મરીઝોત્સવ । સંપાદનઃ મોહસીન અબ્બાસ વાસી, રઈશ મનીઆર, અનિલ ચાવડા

પુસ્તક ખરીદવા માટે અહીં ક્લિક કરો.
મરીઝોત્સવ 
સંપાદનઃ 
મોહસીન અબ્બાસ વાસી, રઈશ મનીઆર, અનિલ ચાવડા
કિંમતઃ 300/- રૂપિયા । પ્રકાશકઃ આર. આર. શેઠ, અમદાવાદ

પ્રસ્તાવના

રઈશભાઈનો ફોન આવ્યો, “હલો અનિલ, મોહસીનભાઈ – મરીઝસાહેબના દીકરાની ઇચ્છા એવી છે કે મરીઝસાહેબની ગઝલોના આસ્વાદનું એક સરસ પુસ્તક થાય. આનું સંપાદન કરવાનું વિચાર્યું છે, તને સંપાદનનો અનુભવ છે, તને આમાં જોડાવાની ઇચ્છા છે?”

નદી સામે ચાલીને તરસ્યા પાસે આવે તો કોણ ના પાડે? મેં એક ક્ષણનોય વિલંબ કર્યા વિના હા પાડી દીધી. આ રીતે આ પુસ્તકના સંપાદનમાં જોડાવાનું થયું. મરીઝ સાથે આ રીતે જોડાવાની તક આપવા માટે રઈશભાઈ, મોહસિનભાઈ અને ચિંતનભાઈનો દિલથી આભારી છું.

આમ તો આ પુસ્તક વિશે મોહસિનભાઈ અને રઈશભાઈએ તેમની પ્રસ્તાવનામાં વિગતે વાત કરેલી જ છે, એટલે મારે વિશેષ વાત કરવાની રહેતી નથી. મરીઝ ગુજરાતી ભાષાના ગાલિબ છે કે મરીઝ ગુજરાતી ગઝલનું શિખર છે કે મરીઝ ગુજરાતી ભાષાના અનન્ય ગઝલકાર છે એવું કહીને વાતોનું પુનરાવર્તન કરવાનો પણ અર્થ નથી, કેમકે મરીઝની કલમના કૌવતને ગુજરાત સારી રીતે પિછાણી ગયું છે.

પણ આ સંપાદનસંદર્ભે એટલું કહી શકાય કે ગુજરાતી ગઝલમાં સર્વોચ્ચ સ્થાને બેસનાર ગઝલકારની રચનાઓનું અલગ અલગ કવિઓ દ્વારા આસ્વાદ થાય તો મરીઝના ચાહકોને અન્ય કવિઓનો મરીઝની ગઝલો તરફનો દૃષ્ટિકોણ જોવા-જાણવા મળે. સાથે સાથે જે તે કવિ પણ મરીઝની ગઝલને કઈ રીતે આત્મસાત કરે છે, તેનો પરિચય થાય.

આ સંપાદનમાં કોની પાસે કવિતાના આસ્વાદ કરાવવા તે એક પ્રશ્ન હતો, કેમકે મરીઝના ચાહકો તો હજારો છે. પણ ચર્ચાને અંતે એમ ઠરાવ્યું કે જે કવિઓ હોય તેમની પાસે જ આસ્વાદ કરાવવા. કવિ સર્જનની કપરી ઘડીમાંથી પસાર થયો હોય છે, માટે તે સર્જનનો આનંદ અને પીડા બંને સારી રીતે જાણતો હોય છે. કવિના ચિત્તમાં સર્જનની ગર્ભાવસ્થા ઓછેવત્તે અંશે પડી હોય છે, જે આસ્વાદટાણે ખપમાં લાગે છે. ગઝલમાં કલા-કસબ લાવવામાં કેટલી વીસે સો થાય તે દરેક કવિ સ્વાનુભવે જાણે છે, તેથી જો સિદ્ધહસ્ત કવિઓ દ્વારા મરીઝની ગઝલનો આસ્વાદ થાય તો કવિતાપ્રેમીઓને કશુંક વિશેષ મળે.

કઈ કવિતાનો આસ્વાદ કોની પાસે કરાવવો એ વધારે મૂંઝવનારો પ્રશ્ન હતો, પણ એ બાબતે જે તે કવિના મૂડ મુજબ કવિતા પસંદ કરીને આપવાને બદલે કવિતાની સામે નક્કી કરેલા કવિના લિસ્ટમાંથી નામ આવતાં ગયાં તેમ તેમ મોકલતા ગયા. એટલે કોના ભાગે કઈ કવિતા આવે તે નિશ્ચિત નહોતું.

મરીઝ પ્રત્યેના પ્રેમને જોતા દરેક કવિએ ધાર્યા કરતા વહેલા આસ્વાદલેખો મોકલી આપ્યા છે, તે માટે સૌ કવિમિત્રોનો અમે સંપાદકો જેટલો આભાર માનીએ તેટલો ઓછો છે. ચિંતનભાઈની ચીવટ આર.આર. શેઠના દરેક પુસ્તક-પ્રોડક્શનમાં દેખાઈ આવે છે. આ પુસ્તક પણ એટલી જ ચીવટાઈથી તે પ્રગટ કરશે તેમાં બેમત નથી. આ વિચારને સાકાર કરવા માટે તેમનો આભાર.

મરીઝપ્રેમીઓને આ પુસ્તક ખૂબ ઉપયોગી બની રહેશે તેવી અપેક્ષા છે.

- અનિલ ચાવડા

આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી મારી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ
લોગઇનઃ

એકે ડાળે પાન નથી, આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?
કોઈ ગળામાં ગાન નથી, આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

રાત-દિવસ એ માત્ર ફૂલોની લેવડદેવડ કરશે પણ,
ફોરમની પહેચાન નથી, આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

વાદળ, સરિતા, કૂવો, ખેતર ને આંખો કે વાતોમાં,
જળનું અનુસંધાન નથી, આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

કાં તો બાજી કાં તો પ્રલોભન કાં તો એ હથિયાર હશે,
ચહેરા પર મુસ્કાન નથી, આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

ઝાંખુપાંખું બે ક્ષણ ચમકે એને દુનિયા પૂજે છે,
સૂરજનું સન્માન નથી, આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

- હેમેન શાહ

‘આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?’ આ વાક્ય અત્યારના સમયમાં સૌથી વધારે બંધબેસતું છે. એક તરફ કોરોના મહામારી છે, બીજી તરફ નોકરી બચાવવાની ચિંતા, તો ત્રીજી તરફ મોંઘવારીનો માર... આવા સમયે માણસ Ebgx વાક્ય ન બોલે તો શું બોલે? ઘણા વૃદ્ધો વાતવાતમાં બોલી ઊઠતા હશે કે આવા દિવસો પણ જોવાના થશે એવી કલ્પના ક્યારેય નહોતી કરી. આવું તો અમે અમારા જન્મારામાં ક્યારેય જોયું નહોતું. માણસ અકલ્પ સમયમાં જીવી રહ્યો છે. હેમેન શાહે ગઝલમાં જે રદીફ વાપરી છે તે વિકટ સમયમાં અંદરથી નીકળતી હાય જેવી છે.

આદિલ મન્સૂરી, મનોજ ખંડેરિયા, ચિનુ મોદી, રાજેન્દ્ર શુક્લ વગેરેની પેઢી પછી જે પેઢી આવી તેમાં હેમેન શાહ ખૂબ મહત્ત્વના અને ઝીણવટથી અભ્યાસ કરવા જેવા કવિ છે. તેમની ગઝલમાં રહેલી બારીકાઈ અને અર્થનું ઊંડાણ તરત ધ્યાન ખેંચે છે. ઉપરની ગઝલ એનું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છે. તેની રદીફ જુઓ, એકદમ સહજ અને સરળ છે. પણ એ રદીફ સિવાયના શબ્દોમાં કવિએ જે કૌવત કર્યું છે તે કૌવત રદીફને વધારે સબળ બનાવે છે. એક રીતે અહીં ફરિયાદ પણ છે કે આ કેવો કપરો સમય આવ્યો છે અમારી પર!

