ગુજરાત સમાચારમાં દર રવિવારે આવતી કૉલમ 'અંતરનેટની કવિતા'નો લેખ
લોગઈન:
અમે તમારું દૂધ પીએ છીએ
માંસ ખાઈએ છીએ
તમારાં હાડકાં પાંસળીઓનાં
બેલ્ટ, બટન બનાવીએ છીએ
તમારી નસે નસને કચરી નાખીએ છીએ
પણ અમને મનુષ્યોને
આ વાતનું ઘણું દુઃખ છે
કે તમને કાપતી વખતે નીકળતી
તમારી ચીસનો કશો ઉપયોગ અમે કરી શકતા નથી
– અક્ષય જૈન (અનુ. ગણપતલાલ ઝવેરી)
સવારે ચાનો પહેલો ઘૂંટ લેતાં આપણે ભાગ્યે જ વિચારીએ છીએ કે કપમાં આવેલું દૂધ કોઈ વાછરડાના ભાગનું હતું. ભોજનની થાળીમાં પીરસાયેલા માંસને જોઈને પણ આપણને જીવતું શરીર યાદ આવતું નથી. ચીજવસ્તુઓ આપણા ઘરમાં પ્રવેશે એ પહેલા તેમની પાછળની કથા બદલી નાખવામાં આવે છે. દૂધને પૅકેટ મળે છે, માંસને વાનગીનું નામ, હાડકાંને બટનનો આકાર અને ચામડાની ઓળખ બેલ્ટ કે પર્સ તરીકે થાય છે. જે જીવ પાસેથી આ બધું આવ્યું, તેનું આપણા જીવનમાં વસ્તુથી વિશેષ કોઈ સ્થાન નથી. અક્ષય જૈનની આ કવિતા એ રહેંસાઈ ગયેલા જીવને આપણી સામે ઊભા કરે છે.
કવિતાની શરૂઆતમાં કવિ તમારું દૂધ પીએ છીએ, માંસ ખાઈએ છીએ, જેવી સરળ યાદી આપે છે. અહીં ચોંકાવનારી વસ્તુ યાદી નથી; ચોંકાવનારી વસ્તુ એ છે કે આ બધાથી આપણે કેટલા બધા ટેવાઈ ગયા છીએ.
આ કવિતામાં “અમે” કોણ? કવિ કોઈ એક માણસ તરફ આંગળી ચીંધતા નથી. પોતાને પણ એ શબ્દની અંદર રાખે છે. તેથી વાચકને બચવાનો રસ્તો રહેતો નથી. બીજાના જીવનનો ઉપયોગ કરવાની વ્યવસ્થા આપણા ખેતરોમાં, રસોડાંમાં, બજારોમાં અને કારખાનાંમાં ફેલાયેલી છે. તેમાં દરેક માણસનો હિસ્સો સરખો હોય એવું જરૂરી નથી; દરેકની પસંદગી અને પરિસ્થિતિ પણ એકસરખી નથી. કવિતા વ્યક્તિગત નિર્દોષતાનો ચુકાદો માગતી નથી. તે એટલું પૂછે છે કે આ વ્યવસ્થાની અંદર જીવતાં જીવતાં આપણે બીજા જીવને વસ્તુથી કંઈ વિશેષ જોઈએ છીએ ખરા?
આપણે બટન બંધ કરીએ, બેલ્ટ બાંધીએ, પર્સ ઊંચકીએ, ધાબળો ઓઢીએ ત્યારે એ વસ્તુ પાછળની કથા યાદ નથી હોતી. એટલા માટે જ કવિ તેને સામાન્ય ચીજોની જેમ ગણાવે છે. ભયાનકતા ક્યારેક એટલી પરિચિત થઈ જાય છે કે આપણને ખ્યાલ જ નથી રહેતો.
કવિ જ્યારે એમ કહે કે અમને આ વાતનું દુઃખ છે, ત્યારે થાય કે હવે તે આપણને દયા રાખવા કહેશે. પણ તે ઊલટાના ઊંડો ઘા આપે છે. “તમારી ચીસનો કશો ઉપયોગ અમે કરી શકતા નથી.” એમ કહીને એક વાક્યમાં જ આખી કવિતા પલટી નાખે છે. આપણું કહેવાતું દુઃખ પ્રાણીની વેદના માટે નથી. દુઃખ એનું છે કે તેની વેદનામાંથી આપણને કશું મળતું નથી.
આપણે પ્રાણીઓનાં દૂધ. માંસ, હાડકાં, ચામડું, વાળ — જે મળે તેનો ઉપયોગ કરી લઈએ છીએ. પણ ચીસ? તેને ક્યાં રાખવી? કઈ વાનગીમાં ઉમેરવી, કયા વસ્ત્રમાં સીવવી? કયા તાલ તરીકે ખપમાં લેવી? એ આપણા હિસાબમાં બંધબેસતી નથી. એટલે તેને ટાળી દઈએ છીએ.
આ કવિતાનો સૌથી અસહ્ય શબ્દ ‘ઉપયોગ’ છે. દરેક વસ્તુ આપણાં ઉપયોગ માટે જ અસ્તિત્વમાં નથી. આજકાલ કોઈનું દુઃખ આપણને લાભ આપે તો જ સાંભળવા યોગ્ય લાગે છે.
ઘણી વાર ક્રૂરતા માટે ગુસ્સો જરૂરી હોતો નથી. માણસ પોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય, વસ્તુ ખરીદે, પૈસા ચૂકવીને તેને ઘરે લાવે — આ બધું કોઈને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રક્રિયાથી દૂર છે. અંતર આપણને નિશ્ચિંત રાખે છે. કવિતા એ અંતર ઘટાડે છે. તે કપને વાછરડાની નજીક, બટનને પાંસળીની નજીક અને થાળીને જીવતા શરીરની નજીક લઈ આવે છે. એ પછી નિર્ણય વાચકનો છે, પરંતુ પહેલાં જે અજાણ્યું લાગતું હતું તેને હવે સાવ અજાણ્યું કહી શકાય તેમ નથી.
અક્ષય જૈનની કવિતાનું બળ એ છે કે તે આપણને સારા માણસ બનવાની જાહેરાત કરવાનો અવસર આપતી નથી. તે માત્ર એક ચીસ સંભળાવે છે અને તેની સામે આપણું દુઃખ કેટલું ખોખલું હોઈ શકે તે બતાવે છે. વાંચન પૂરું થાય પછી પણ છેલ્લી પંક્તિ મનમાં અટકી રહે છે. કદાચ બીજા દિવસે ચાનો કપ હાથમાં લેતાં, ભોજન સામે બેસતાં, બટન બંધ કરતાંં કે પર્સ ઊંચકતા તે ફરી યાદ આવે એવું બને.
લોગઆઉટઃ
ઓફિસ જતા દરરોજ નાખો માછલીને લોટ,
ટિફિનમાં જેણે માછલી સાઇડમાં મૂકી છે.
– ભાવિન ગોપાણી
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો