ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ
લોગઈન:
एक आदमी
रोटी बेलता है
एक आदमी रोटी खाता है
एक तीसरा आदमी भी है
जो न रोटी बेलता है, न रोटी खाता है
वह सिर्फ़ रोटी से खेलता है
मैं पूछता हूँ-
'यह तीसरा आदमी कौन है ?'
मेरे देश की संसद मौन है।
- धूमिल
ખેતરથી શરૂ થયેલી રોટલીની સફર બજાર, મિલ, ગોદામ, દુકાન અને રસોડું પાર કરીને થાળી સુધી પહોંચે છે. આ લાંબી સફરમાં કોઈ રોટલી વણે છે, તો કોઈ ખાય છે. કોઈ એવો પણ છે, જે ભૂખ્યો નથી છતાં લાખો લોકોની ભૂખને આંગળીએ નચાવે છે. ધૂમિલની આ કવિતા એ ત્રીજા માણસના ચહેરા પરથી નકાબ હટાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
રોટલી વણવાનો અર્થ માત્ર રસોડામાં બેસીને લોટને આકાર આપવાનો નથી. તેની પાછળ દેશનો આખો શ્રમજીવી વર્ગ ઊભો છે. છતાં કરુણતા એ છે કે જે હાથ સૌથી વધુ રોટલી બનાવે છે, એ જ ખાલી પેટે સૂઈ જાય છે. અનાજ ઉગાડનાર ખેડૂત દેવામાં ડૂબે છે, મકાનો બનાવનાર મજૂર ઝૂંપડામાં સબડે છે. ઉત્પાદન કરનારો માણસ સમૃદ્ધિ સર્જે છે, પરંતુ સમૃદ્ધિની ચાવી હંમેશાં કોઈ બીજાના ખિસ્સામાં રહે છે.સમાજની અસમાનતા મહેલ અને ઝૂંપડી વચ્ચે નહીં, બે થાળીઓ વચ્ચે દેખાય છે. એક થાળીમાં રોટલી વધે છે, બીજીમાં ભૂખ.
રોટલી બનાવનાર અને ખાનાર સિવાય ત્રીજો માણસ પણ છે, જે અનાજના ભાવ નક્કી કરે છે, ગોદામોને તાળાં મારે છે, બજારમાં અછત ઊભી કરે છે, સબસિડીની જાહેરાત કરે છે, યોજનાઓનાં નામ બદલે છે અને ચૂંટણી આવે ત્યારે ગરીબની થાળીમાં મૂકેલી રોટલી સાથે પોતાનો ફોટો પડાવે છે. તે જાણે છે કે ભૂખ માણસની સૌથી મોટી મજબૂરી છે. એટલે તે રોટલીને અધિકાર નહીં, ઉપકાર બનાવી દે છે. જે હકથી મેળવી જોઈએ, તે રોટલી માટે હાથ જોડવા પડે છે.
ત્રીજો માણસ કોઈ વ્યક્તિ નથી. એ વૃત્તિ છે, વ્યવસ્થા છે, એક એવું જાળું છે જેમાં વેપારીનો લોભ, વચેટિયાની ચાલાકી, અમલદારની ઉદાસીનતા અને રાજકારણીની સત્તાલાલસા છે. ક્યારેક, એ માણસ અનાજ સંઘરી રાખતો સંગ્રહખોર છે, ક્યારેક મજૂરી કાપતો માલિક, ક્યારેક ગરીબીના આંકડા સાથે રમતો અધિકારી અને ક્યારેક ભૂખને ચૂંટણીના ભાષણમાં વાપરતો નેતા. તેનો ચહેરો બદલાતો રહે છે, પરંતુ વૃત્તિ એ જ રહે છે. તે રોટલીને ક્યારેક વચન બનાવે છે, ક્યારેક જાહેરાત, ક્યારેક યોજના, ક્યારેક ધર્મ અને ક્યારેક મતપેટી.