માણસને પોતાના જિવાતા સમય સામે ફરિયાદ ક્યારે થાય? જ્યારે તેમાં તેને સહજતા ન લાગતી હોય, ગોઠતું ન હોય. પોતે કલ્પેલું હોય તેનાથી કંઈક જુદું જ થાય, ઇચ્છિત સુખને બદલે ભારોભાર દુઃખ આવી ચડે, પોતે કરેલા કામનું ફળ ન મળે. જેણે કંઈ કર્યું ન હોય એને એ ફળ મળે ત્યારે એ ફરિયાદના સૂરે ચોક્કસ બોલી ઊઠે કે અરેરે આ કેવા દિવસો આવ્યા છે? ‘એક ડાળે પાન નથી’ કે ‘કોઈ ગળામાં ગાન નથી’ એ શબ્દોમાં પુષ્કળ નિરાશા છે. અહીં વૃક્ષો પર પાન ન હોવાં કે ગળામાં ગાન ન હોવું તેટલા સુધી વાત સુધી સીમિત નથી. બીજું ઘણું બધું છે. માણસના શરીરે એક ચીંથરું પણ પહેરવા ન રહે, કે ભૂખ્યાને પેટ ભરવા અન્નનો કોળિયા સુધ્ધા ન રહે એ કેવી સ્થિતિ કહેવાય? આવી સ્થિતિમાં ‘આ કેવો દિવસો આવ્યા છે?’ એવું વાક્ય જ મોંએ આવે ને?

જે માણસ રાતદાડો ફૂલો સાથે પનારો પાડે છે, તેને સુગંધ વિશે જ કશી ખબર ન હોય એ કેવું આશ્ચર્ય! ફર્નિચર બનાવનારને વૃક્ષ શું છે તેની ખબર ન હોય એટલી જ કરૂણતા આ વાતમાં છે. વાદળ, નદી, કૂવો, આંખો બધાને સીધો સંબંધ ભીનાશ સાથે છે, આંખની ભીનાશ અને નદી-કૂવા-તળાવની ભીનીશ અલગ છે. પરંતુ એ બધામાં જળ કેન્દ્રસ્થાને છે. આ બધાની વાત કરીએ ત્યારે ક્યાંય જળનું અનુસંધાન સુધ્ધાં ન હોય એ પણ વિચારવા જેવી વાત છે. સ્મિત હંમેશાં માટે જતું રહે તેવા વિકટ દિવસો પ્રભુ ક્યારેય કોઈને ન આપે. બે ક્ષણ પૂરતું ચમકતી ચીજને લોકો પૂજવા લાગે અને સૂરજની અવગણના કરે એ સમય પણ વરવો જ કહી શકાય. વર્ષોથી જ્ઞાન કે પ્રતિભાનું પુષ્કળ તેજ ધરાવતા માણસની ઠેરઠેર અવગણના થતી હોય અને આજકાલમાં આવેલી કોઈ વ્યક્તિ પોતાની છીછરી કલાથી લોકોનું ધ્યાન પોતાના તરફ ખેંચે. વળી લોકો પણ તેને પૂજનીય ગણવા લાગે ત્યારે ચોક્કસ ફરિયાદ થાય કે આ કેવા દિવસો આવ્યા છે?

આ ગઝલને અલગ અલગ દૃષ્ટિકોણથી જોઈ શકાય તેમ છે. હેમેન શાહની જ અન્ય એક સુંદર ગઝલથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

મન ન માને એ જગાઓ પર જવાનું છોડીએ,
કોઈના દરબારમાં હાજર થવાનું છોડીએ.

