કવિ ગુજરાતી અને ઉર્દૂ બંનેમાં કલમ ચલાવે છે. તેમની ગઝલમાં વ્યક્ત થતા મનોભાવો, વ્યથા અને વિડંબના દરેકને પોતાનાં લાગી શકે. સરળતા અને ગહનતા તેમની ગઝલની ખૂબી છે. ઉપરની ગઝલમાં પણ તમને એ જોવા મળશે.

ઘણા માણસો પુષ્કળ પીડામાં પણ આનંદ શોધી લેતા હોય છે, જ્યારે ઘણા સુખના ઢગલા પર બેસીને પણ ચિંતિત હોય એવું બને. કવિની આંખ પીડાને પહેલા જુએ. વિકી ત્રિવેદીએ એક શેરમાં સરસ કટાક્ષ કર્યો છે- “જ્યાં બસ ખુશીઓ જ દેખે છે સામાન્ય માણસો; ત્યાં પણ દુઃખો જ દેખશે, જો ત્યાં કવિ ગયો.” પણ હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટે કરેલી ચિંતાની વાત જરા જુદી આંખે જોવા જેવી છે.

એ એમ કહે છે, આંસુ ખૂટી જાય તો ચિંતાનો વિષય છે. વાંચનારને એક ઘડી એમ લાગી શકે કે ટાઇપમાં મિસ્ટેક તો નથીને? આમાં ક્યાં ચિંતા કરવાની જરૂર આવી? આંસુ ખૂટી જાય એ તો સારી વાત થઈ. દુઃખ જતાં રહ્યાં. હવે આનંદ છલકાશે. પણ અહીં જ ભૂલ થાય છે. બીજી પંક્તિ વાંચો- કવિ કહે છે આ વાત ન સમજાય તો ચિંતાનો વિષય છે. હવે, પહેલી પંક્તિ ફરીથી વાંચીને વાત સમજો. આંસુનું ખૂટવું એ તો સંવેદનાના તળાવનું સૂકાવા બરોબર છે.

આપણે ત્યાં વ્યાજસ્તુતી અલંકારનું ઉદાહરણ આપવામાં આવે છે કે, ‘ધન્ય તમારી બહાદુરીને, શેકેલો પાપડ ભાંગી નાખ્યો!’ આપણને હસવું આવે કે આમાં ક્યાં બહાદુરી આવી! કવિએ બીજા શેરમાં આ જ કસબ વાપર્યો છે. અમુક લોકો ભગવાન તમારું ભલું કરે, કહીને મનોમન હસતા હોય છે. ત્યારે આપણે સમજી જવાનું કે એ કેવું ભલું કરવાની વાત કરી રહ્યા છે! એમણે ઇચ્છેલું ભલું થાય તો તો આપણું આવી બને!

ઈશ્વર નરી આંખે જોઈ શકાતો નથી. એ નિરાકાર છે. તેને આકારમાં બાંધીને આપણે આપણી સંકુચિતતાનું પ્રદર્શન કરીએ છીએ. જોઈ શકાય તો ઈશ્વરનું ઈશ્વરપણું ન રહે. જલન માતરીનું આ જ મિજાજનું એક સુંદર મુક્તક છે-

“અહીં આઠે પ્રહર મુજ મનમહીં અટવાય છે ઈશ્વર,
સમજવાને મથું છું તોય ના સમજાય છે ઈશ્વર,
અગર દેખાય એ સૌને તો નીકળી જાય આંખોથી;
નથી દેખાતો એને કારણે પૂજાય છે ઈશ્વર.”

હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ કહે છે એ નથી દેખાતો એટલે હેમખેમ છે, બાકી લોકો એટલા ફ્રસ્ટેડ છે જીવનથી, કે અમને આવી જિંદગી શા માટે આપી? દરેક પાસે ફરિયાદોનાં પોટલાં છે. અમુક તો એ હદે વ્યથિત છે કે ઈશ્વર મળે તો માથાકૂટ કર્યા વિના ન મેલે. લોકો એવી શ્રદ્ધા ધરાવતા હોય છે કે ભગવાન બધી ચિંતા દૂર કરી દેશે. ધાર્મિક સ્થાનોમાં અમથાં જ આટલાં બધાં લોકો ઊભરાતાં નહીં હોયને!

કાંઠા સુધી ભરેલા ઘડામાં વધારે ઉમેરાય તો એ બધું ઢોળાઈ જાય છે. પાત્રના માપ મુજબ ભરીએ તો તેમાં રેડેલું જળ વેડફાતું નથી. એકબીજાથી છલોછલ થયેલાં બે પાત્રો પણ પાણીના ઘડા જેવા હોઈ શકે. તેમાં વધારે જળ નાખવાનો અર્થ નથી. હીરો ઘસાય તો જ ચમકે. સંબંધમાં નાનામોટા ઘર્ષણો જ ન આવે તો સંબંધ પણ બરછટ રહે. જ્યારે સ્થિર થઈ જાય ત્યારે સમજવું કે કૃત્રિમતા આવી ગઈ છે. સતત સારું જ રહેવું અને ક્યારેક કોઈ ગૂંચ જ ન સર્જાય તો એ ચિંતા કરવા જેવું છે.

ચોમાસાની ઋતુ છે, ત્યારે ‘વરસવા’ બાબતે સહેજ નોખા પ્રકારની ગઝલથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

એની આંખોથી જ્યારે પણ આદર વરસે,
એવું લાગે મેઘો કાચા ઘર પર વરસે!

હોય નહીં આવી મીઠી ધારા વાદળની,
આકાશેથી સીધેસીધું ઈશ્વર વરસે!

મૂળ સુધી તો કોઈ રેલો પહોંચે ક્યાંથી?
સગપણનાં ચોમાસાં ઉપર-ઉપર વરસે.

રાતોની રાતો તાકીને મેં જોયો છે,
ઘરની છતથી ઝીણોઝીણો જે ડર વરસે.

કોણ કરે ફરિયાદ તડપની, માફ કરી છે,
તરસાવી તરસાવીને પણ આખર વરસે.

તારા હાથોમાં છત્રી જોઈને અટક્યો છે,
‘હર્ષ’ બિચારો ખુલ્લા મનથી નહિતર વરસે!

– હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