આ ત્રીજો માણસ કોણ છે તે રોટલી વણનાર અને ખાનીર બંને જાણે છે. છતાં પ્રશ્ન પૂછવો જરૂરી છે, કેમકે અન્યાયની ભીંતમાં ગાબડું પાડવા માટે પ્રશ્ન હથિયાર સમાન છે.
જ્યાં પ્રશ્ન નાગરિકની ભૂખનો હોય, ત્યાં સત્તાનું ચૂપ રહેવું તટસ્થતા નથી. આગ લાગે ત્યારે પાણી ધરાવનાર ઊભો રહીને જોયા કરે તો તે માત્ર દર્શક રહેતો નથી; આગનો ટેકેદાર બની જાય છે. રોટલી સાથે રમતા માણસ વિશે પૂછવામાં આવે ત્યારે સત્તામાં બેઠેલા જવાબ ન આપે, ત્યારે તેનું મૌન જવાબ બની જાય છે.
લોકશાહી માઇકમાંથી નહીં, છેલ્લી હરોળમાં બેઠેલા માણસની થાળીમાંથી સંભળાય છે. થાળી ખાલી હોય ત્યારે સંસદનાં ભરપૂર ભાષણો ખોખલાં લાગે છે. જે માણસ દેશ બનાવે છે તે નિર્ણય લેતો નથી અને જે નિર્ણય લે છે તે દેશ બનાવનાર માણસના દુઃખથી અજાણ હોય છે. એક માણસ જમીન પર ઝૂકીને બી વાવે છે, બીજો ફાઈલ પર ઝૂકીને ભાવ નક્કી કરે છે. પહેલાની પીઠ પર પરસેવો છે, બીજાના ટેબલ પર ફાઇલ. પરંતુ રોટલી કોને કેટલી મળશે એનો નિર્ણય ફાઇલ કરે છે, પરસેવો નહીં. અહીંથી જ ત્રીજો માણસ જન્મે છે.
આ કવિતા આપણને ત્રીજા માણસની ઓળખ પૂછતી નથી; તે આપણું સ્થાન પણ પૂછે છે. અન્યાય માત્ર ગુનેગારના કારણે નહીં; આસપાસના લોકોની નિષ્ક્રિયતાના કારણે પણ બળુકો બને છે. જ્યારે કોઈ મજૂરને યોગ્ય વેતન ન મળે, ખેડૂતને પાકનો ભાવ ન મળે, કોઈ બાળક ભૂખ્યું સૂઈ જાય, અને આપણે એને માત્ર સમાચાર સમજીને આગળ વધી જઈએ ત્યારે સંસદનું થોડું મૌન આપણી અંદર પણ ઊગે છે. દેશની પ્રગતિ ઊંચી ઇમારતો, પહોળા રસ્તાઓથી નહીં, પણ ગરીબ માણસની થાળીથી માપવી જોઈએ. કારણ કે જે વિકાસ ભૂખ્યા માણસ પાસેથી પસાર થઈ જાય છે, તે વિકાસ નહીં, શોભાયાત્રા છે.
જ્યાં સુધી રોટલી વણનારને રોટલી નહીં મળે, જ્યાં સુધી ભૂખને મતમાં અને અનાજને નફામાં ફેરવવામાં આવશે, ત્યાં સુધી આ કવિતા જૂની નહીં થાય. દરેક યુગમાં ત્રીજો માણસ નવા કપડાં પહેરીને આવશે, નવી ભાષા બોલશે અને પોતાના ખેલને વિકાસનું નામ આપશે.
લોગઆઉટઃ
તાવડી પર ધૂળ ચડતી જાય છે,
ઝૂંપડી માટીમાં ભળતી જાય છે.
સૂર્ય સાથે ભૂખ ઊગતી જાય છે,
ને અમર આશા ય મરતી જાય છે.
— મધુસૂદન પટેલ