પ્રેમના પ્રકરણ વિશે કંઈ બોલવાનું છોડીએ,
ચોપડીમાં એક વચ્ચે કોરું પાનું છોડીએ.

હોય જો તાકાત તો બે-ત્રણ હલેસાં મારીએ,
જળને વહેવાની રસમ શિખવાડવાનું છોડીએ.

આમ સ્હેજે આવવાનું એ છે પાસે ખુદ-બખુદ
અહીં કે ત્યાં આજે કે કાલે શોધવાનું છોડીએ.

કંઠમાં શોભે તો શોભે માત્ર પોતાનો અવાજ,
પારકી રૂપાળી કંઠી બાંધવાનું છોડીએ.

કોઈ દુર્ગમ પથ ઉપર તૂટેલી ભેખડ કાં બનો?
છોડીએ તો એક સીમાચિહ્ન નાનું છોડીએ.

- હેમેન શાહ

કાશ, એને આદિવાસી રહેવા દીધો હોત!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી મારી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ
લોગઇનઃ

નર્મદા નદીના કાંઠેથી
એની દીકરી ભરતી’તી બેડું પાણી
એ ગલમાં પરોવી અળસિયું
છેતરતો’તો માછલીઓને
અચાનક ટપક્યો વોચમેન
બેડું ને ગલ થઈ ગયાં જપ્ત
દીકરી દોડીને જતી રહી ઘેર
અને એ
ચાલી નીકળ્યો નર્મદાના કાંઠે કાંઠે
ચાલતો રહ્યો
ચાલતો રહ્યો
ચાલતો રહ્યો
માઈલોના માઈલોના
માઈલોના માઈલોના
એ જગ્યાએ પહોંચ્યો
જ્યાં ભૂખ-તરસ
સમગ્ર અસ્તિત્વ
ભળી જતુ’તું સમુદ્રનાં ખારાં જળમાં
આમ જ નિરર્થક

કોઈ કહે છે
એણે જળસમાધિ લીધી’તી
કોઈ કહે છે
એ બાવો બની ગયો છે
કોઈ કહે છે
એ પાછો ફરતો’તો ત્યારે
એના ખભે બંદૂક હતી
એ નક્સલવાદી બની ગયો છે.

કાશ, એને આદિવાસી રહેવા દીધો હોત!

- જયેશ જીવીબેન સોલંકી

આ કવિતા રચનાર કવિનું અકાળે અવસાન થયું. કહે છે કે ડિપ્રેશને તેનો ભોગ લીધો. આ કવિને તળના માણસની વેદના, પીડિતની કથાવ્યથા રજૂ પોતાની કવિતામાં રજૂ કરવી સવિશેષ ફાવતી. તેની કલમ ભૂખનો ચિત્કાર સાંભળી શકતી. છીનવાયેલા અધિકારનો આર્તનાદ આલેખી શકતી. આંદોલનના નાદને પોતાની સંવાદ બનાવી શકતી. પણ તેનો દીવો અકાળે બુઝાઈ ગયો. એક આશાસ્પદ કવિ ગુજરાતી સાહિત્યએ ગુમાવ્યો.

ઉપરની કવિતામાં એક આદિવાસીને આદિવસી ન રહેવા દેતા શું શું બનાવી દેવાય છે તેની વાત ખૂબ સરસ રીતે કહેવાઈ છે. ઘણી વાર શહેરોના કહેવાતા વિકાસ છેક છેવાડાના માનવી સુધી પહોંચે છે. તેની પાસે જે થોડું ઘણું છે તે પણ છીનવી લે છે. પહેરવા એક કપડું અને માથું ઢાંકવા છાપરું હોય તે પણ નથી રહેતું. જંગલ અને ટુકડો જમીનમાંથી ઉપજતી રોજીરોટી તેના સંસારનું ગાડું ગબડાવ્યે રાખે છે. આટલાથી તેને સંતોષ છે. તેને નથી મોટા બિઝનેસ એમ્પાયર ઊભાં કરવાં, નથી કરોડો એકરની જમીનમાં આશ્રમો ખોલવા, નથી પોતાની જરૂર કરતા વધારે મેળવવાના ધખારા. એને તિજોરી ભરવામાં નહીં, પણ પેટ ભરવામાં રસ છે. આવા સાદા માણસની દીકરી નદીમાંથી બેડું પાણી ભરી લાવે છે. પોતે નદીના ગલ નાખીને માછલીઓ પકડે છે. આમ દિવસો વીતે છે. અને જિંદગ ચાલ્યા કરે છે. પણ અચાનક એક દિવસ કોઈ આવીને તેની દીકરીનું બેડું અને તેનો ગલ છીનવી લે છે. પોતાની જે હતી એ મૂડી જતી રહે છે. પોતાની ભૂમિમાંથી જ તેને હડસેલી દેવાય છે. આવા સમયે તેની પાસે કરવા માટે વિદ્રોહ સિવાય કશું રહેતું નથી.

આપણે પ્રગતિ કરી. શહેરો મોટા કર્યાં. જંગલો સુધી બિલ્ડિંગો પહોંચ્યાં. કન્સ્ટ્રક્શનકાર્યના વિકાસે ઘણાના આકાશ સાંકડા બનાવ્યા. રાતોરાત જમીન ઉચાપત થઈ જવાના કિસ્સાઓ આપણે ત્યાં ઓછા નથી. અને ઘણી વાર અભણ પ્રજાને એ પણ ખબર નથી હોતી કે મારી વસ્તુ છીનવાઈ ગઈ છે. શા માટે એક આદિવાસી કે તેના જેવા પીડિત વ્યક્તિઓ જળસમાધિ લઈ લે છે, શા માટે બધું છોડીને ક્યાંક ચાલ્યા જાય છે, શા માટે બંદૂક ઉપાડી નક્સલવાદી બની જાય છે? પોતાના હકનું છીનવાય ત્યારે માણસ આંદોલન પર ઉતરી આવે છે. ખેડૂતોને લાગ્યું કે જો ખેતીનું પ્રાઇવેટીકરણ થઈ જશે તો વ્યવસાયીઓની સીધી તરાપ ખેતર પર પડશે. તેમના હક છીનવાશે. જગતના તાત ગણાતા ખેડૂતના હૈયામાં ઉત્પાત ઊભો થયો. આંદોલન એનું જ તો પરિણામ છે! આવા ટાણે ઘણા આંદોલનને નાપે પોતાના અંગત રોટલા શેકવા પણ આવી પહોંચે છે. પોતાનો હક છીનવાઈ જવાની ઘટના મનમાં બહુ મોટા વાઢિયા પાડી દેતી હોય છે. પ્રજાની જિંદગી પર પડેલા વાઢિયામાં વળી પાછા મોંઘવારી અને ભાવવધારાના મીઠાં-મરચાં ભભરાવાય. આવી સ્થિતિમાં લાય ન લાગે તો શું થાય?

લોકડાઉનના સમયમાં માણસે ઘણી વિકટ પરિસ્થિતિ જોઈ છે. ઉમેશ સોલંકીએ ‘લોકડાઉન’ શીર્ષકથી કાવ્યસંગ્રહ રચ્યો છે અને લોકોએ વેઠેલી વ્યથાકથાની વાત પોતાની કવિતા દ્વારા કરી છે. તેમની જ એક કવિતાથી લોગાઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

લાગી લાય
થાય
હાથની પાંખ કરું
દાંતની ચાંચ કરું
ગીધ બનું
ગગનમાં ઊંચે ચડું
સંસદની ટોચે ફરું
બેસું
ચરકું
ફરફરતા ઝંડાના ન ફરતા ચક્કરને ચીરું-ફાડું
ફરફરતા ઝંડાના ન ફરતા ચક્કરને ચીરું-ફાડું
થાય
વાઢિયામાં લાગી લાય...

– ઉમેશ સોલંકી

લઈ હાથમાં ગુલાલ તું તૈયાર છે હવે!

ગુજરાત સમાચારની રવિપૂર્તિમાં 
દર રવિવારે આવતી મારી કૉલમ
‘અંતરનેટની કવિતા’નો લેખ

લોગઇનઃ

લઈ હાથમાં ગુલાલ તું તૈયાર છે હવે!
મારો હતો એ આપણો તહેવાર છે હવે.

હોળીનું ફંડ લાવશે એના ઘરેથી કોણ?
આ વાત પર યુવાઓમાં તકરાર છે હવે.

બાકી હતો જે રંગ, ઉમેરી દીધો છે તેં,
મરજી મુજબ પૂરો થયો શણગાર છે હવે.

તારા બદનના સ્પર્શને પામી ગયા છે તો,
મહેકી જવાને કેસુડાં હકદાર છે હવે.

રંગો ચઢ્યા પછી અને પલળી ગયા પછી,
સંયમમાં જાત રાખવી બેકાર છે હવે.

કોને ખબર છે રંગનો કે ભાંગનો નશો?
એ પાર જે હતું બધું આ પાર છે હવે.

રંગોને જોઈ આજ ફરી વહેમ તો થયો!
મારો સમય મને જ વફાદાર છે હવે.

- ભાવિન ગોપાણી

માણસ તહેવારભૂખ્યો છે. તેને હોળી-ધૂળેટી, દિવાળી, ઉતરાયણ, નવરાત્રી જેવા તહેવારોનો આનંદ લેવો ગમે છે. તહેવાર તો બહાનું છે, મૂળ તો એને પોતાનો ઉલ્લાસ વ્યક્ત કરવો છે. ક્યારેક એ રંગથી વ્યક્ત કરે છે, ક્યારેક નૃત્યથી. ક્યારેક દીવડા પેટાવીને કે ફટાકડા ફોડીને વ્યક્ત કરે છે, તો વળી ક્યારેક આકાશમાં પતંગને ઉડાડીને. હોળી-ધૂળેટી એ રંગોનો તહેવાર છે. હોલિકાદહનની કથા આપણે સૌ જાણીએ છીએ. આપણે તો આપણામાં રહેલી અપ્રામાણિકતા નામની હોલિકાને દહન કરવાની છે. અને જો તમારી અંદર સત્ય અને પ્રામાણિકતાનો રણકો હશે તો કોઈ અનિતિ તમને બાળી નહીં શકે. તહેવારોમાંથી આ જ તો આપણે શીખવાનું છે.

ધૂળેટીનો રંગ ઉમંગ લઈને આવે છે. આ ઉમંગમાં પ્રેમ, મૈત્રી અને વહાલનો સુભગ સમન્વય છે. ભાવિન ગોપાણીએ આવા સમન્વયનો સમુચ્ચય ગઝલ રચીને રજૂ કર્યો છે. તેમની ગઝલમાં તરબોળ કરે તેવા ભાવ છે અને હૈયું ભીનું કરે તેવું પાણી પણ વહે છે. પ્રિય પાત્રને રંગવા માટે હાથમાં ગુલાલ લઈને નીકળીએ ત્યારે એ તહેવાર એકલાનો નથી રહેતો, બેવડાઈ જાય છે. એમાંય ગમતી વ્યક્તિ દ્વારા થતા રંગછાંટણા તહેવારને તહેવાર બનાવે છે. પ્રિયકાન્ત મણિયારે પ્રણયના રંગછાટણાને ગીતના લયમાં સરસ રીતે વહાવ્યા છે,

છેલછબીલે છાંટી મુજને છેલછબીલે છાંટી…
નિતના શ્યામલ જમુનાજલમાં રંગ ગુલાબી વાટી.

આ છેલછબીલો કોણ? તો એનો જવાબ ‘શ્યામલ જમુનાજલ’ શબ્દમાં છે. સીધો નિર્દેષ કૃષ્ણ તરફ દેખાયા છે. શ્યામલ જમુનાજલમાં ગુલાબી રંગ વાટીને કાનુડાએ મારી પર રંગ છાંડ્યા ! આ રીતે કૃષ્ણ-રાધાના રંગોત્સવની વાત કરતી વખતે દરેક વ્યક્તિ એમાં પોતાને જ પ્રેમમાં રંગભીની થતી અનુભવે છે.
આપણે ત્યાં તો હોળીમાં વિવિધ ફાળા ઉઘરાવવામાં આવે છે. એમાં ય જો શેરીમાં ગમતા પાત્રના ઘરેથી ફાળો ઉઘરાવવા જવાનું નસીબ મળે તો ભયોભયો... આવા પ્રસંગે મિત્રોમાં રીતસર તકરાર થાય કે પેલા ઘરે તો હું જ જઈશ! ફાળો-બાળો તો ઠીક, એને તો ગમતી વ્યક્તિના હૈયામાં પ્રેમનો માળો બાંધવો છે. અને આવા વહાલના માળા બાંધવાના અવસર આપણને તહેવારો પૂરા પાડે છે. એમાંય સામેના પાત્રનો રંગ મળી જાય – સામેનું પાત્ર પણ આપણને ભીંજવવા માટે તલસતું હોય તો સમજી જવું કે આપણા પ્રણયનો શણગાર પૂરો થયો. પ્રેમથી મોટો શણગાર કયો હોઈ શકે? એના રંગ અને સુગંધ આગળ તો કેસૂડા અને ગુલાબ પણ ફિક્સા પડે. કેસૂડાની મહેક કરતાં પ્રિય પાત્રની મહેક વધારે અસરકારક હોય છે. એના લીધે જ તો કેસૂડા વદારે સુગંધદાર અને રંગભર્યા લાગતા હોય છે. એકવાર જો આ પ્રણયના કેસૂડાનો રંગ હૈયાને લાગી ગયો તો એ જીવનભર જતો નથી. પછી તો કવિ રાજેન્દ્ર શુક્લએ કહ્યું છે તેમ, ‘અહો શ્વાસ મધ્યે વસંતો મહોરી, ઊડે રંગ ઊડે ન ક્ષણ એક કોરી.’ પ્રત્યેક શ્વાસ જાણે વસંતોત્સવ થઈ જાય. એ તરફનો રંગ આ તરફ ઊડે અને આ તરફનો તરફ, ત્યારે સમજી જવું કે માત્ર ભાંગમાં નહીં, રંગમાં પણ નશો હોય છે. આપણું હૈયું જ્યારે એનો ખરો રંગ પામે ત્યારે સમજી જવું કે જિંદગી બ્લેક એન્ડ વાઇટ નથી રહી. એમાં ફોરમતા ફાગણનો રંગ ઉમેરાયો છે.

સુરેશ દલાલે હૈયામાં ફાગણના ફોરમતા ફાલની વાત કરતું સુંદર ગીત રચ્યું છે, તેનાથી લોગઆઉટ કરીએ.

લોગઆઉટ

આજ મારા હૈયામાં ફાગણનો ફોરમતો ફાલ રે…
પિચકારી મારો નહીં ગિરીધારીલાલ રે…
તારા તે કાળજાને કેસુડે લાલ લાલ
ઝુલે મારા અંતરની ડાળ
રોમ આ રંગાય મારુ તારી તે આંખના
ઉડતા અણસાર ને ગુલાલ
રાધિકાનો રંગ એક, તારુ તે વ્હાલ રે…
પિચકારી મારો નહીં ગિરીધારીલાલ રે…
મીઠેરી મુરલીના સુર તણી ધાર થકી
ભીનું મારા આયખાનું પોત
અંતર ને આંખના અબીલ ગુલાલની
આજ લગી વ્હાલી મુને ચોટ
રાધિકાનો રંગ એક, તારુ તે વ્હાલ રે…
પિચકારી મારો નહીં ગિરીધારીલાલ રે…

– સુરેશ દલાલ

રેન્ડિયર્સ । અનિલ ચાવડા । નવલકથા

પુસ્તકનું નામઃ રેન્ડિયર્સ । લેખકઃ અનિલ ચાવડા । કિંમતઃ 159/-
પ્રકાશકઃ નવભારત સાહિત્ય મંદિર, અમદાવાદ

દરેક માણસ સ્કૂલ તથા હૉસ્ટેલ-લાઇફમાં જેટલું એન્જોય કરે છે, તેટલું પછી ક્યારેય નથી કરી શકતો. આ દિવસોમાં નિર્દોષતા ને નિખાલસતા છે, તો પારાવાર મૂર્ખતા પણ છે. પેટમાં આંટીઓ પડી જાય એવું હાસ્ય છે, તો આંખમાંથી બારે મેઘ ખાંગા થાય એવું રુદન પણ છે. ડહાપણ છે, દોઢડહાપણ પણ છે. ઝઘડો છે, સમાધાન પણ છે; ગંભીરતા છે, ચંચળતા પણ છે; પ્રેમ છે, નફરત પણ છે; આનંદ છે, ઉદાસી પણ છે; ટીખળ છે, ઈર્ષા પણ છે. રોમાંચ છે અને રોમાન્સ પણ છે! આ જ સમયમાં મિત્રતાની મજબૂત ગાંઠ બંધાય છે. પ્રેમના પુષ્પની સુગંધ પણ આ જ સમયમાં અનુભવાવાની શરૂ થાય છે. એની નિર્દોષ મહેક જિંદગીભર હૃદયની હાર્ડ ડિસ્કમાં સેવ રહે છે. 

આ એક એવી કથા છે જે દરેક માણસ પોતાના સ્કૂલટાઇમમાં જીવ્યો હશે. આ કથા ટોળટીખળ, મોજમસ્તી કરતાં થોડાંક ચંચળ રેન્ડિયર્સની છે. આ અળવીતરાં રેન્ડિયર્સને અભ્યાસ નામની નદીકિનારે જઈને જ્ઞાનનું જળ પીવાની હોંશ છે. તેમને ખબર છે કે પરીક્ષા નામનો મગર મોં ફાડીને બેઠો છે, પણ આ હરણ પોતાની ચંચળતા ત્યજી નથી શકતાં. આ પુસ્તકમાં એવી અનેક ઘટનાઓ છે, જે વાંચીને તમે પણ સ્કૂલનાં ફૂલ થઈને ભૂતકાળના બગીચામાં પહોંચી જશો. આ નવલકથાનું શીર્ષક ‘રેન્ડિયર્સ’ શા માટે? એનો ખુલાસો અંતમાં અત્યંત રસપ્રદ રીતે કરવામાં આવ્યો છે. એના માટે આ નવલકથા વાંચવી જ રહી.

આ પુસ્તક એવા તમામ બારકસ-મિત્રોને હકપૂર્વક ભેટમાં આપવું જોઈએ, જેમની સાથે રહીને સ્કૂલ કે હૉસ્ટેલમાં ટોળટીખળ અને તોફાનો કર્યાં છે. આ માત્ર એક પુસ્તક નથી, સ્કૂલમાં જિવાયેલા દિવસોનો જીવંત દસ્તાવેજ છે. આના દ્વારા તમે તમારા મિત્રોને વીતેલા દિવસોની આખી દુનિયા ભેટમાં આપી શકશો. 

પુસ્તક નીચે આપવામાં આવેલ વેબસાઇટ્સની લિંક પરથી ખરીદી શકશો

એમેઝોન । નવભારત સાહિત્ય મંદિરબુકપ્રથા